Piękna Madonna z Torunia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Piękna Madonna Toruńska
Toruń Beautiful Madonna.JPG
Zdjęcie oryginalnej rzeźby
Autor Mistrz Pięknej Madonny Toruńskiej
Czas
powstania
około 1390
Technika wapień polichromowany
Wysokość 115 cm
Miejsce
przechowywania
zaginiona

Piękna Madonna z Toruniagotycka rzeźba przedstawiająca Marię i Dzieciątko Jezus. Jeden z najcenniejszych pod względem artystycznym pełnoplastycznych wizerunków Madonny z Dzieciątkiem wykonanych na przełomie XIV i XV wieku. Pod względem typologiczno-stylistycznym dzieło to stanowi pars pro toto Pięknej Madonny, typu ikonograficznego ukształtowanego przed 1400 rokiem. Rzeźbione wizerunki Pięknych Madonn reprezentują styl piękny, nurt stylowy ukształtowany w okresie gotyku na terenie Europy Środkowej.

Przed II wojną światową rzeźba Pięknej Madonny znajdowała się w toruńskim kościele Świętych Janów, dawnej farze Starego Miasta, obecnie katedrze diecezji toruńskiej. Pod koniec wojny została skradziona i wywieziona przez Niemców i ślad po niej zaginął. Zachowała się do dziś oryginalna konsola z popiersiem Mojżesza, która stanowiła podstawę dla figury. Na miejsce zaginionej rzeźby Marii z Dzieciątkiem postawiono wierną kopię wykonaną w 1956 roku przez Witolda Marciniaka.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Położony w południowej części państwa krzyżackiego Toruń w XIV wieku stał się wielkim ośrodkiem artystycznym, w tym rzeźby. Patronat nad sztuką objęła rosnąca w siłę klasa mieszczańska, która zleciła nieznanemu artyście, określanemu w literaturze jako Mistrz Pięknej Madonny Toruńskiej, wykonanie około 1390 roku monumentalnej figury Matki z Dzieciątkiem prawdopodobnie dla franciszkańskiego kościoła NMP na Starym Mieście. W nieznanym czasie została przeniesiona do kościoła Świętych Janów – miejskiej fary.

Piękna Madonna w źródłach po raz pierwszy została wspomniana w 1650 roku, ponownie w latach 1667–1672 w ramach wizytacji biskupa chełmińskiego Andrzeja Olszowskiego. Kanonik Strzesz wspomina o Pięknej Madonnie jako części większego retabulum ołtarzowego umieszczonego przy ścianie wschodniej nawy północnej (gdzie dziś jest usytuowana kopia Madonny na oryginalnej konsoli z Mojżeszem).

W 1921 roku Jan Rutkowski poddał rzeźbę zabiegom konserwatorskim usuwając kolejne przemalowania, pozostawiając jednak ślady średniowiecznej polichromii. W 1942 r. niemieccy konserwatorzy ponownie odnowili rzeźbę, uzupełniając ubytki, zaś dwa lata później zdjęto posąg z konsoli i zdeponowano do składnicy konserwatorskiej w Grębocinie. W obawie przed zbliżającą się Armią Czerwoną figura została stamtąd wywieziona w nieznane miejsce, najprawdopodobniej w głąb Niemiec. W 1956 roku toruński rzeźbiarz Witold Marciniak wykonał wierną rekonstrukcję zaginionego dzieła, umieszczoną następnie in situ na oryginalnej konsoli z Mojżeszem.

Wygląd[edytuj | edytuj kod]

Popiersie Mojżesza – konsola stanowiąca podstawę figury Pięknej Madonny Toruńskiej

Piękna Madonna z Torunia jest pełnoplastyczną (tj. opracowaną rzeźbiarsko z każdej strony) figurą o wysokości 115 cm. Wykonana jest z wapienia, na powierzchni znajdowały się śladowe ilości polichromii. Maria została ukazana w młodym wieku, jej twarz jest pełna urody, ma delikatne rysy, wysokie czoło, lekko przysłonięte powiekami oczy, drobne usta. Włosy ułożone są w loki. Głowę ma nakrytą welonem, zaś na nim spoczywa korona. Poza Marii jest zgodna ze schematem kontrapostu. Wspiera się na prawej nodze, zaś lewa noga jest lekko zgięta i nieco wysunięta do przodu. W wyniku tego głowa i korpus ciała są przeciwstawnie wygięte. Sylwetka ciała jest bardzo niewyraźna. Suknia i narzucony na nią płaszcz swobodnie przylegają do ciała, w wyniku czego figura jest w znacznym stopniu uplastyczniona za pomocą obfitych draperii szat. Z prawej strony charakteryzują się one dość silnymi paralelnymi, łukowatymi wygięciami, zaś po lewej stronie, podobnie jak w welonie, przybierają formy ozdobnych festonów o kaskadowych fałdach. Dzieciątko jest nagie, siedzi na prawym ramieniu Matki, swój wzrok kieruje w stronę jabłka, które nieśmiało dotyka lewą ręką. Artysta realistycznie ukształtował ciało zgodnie z dziecięcym wiekiem. Gęste, kręcone włosy Dzieciątka są swobodną stylizacją artysty. Między Marią i młodym Jezusem zachodzi silna więź podkreślona czułym, delikatnym gestem Marii, która podaje Dzieciątku owoc jabłoni. Dzieciątko odwzajemnia się podobnym gestem, lewą rączką dotyka jabłko, prawą zaś dłoń Matki. Ta relacja gestów tworzy silny akcent kompozycji opartej także na płynnych układach fałdów szat, kontrapostowej pozie Marii, lekko pochylonych głowach. Diagonalne układy zarówno pozy, gestów, draperii w sposób harmonijny podkreślają dynamikę kompozycji rzeźby. Podstawą figury jest ośmioboczny cokół.

