Pełzacz ogrodowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Pełzacz ogrodowy
Certhia brachydactyla[1]
C. L. Brehm, 1820
Pełzacz ogrodowy
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina pełzacze
Rodzaj Certhia
Gatunek pełzacz ogrodowy
Podgatunki
  • C. b. megarhynchos C. L. Brehm, 1831
  • C. b. brachydactyla C. L. Brehm, 1820
  • C. b. mauritanica Witherby, 1905
  • C. b. dorotheae Hartert, 1904
  • C. b. stresemanni Kummerlöwe & Niethammer, 1934
  • C. b. rossocaucasica Stepanyan, 2000
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Pełzacz ogrodowy (Certhia brachydactyla) – gatunek małego ptaka zasadniczo osiadłego z rodziny pełzaczy (Certhiidae).

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Wyróżniono kilka podgatunków C. brachydactyla[3][4][5]:

  • Certhia brachydactyla megarhynchos – zachodnia Europa.
  • pełzacz ogrodowy (Certhia brachydactyla brachydactyla) – południowa Europa.
  • pełzacz maghrebski (Certhia brachydactyla mauritanica) – północno-zachodnia Afryka.
  • Certhia brachydactyla dorotheae – południowa Grecja, Kreta i Cypr.
  • Certhia brachydactyla stresemanniTurcja.
  • Certhia brachydactyla rossocaucasica – północno-zachodni Kaukaz.

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Zamieszkuje zachodnią, południową i środkową Europę (bez Wysp Brytyjskich, Irlandii i Skandynawii), a także obrzeża Afryki Północnej i Azji Mniejszej i Środkowej, na wschód od Morza Czarnego. W porównaniu do pełzacza leśnego zamieszkuje tereny o cieplejszym klimacie, położone na zachodzie i południu Europy, jednak na dość dużym obszarze w centrum kontynentu zasięgi występowania obu gatunków pokrywają się. Jego areały są wyspowe, a na obecne tereny występowania przedostał się w dość nieodległych czasach. Nie dotarł jednak do Wielkiej Brytanii, gdzie spotkać można pełzacza leśnego zamieszkującego tam różne typy lasów. Północne populacje pełzacza leśnego są bardziej ruchliwe i czasem opuszczają swe tereny, a ich przeloty mają charakter inwazyjny. Pełzacze ogrodowe nie zalatują tak daleko na północ, a więc na większości areału występowania są osiadłe.
To bardzo bliski krewny, tzw. bliźniaczy gatunek, pełzacza leśnego. Specjacja tych gatunków rozpoczęła się, podobnie jak u wielu ptaków, z nastaniem okresu lodowcowego. Niektórzy badacze uważają, że pełzacz ogrodowy pochodzi od przodków, którzy żyli w liściastych gajach rosnących w basenie Morza Śródziemnego. Pełzacz leśny ma wywodzić się od form chroniących się przed zimnem w lasach iglastych Azji Środkowej. Współczesne gatunki zasiedlają zwykle inne biotopy.

W Polsce pospolity, średnio liczny ptak lęgowy (lokalnie nieliczny), występuje w całym kraju poza górami i północnym wschodem; najliczniejszy jest na zachodzie[6]. Jest ptakiem zimującym.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Cechy gatunku[edytuj | edytuj kod]

Ptak o krępej budowie, dość długim zaokrąglonym dziobem i zaostrzonym ogonem. Obie płci ubarwione jednakowo i podobnej wielkości. Upierzenie z wierzchu brązowe, nakrapiane jaśniejszymi, brunatnymi, białawymi i rudawymi, plamkami, od spodu białe uzupełnione brązowawą barwą po bokach sięgającą skrzydeł, ale sam kuper beżowobrązowy. Upierzenie naśladuje rysunkiem korę drzewa. Skrzydła paskowane beżowo, czarno i biało. U nasady spodniej strony skrzydeł mają ciemną plamę i biały prążek na całym brzegu skrzydełka. Ogon szarobrązowy, z długimi i sztywnymi sterówkami, którymi ptak podpiera się chodząc po pniach drzew. Dziób długi, brązowy i lekko zakrzywiony w dół. Nad okiem brudnobiała pręga, która nie dochodzi do podstawy dzioba. Ma szarobrązowe tęczówki oczu i nóg. Gdy trzyma się pełzacza ogrodowego w ręku po krótkiej obserwacji można skontrolować długość pazura tylnego palca. Jest wiele krótszy niż u p. leśnego - ma ok. 7 - 9 mm, a u tego drugiego ptaka dł. 8 - 11,5 mm. Sprawne chodzenie po gałęziach drzew i pniach wyróżnia go obok dzięciołów i kowalików wśród ptaków. Jest mniejszy od wróbla.

Bardzo podobny do pełzacza leśnego, od którego różni się kilkoma trudnymi do zaobserwowania cechami upierzenia: barwą kupra (u p. leśnego jest on biały), długością pręgi nad okiem, dzioba i tylnego pazura (u p. leśnego pręga jest czysto biała i dłuższa - dochodzi do podstawy dzioba, dziób nieco krótszy, a tylny pazur dłuższy niż u p. ogrodowego). Spód ciała jest nieco bardziej brudnobiały. Gdy określa się gatunek bierze się pod uwagę typ środowiska w którym występuje. Wiedza ta staje się zwłaszcza w okresie lęgowym. Główną cechą rozpoznawczą jest jednak śpiew lub wabienie, bo w terenie subtelne zmiany są trudne do uchwycenia.


