Piast

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy protoplasty dynastii Piastów. Zobacz też: Piast (strona ujednoznaczniająca).
Piast, ilustracja z dzieła ks. Jana Głuchowskiego, Icones książąt i królów polskich, 1605
Elekcja Piasta na księcia według Antoniego Oleszczyńskiego

Piast (łac. Past Ckosisconis, Pazt filius Chosisconisu[1], także Piast Kołodziej, Piast Oracz) – legendarny protoplasta dynastii Piastów; ojciec Siemowita, mąż Rzepichy.

Kronika Galla Anonima[edytuj | edytuj kod]

Według Galla Anonima był synem Chościska i ubogim oraczem spod Gniezna. Miał żonę Rzepichę i syna.

W czasie postrzyżyn siedmioletniego syna, miał ugościć tajemniczych przybyszów wypędzonych z dworu Popiela. Podczas skromnej uczty nastąpiło cudowne rozmnożenie jadła, a ostatecznie zaproszono na nią i samego Popiela. Nieznajomi postrzygli syna Piasta i nadali mu imię Siemowit. Gdy Siemowit dorósł, wypędził Popiela i został księciem.

Późniejsze podania[edytuj | edytuj kod]

Opowieść o Piaście została powtórzona bez znaczących zmian przez Wincentego Kadłubka. Pierwsze poważniejsze dodatki do legendy przyniosła dopiero Kronika Dzierzwy z początku XIV wieku, według której tajemniczy goście Piasta mieli być aniołami bądź świętymi Janem i Pawłem.

Kronika wielkopolska przeniosła akcję całej legendy z Gniezna do Kruszwicy jednocześnie następcą Popiela czyniąc nie Siemowita, a samego Piasta. Siemowit miał zostać księciem dopiero po śmierci ojca, Piast miałby być wybrany na księcia przez wiec na skutek ponownego pojawienia się tajemniczych gości z postrzyżyn, którzy dopiero wówczas dokonują cudownego rozmnożenia jadła. Kronika wywodzi również imię Piasta od określenia człowieka niskiego wzrostu, za to silnego ciałem i pięknego wyglądu. Historię tę powtórzył Jan Długosz dodając, że Piast został wybrany na księcia w obliczu najazdu sąsiadów po śmierci Popiela, wydatował także błędnie te wydarzenia na 954 lub 964 rok. Długosz podaje także historię o umieszczeniu przez Piasta chłopskich sandałów w pałacu dla świadectwa niskiego stanu z jakiego pochodzi władca, jego pomyślnych rządach i przeniesieniu stolicy z Kruszwicy do Gniezna. Piast miał według kronikarza umrzeć w wieku 120 lat, nie doprowadzając jednak do odzyskania zwierzchnictwa nad krajami którymi dawniej rządzili synowie Leszka III.

Marcin Bielski powtórzył wersję Długosza, uczynił jednak z Piasta bartnika lub kołodzieja i dodał drugą oprócz wiecu możnych historię jego elekcji. Księciem według ustaleń możnych miał zostać ten, który się do nich "najpierwej przewiezie przez to jezioro", a los sprawił, że był to wracający ze swojej pasieki po drugiej stronie jeziora Piast. Bielski skorygował również datację Długosza na 842 rok i dodał informację iż Piast został księciem w wieku 70 lat, a panował lat 50.

Genealogia[edytuj | edytuj kod]

NN
ur. ?
zm. ?
NN
ur. ?
zm. ?
NN
ur. ?
zm. ?
NN
ur. ?
zm. ?
         
     
Chościsko
ur. ?
zm. ?
NN
ur. ?
zm. ?
     
   

Rzepicha
ur. ?
zm. ?
OO   ?
Piast
(ur. ?, zm. ?)
                   
                   
   
Siemowit
 ur. ?
 zm. pocz. X w.[2]


Piast jako symbol[edytuj | edytuj kod]

Piast z "Opisu krajów Europy Wschodniej" A. Guagniniego

W okresie rozkwitu sarmatyzmu i demokracji szlacheckiej w Polsce Piast stał się synonimem swojskości i ideałów szlacheckiego życia na wsi. Szlachta odwoływała się do symbolu Piasta szczególnie często podczas elekcji, kiedy to nawoływano do wyboru "króla-Piasta" (czyli Polaka), przeciwstawianego cudzoziemskim kandydatom do tronu.