Rzeźba Marii z Dzieciątkiem stała na ozdobnej konsoli, którą tworzy opracowana niemal pełnoplastycznie figura Mojżesza wyłaniającego się z płomieni krzewu gorejącego. W przeciwieństwie do figury Pięknej Madonny rzeźbiarz nie ukazał Mojżesza całopostaciowo. Nie jest to również popiersie, rzeźba sięga wysokości bioder. Prorok został tu ukazany jako osoba w sędziwym wieku, ma mocno pochyloną w dół głowę, na policzkach i czole rysują się zmarszczki, silnie zostały zaznaczone łuki brwiowe i oczodoły. W przeciwieństwie do mocno wysublimowanej figury Madonny postać Mojżesza została ukształtowana bardziej realistycznie, w sposób stylizowany artysta wyrzeźbił falujące kosmyki włosów, brody i bakenbardów. Na rzeźbie widać liczne ubytki, przede wszystkim palców dłoni, brakuje również drugiej tablicy z tekstem Dekalogu.

Analiza[edytuj | edytuj kod]

Rekonstrukcja Pięknej Madonny i oryginalna konsola z Mojżeszem

Toruńska Piękna Madonna jest uznawana za kwintesencję stylu około 1400, ale zachowano tu również tradycję gotyckiego realizmu w tym sztuki Parlerów. Dynamiczna, płynna kompozycja, daleko idąca idealizacja urody i subtelna dekoracyjność obfitych draperii szat oraz studyjny kontrapost pozy Marii, miękki modelunek ciała Dzieciątka, poprawne proporcje, znajomość anatomii, przestrzenność poszczególnych elementów bryły i dbałość o detal potwierdzają tę stylową syntezę.

Nieznany z imienia autor figury był przez historyków sztuki nazywany dawniej Mistrzem Pięknych Madonn lub obecnie Mistrzem Pięknej Madonny Toruńskiej. Jego nieznana kariera, a także oeuvre, pochodzenie i oddziaływanie są przedmiotami wieloletnich dyskusji naukowych, aczkolwiek w wyniku nowszych badań Mistrzowi przypisuje się m.in. Modlącego się Chrystusa z kościoła Świętego Jana Chrzciciela w Malborku (obecnie w zbiorach tamtejszego Muzeum Zamkowego) i kojarzy się z nim Pietę w kościele Świętej Barbary w Krakowie. Jednakże czynnikami komplikującymi badania nad twórczością toruńskiego Mistrza są podobieństwa wielu innych dzieł pod względem kompozycji, stylistyce i treściach ideowych, które znalazły się w różnych miejscach w Europie Środkowej, stąd „międzynarodowy” charakter sztuki około 1400 roku. Problem genezy stylu dzieła toruńskiego w znacznym stopniu odzwierciedla nierozwiązane dotąd kwestie źródeł stylu pięknego. Za główne ośrodki, które miały ukształtować styl około 1400 roku, uznaje się Czechy z Pragą, Śląsk z Wrocławiem, Francję z Paryżem, Austrię z Salzburgiem i Nadrenię z Kolonią. Kultura dworska i nurt parlerowski stanowią istotne fundamenty dla stylu pięknego, co więcej te dwie tendencje wyznaczyły swoim zasięgiem dużą część Europy. Należące do państwa krzyżackiego Pomorze Wschodnie stało się około 1400 roku ważnym regionem artystycznym, a centrami artystycznymi były Gdańsk, Toruń, Elbląg oraz stolica państwa zakonnego – Malbork. W Toruniu zachował się szereg dzieł z około 1400 (m.in. Święta Maria Magdalena unoszona przez anioły z toruńskiej katedry), lecz każde z nich charakteryzuje się własnymi, niezależnymi od formy Pięknej Madonny cechami, z wyjątkiem zaginionej podczas ostatniej wojny Madonny Dobrej Nadziei (znanej także jako Madonna Brzemienna) z toruńskiego ratusza. Badacze podkreślają silny związek Pięknej Madonny Toruńskiej z Piękną Madonną z Wrocławia, część z nich kojarzy obydwa dzieła z tym samym rzeźbiarzem. Liczne podobieństwa do figury z Torunia widoczne są m.in. w posągach Marii z Dzieciątkiem w Bonn, Morawskim Szternberku, a także w Gdańsku (m.in. Pietà w kościele NMP). Oprócz Torunia jako miejsce wykonania świętojańskiej Pięknej Madonny badacze wskazują na Pragę. W tymże mieście wykonywano około 1400 roku liczne kamienne rzeźby, m.in. Piękną Madonnę z Czeskiego Krumlowa (obecnie w zbiorach Kunsthistorisches Museum w Wiedniu); jednakże według większości historyków sztuki figura ta nie ma bezpośredniego związku warsztatowego z rzeźbami z Wrocławia i Torunia. Stolica Korony Czeskiej za panowania ostatnich Luksemburgów, głównie króla Wacława IV (1378–1419), i jego ojca Karola IV, należała do głównych centrów artystycznych Europy Środkowej.