Niektórzy obserwatorzy mylą go z kowalikiem, który ma jednak większe gabaryty i prosty, krótki dziób. Tylko kowalik złazi z pnia głową w dół. Pełzacze nie mogą tak się poruszać ze względu na brak wykorzystania w takim ruchu swojego ogona, który jest ważnym punktem oparcia.

Głos[edytuj | edytuj kod]

Najpewniejszą cechą rozpoznawczą jest głos: u pełzacza ogrodowego śpiew składa się ze wznoszącej sekwencji krótkich i gwiżdżących strof, wysokich dźwięków tju tju tjuteitit w skaczącym rytmie, wabi przenikliwym tii tii. Można go usłyszeć już w trakcie słonecznych dni pod koniec zimy. Gdy jest zaniepokojony wydaje przenikliwe i daleko słyszalne okrzyki "tui".

Pełzacza ogrodowego odróżnia się od pełzacza leśnego po nieco innym rysunku na skrzydłach (brak zygzakowatego wycięcia na lotkach I rzędu)


Piosenka pełzacza ogrodowego w porównaniu z leśnym jest głośniejsza i krótsza.

Wymiary średnie[edytuj | edytuj kod]

długość ciała 
12 cm
rozpiętość skrzydeł 
19 cm

Masa ciała[edytuj | edytuj kod]

ok. 10 g

Biotop[edytuj | edytuj kod]

Obrzeża wysokich, świetlistych lub rzadkich lasów liściastych lub mieszanych, zwłaszcza z dużą ilością dębów, zadrzewienia śródpolne, często też stare parki miejskie (jako jedyny z pełzaczy), zagajniki, aleje typu parkowego na niższych położeniach, szpalery starych drzew, ogrody, cmentarzy, sady. Widuje się go zatem w miastach i na wsiach. W środkowej Polsce w dolinach rzecznych, np. nad Wisłą. Pełzacze leśne zamieszkują natomiast wyższe wysokości nad poziomem morza aż po górskie świerczyny, w tym wtórne.
Zarówno pełzacz leśny, jak i ogrodowy, wykazuje przywiązanie do terenów lęgowych. Zimą przyłącza się do koczujących stad sikor i raniuszków, ale nie oddalają się z nimi zbyt daleko. Razem szukają w szczelinach kory uśpionych owadów.

Okres lęgowy[edytuj | edytuj kod]

Pełzacz ogrodowy jest bardziej związany z Europą Zachodnią i Południową

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

Na drzewie (często robinii), w pionowych szparach i załomach pękniętej kory, jak i w opuszczonych budowlach, wyścielone drobnymi luźno ułożonymi gałązkami, kawałkami kory i źdźbłami traw z dodatkiem delikatnych materiałów: pierza oraz sierści, spojone łykiem. Zwykle nie jest wysoko osadzone, a konstrukcja jest dość mocna. Korzysta także ze skrzynek lęgowych. Tworzone pary są monogamiczne.

Jaja[edytuj | edytuj kod]

Certhia brachydactyla

1 - 2 lęgi w kwietniu - maju (drugi lęg może przypaść od maja do lipca). Składa 6–12 jaj o wymiarach 16x12 mm, brudnobiałych z rdzawymi cętkami, intensywniejszymi niż u pełzacza leśnego.

Wysiadywanie i pisklęta[edytuj | edytuj kod]

Jaja wysiadywane są przez okres 13 do 17 dni wyłącznie przez samicę. W tym czasie samiec przynosi jej pożywienie. Młode, rzekome gniazdowniki, opuszczają gniazdo po ok. 16 - 18 dni. W puchu są okryte jasnoszarym puchem. Karmią je oboje rodzice.

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

W diecie pełzacza ogrodowego dominuje pokarm zwierzęcy

Owady i ich larwy, poczwarki, pająki i drobne nasiona zimą.

Charakterystyczny sposób zbierania pokarmu: zaczynając od podstawy pnia, ruchem okrężnym wspina się po drzewie, wyszukując w korze owady i pająki, a następnie przelatuje na podstawę pnia kolejnego drzewa. Podobny ruch do dzięciolego zawdzięcza trzem punktom oparcia - chwyta się kory za pomocą pazurków obu łap, a ogon sztywno przylega do pnia drzewa. Przez to, że łapy są w znacznej części ukryte w upierzeniu wygląda jakby pełzał (stąd nazwa gatunku). Bezkręgowce wydobywa swym długim, zakrzywionym i cienkim dziobem ze szczelin w korze.

Ochrona[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[7].

Przypisy

  1. Certhia brachydactyla w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. Certhia brachydactyla. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  3. Frank Gill, David Donsker: Family Certhiidae (ang.). IOC World Bird List: Version 3.2. [dostęp 2012-11-04].
  4. Short-toed Treecreeper (Certhia brachydactyla) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 2012-11-04].
  5. Nazwy polskie za: Paweł Mielczarek, Marek Kuziemko: Certhiidae Leach, 1820 - pełzacze - Treecreepers. W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2012-11-04].
  6. Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 696. ISBN 83-919626-1-X. Wg skali przyjętej przez autorów, dla okresu lęgowego średnio liczny oznacza zagęszczenie 10–100 par na 100 km2.
  7. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną, Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 696–697. ISBN 83-919626-1-X.
  • Paul Sterry, Andrew Cleave, Andy Clements, Peter Goodfellow: Ptaki Europy. Przewodnik ilustrowany. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 360. ISBN 83-7311-826-8.
  • Pavel Vasak: Ptaki leśne. Warszawa: Delta, 1993. ISBN 83-85817-28-X.
  • Klaus Richarz: Ptaki - Przewodnik. Warszawa: MUZA, 2009. ISBN 978-83-7495-018-3.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]