Symbol Piasta uległ dalszemu rozwojowi w następnych epokach. W okresie oświecenia upatrywano w nim ideału "poczciwego przodka", pracującego dla państwa nie orężem ale ciężką pracą; jako ideał Piasta przedstawiany był Kazimierz Wielki. W okresie romantyzmu uczyniono z Piasta symbol polskości, starosłowiańskiego ideału cnoty i uosobienie idei demokratycznych. Do postaci Piasta-szczęśliwego chłopa powrócono w okresie Młodej Polski.

Postać Piasta była często wykorzystywana przez partie prawicowe i ludowe. Znalazł się on nawet w nazwie Polskiego Stronnictwa Ludowego.

Piast w literaturze[edytuj | edytuj kod]

Piast pojawia się w Starej baśni Józefa Ignacego Kraszewskiego. Jest też bohaterem wiersza Kornela Makuszyńskiego Za króla Piasta Polska wyrasta.

Piast (jako Dago-Piastun) jest głównym bohaterem luźno opartej na faktach historycznych powieści dla dorosłych Zbigniewa Nienackiego Dagome iudex (lub w innym wydaniu Historia Sekretna) przedstawiający życie Piasta, podboje oraz zjednoczenie krain ówczesnych plemion.

Piast i jego rodzina występują także w Królu-Duchu Juliusza Słowackiego.

Piast w nauce historycznej[edytuj | edytuj kod]

W XIX wieku przypuszczano, że Piast był majordomusem na dworze Popiela. Sądzono nawet za Tadeuszem Wojciechowskim, że imię "Piast" w rzeczywistości było określeniem pełnionej funkcji piastuna. Wskazywano tu na analogię do Pepina Krótkiego, majordoma który w 751 roku przejął władzę w państwie Franków.

Późniejsi badacze, jak Kazimierz Ślaski i Henryk Łowmiański dopatrywali się w podaniu o Piaście historii ilustrującej zrzucenie przez Polan zwierzchnictwa Goplan.

Jedyny w Polsce pomnik Piasta w Złotowie

Z kolei Jacek Banaszkiewicz w Podaniu o Piaście i Popielu (Warszawa 1986) tłumacząc całą historię w oparciu o system trójfunkcyjny Dumézila uznał ją za przetworzenie mitu o zmianie rodu panującego, zaś Piast-oracz miałby być herosem symbolizującym trzecią funkcję społeczną.

Przypisy

  1. Kronika wielkopolska (s. 65) wyjaśnia, że „nazywano go Piastem dlatego, że był niskiego wzrostu ..."; Lecz Szafarzyk wyraz Piast uznał fałszywym czytaniem i my uznajemy. Właściwie ma być Pasth (Bogufał II), nazwa oznaczająca człowieka małego wzrostu, ale mocnego i pięknej urody; a zatem Pasth, nie jest pontyjskim Piastem, ani nawet kołodziejem, rolnikiem, którego syn, wywrócił Lechity, a dał przewagę Polanom, którzy przez nich poniżonymi być mieli. " [w:] Jozafat Bolesław Ostrowski, Badania krytyczno-historyczne i literackie (1870).
  2. Za: M. Spórna, P. Wierzbicki, Słownik władców polskich i pretendentów do tronu polskiego, ss. 392-393.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
  • Banaszkiewicz J., Podanie o Piaście i Popielu, Warszawa 1986.
  • Łowmiański H., Dynastia Piastów we wczesnym średniowieczu, [w:] Tymieniecki K. (pod red.), Początki państwa polskiego. Księga tysiąclecia, T. 1, Poznań 1962.
  • Łowmiański H., Początki Polski, T. 5, Warszawa 1973.
  • Spórna M., Wierzbicki P., Słownik władców polskich i pretendentów do tronu polskiego, Kraków 2003.
  • Strzelczyk J., Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian, Poznań 2007.
  • Trawkowski S., Jak powstawała Polska, Warszawa 1969.