Piękna Madonna z Torunia nacechowana jest także bogatą symboliką i treściami ideowymi. Niezwykła uroda Marii ma w teologii odzwierciedlenie piękna duchowego Matki Bożej. Ze względu na owoc jabłoni przekazywany Chrystusowi Maria staje się Nowa Ewą, a Jezus Nowym Adamem. Gest ten oznacza przebaczanie i odpuszczenie grzechów ludzkości i jej Praojca i Pramatki, którzy pierwsi wbrew woli Bożej sięgnęli i skosztowali owoc z Drzewa Poznania. Obnażone ciało Dzieciątka prezentowanego przez Marię nie tylko odzwierciedla człowieczeństwo Zbawiciela, lecz także kojarzone jest z Eucharystią.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Jana Pawła II przy toruńskiej katedrze

Kult Pięknej Madonny Toruńskiej nie ustał po utracie oryginalnej figury. Stała się ona znakiem ikonicznym w kulturze Torunia i społecznej świadomości. Podczas nabożeństwa celebrowanego przez Jana Pawła II na lotnisku w Toruniu w ramach VII podróży apostolskiej po Polsce w dniu 7 czerwca 1999 roku Karol Wojtyła otrzymał z rąk torunian statuetkę replikę Pięknej Madonny wykonaną przez Tadeusza Porębskiego. W ramach pierwszej rocznicy wizyty Jana Pawła II przy katedrze odsłonięto pomnik papieża wykonany przez Radosława Ociepę. Jest to najstarszy, spośród pięciu pomników Jana Pawła II w Toruniu. Ukazuje on papieża prezentującego w rękach figurkę Pięknej Madonny Toruńskiej. W chojnickiej bazylice pw. Ścięcia Świętego Jana Chrzciciela znajduje się współczesna replika toruńskiej rzeźby.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Białostocki, Sztuka cenniejsza niż złoto, Warszawa 2004.
  • Anna Błażejewska, Katarzyna Kluczwajd, Dzieje sztuki Torunia, Toruń 2008.
  • Carl Heinz Clasen, Der Meister der Schönen Madonnen. Herkunft, Entfaltung und Umkreis, Berlin-New York 1974.
  • Tadeusz Dobrowolski, Sztuka polska, Kraków 1974.
  • Lech Kalinowski, Sztuka około 1400. [w:] Sztuka około 1400. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Poznań, listopad 1995, Warszawa 1996.
  • Monika Jakubek-Raczkowska, Rzeźba gdańska przełomu XIV i XV wieku, Warszawa 2006.
  • Monika Jakubek-Raczkowska, Plastyka średniowieczna od XIII do XVI wieku, Katalog wystawy stałej, Muzeum Narodowe w Gdańsku, Gdańsk 2007.
  • Monika Jakubek-Raczkowska, Uwagi o znaczeniu tzw. Pięknych Madonn w sztuce i religijności państwa zakonnego w Prusach, „Acta Universitatis Nicolai Copernici”, Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo XL, Toruń 2011, s. 39–94. (wersja online)
  • Janusz Kębłowski, Polska sztuka gotycka, Warszawa 1983.
  • Janina Kruszelnicka, Dawny ołtarz Pięknej Madonny Toruńskiej, „Teka Komisji Historii Sztuki”, IV, Toruń 1968, s. 5-85.
  • Zygmunt Kruszelnicki, Piękne Madonny – problem otwarty, „Teka Komisji Historii Sztuki”, VIII, Toruń 1992, s. 31–105.
  • Anton Legner (hrsg.), Die Parler und der Schöne Stil 1350-1400. Europäische Kunst unter den Luxemburgern, Köln 1978.
  • Wojciech Marcinkowski, Co to jest Piękna Madonna?, [w:] Piotr Kapustka (red.), Prawda i twórczość, Wrocław 1998, s. 39-53.
  • Wojciech Marcinkowski, Sztuka około roku 1400 – spór o pojęcia, [w:] Jerzy Gadomski (red.), Magistro et amico amici discipulique. Lechowi Kalinowskiemu w osiemdziesięciolecie urodzin, Kraków 2002, s. 51-62.
  • Andrzej M. Olszewski, Niektóre zagadnienia stylu międzynarodowego w Polsce, [w:] Piotr Skubiszewski (red.) Sztuka i ideologia XV wieku. Materiały Sympozjum Komitetu Nauk o Sztuce PAN, Warszawa, 1–4 grudnia 1976, Warszawa 1976.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]