Piżmo
Piżmo (Musk Extract) – wydzielina z gruczołów okołoodbytniczych piżmowca (Moschus moschiferus, dawn. "jeleń piżmowy"), stosowana jako substancja zapachowa i utrwalacz zapachu perfum. Substancję o podobnych właściwościach można pozyskać od innych zwierząt. Naturalne piżma są obecnie zastępowane przez syntetyczne wonne związki chemiczne, tzw. piżma sztuczne (syntetyczne).
Spis treści |
Piżmo naturalne [edytuj]
Gruczoły piżmowca można pozyskać na drodze operacyjnej, bez konieczności zabijania zwierząt, ale w niektórych krajach (np. w Chinach) są one hodowane w celu uzyskiwania mięsa, skóry i piżma.
Piżmo ma postać kruchej masy o silnym zapachu amoniaku. Po rozpuszczeniu w roztworze alkoholowym nabiera zmysłowego zwierzęcego aromatu. Produktem jest tinktura otrzymywana metodą maceracji wysuszonych gruczołów alkoholem etylowym. Konkret i absolut wytwarza się przez ekstrakcję eterem naftowym i etanolem. Zapach musi dojrzewać przez wiele miesięcy. Produkt utrwala kompozycje zapachowe.
Substancje o zapachu piżma bywają pozyskiwane także od innych zwierząt, takich jak:
- piżmak (szczur piżmowy, Ondrata ziberthica)
- skunks (Mephitis mephitis)
- kaczka piżmowa (Cairina moschata)
- wół piżmowy (piżmowół, Ovibos moschatus)
Pozyskane od nich substancje mają małe znaczenie handlowe. Bywają uznawane za afrodyzjaki.
Z piżma wyizolowano szereg substancji zapachowych, takich jak:[1][2][3][4]:
- muskon (składnik główny), muskol i ich pochodne
- egzalton (cyklopentadekanon, znany też jako nor-muskon)
- muskopirydyna
- pochodne androstanu, cholestonu i cholesterolu
i inne związki makrocykliczne.
Piżma sztuczne (syntetyczne) [edytuj]
Ze względu na wysoką cenę piżma naturalnego oraz liczne protesty przeciwko jego pozyskiwaniu od zwierząt, od wielu lat szuka się innych substancji, które mogą zastąpić produkt naturalny. Produkty zastępcze mają gorszą jakość zapachową od piżma zwierzęcego.
Jedną z możliwości jest stosowanie makrocyklicznego laktonu, egzaltolidu, pozyskiwanego z korzenia arcydzięgla. Związek ten jest też otrzymywany metodami syntezy organicznej.
Innymi syntetycznymi zamiennikami piżma naturalnego są ”piżma nitrowe”. Budowa cząsteczek tych związków bardzo różni się od budowy głównych składników piżma naturalnego. Piżma nitrowe są produktami nitrowania t–butylotoluenu i t–butyloksylenu[5][6]:
- piżmo ambretowe (ambrette) – 3–t–butylo–5–metoksy–2,4,6–trinitrotoluen (t.t. 83–86 °C)
- piżmo ketonowe – 4–acetylo–3–t–butylo–metoksy–2,6–dinitro–m–ksylen (t.t. 132–134 °C)
- piżmo ksylenowe – 3–t–butylo–2,4,6–trinitro–m–ksylen (t.t. 113 °C)
Zobacz też [edytuj]
Przypisy
- ↑ Moschus (niem.). [dostęp 2010-09-08].
- ↑ Preparation of musko-pyridin. Japanese Patent JP52051387. [dostęp 2010-09-08].
- ↑ Philip G. Stevens, J. L. E. Erickson. American Musk. I. The Chemical Constitution of the Musk of the Louisiana Muskrat. „J. Am. Chem. Soc.”. 64 (1), s. 144–147, 1942. doi:10.1021/ja01253a038.
- ↑ K. Biemann, G. Büchi, B. H. Walker. The Structure and Synthesis of Muscopyridine. „J. Am. Chem.Soc.”. 79 (20), s. 5558–5564, 1957. doi:10.1021/ja01577a061.
- ↑ praca zbiorowa: Encyklopedia techniki – Chemia. Wyd. 4. Warszawa: Wydawnictwo Naukowo–Techniczne, 1993, s. 541. ISBN 83-204-1312-5.
- ↑ Substancje zapachowe i smakowe. W: Atanazy Boryniec, Stefan Chudzyński, Stanisław Porejko, Stanisław Malinowski: Technologia chemiczna organiczna, tom II. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1958, s. strony=645-646. (pol.)
Bibliografia [edytuj]
- Władysław S. Brud, Iwona Konopacka-Brud; "Podstawy perfumerii. Historia, pochodzenie i zastosowanie substancji zapachowych"; Łódź 2009; ISBN 978-83-923517-2-6
- Ryszard Farbiszewski, Agata Jabłońska-Trypuć; "Sensoryka i substancje zapachowe"; Białystok 2006; ISBN 83-921926-3-X
