Piechota wybraniecka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Piechota wybraniecka (wybrańcy) - rodzaj oddziałów wojskowych w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, których zapleczem miały być królewszczyzny.

Ten rodzaj piechoty inaczej zwanej łanową[1] utworzono, na wzór siedmiogrodzkiej, za panowania króla Stefana Batorego w roku 1578 w Koronie, na Litwie dopiero w 1595 – "...abyśmy w koronie i państwach naszych dostatek pieszych ludzi do potrzeb wojennych mieli". Początkowo król planował objąć zaciągami wybranieckimi wszystkich chłopów, co pozwoliłoby na stworzenie stałej, kilkunastotysięcznej piechoty narodowego autoramentu, jednakże Sejm ograniczył ją do chłopów z królewszczyzn, po jednym z 20 łanów (... ze wsi królewskich ma być jeden człowiek na pieszego obrany..., któryby się do tego sam dobrowolnie (domyślnie zgłosił) ... między inszemi śmielszy i dostateczniejszy i do potrzeby wojennej pochopniejszy...[1]). Wybraniec otrzymywał własne gospodarstwo, był zwolniony od wszelkich powinności, natomiast zobowiązany był do stawienia się na wezwanie w błękitnym mundurze określonego kroju i z uzbrojeniem, na który składały się rusznica, topór o długim stylisku i szabla. W czasach pokojowych miały odbywać się raz na kwartał ćwiczenia wybrańców (stawić się u rotmistrza czy porucznika do monstrowania z rusznicą swą dobrze narządzoną, z szablą, siekierą, w sukni swej barwy takiej, jaką mu rotmistrz albo porucznik naznaczy, z prochem, ołowiem do kul...[1]). W potrzebie wojennej miał stawić się u rotmistrza natychmiast i od tej chwili otrzymywał żołd równy temu, jaki otrzymywali inni żołnierze formacji pieszych.

Dzierżawcy królewszczyzn lekceważyli, a nawet sabotowali uchwały sejmowe o piechocie wybranieckiej, wobec czego nigdy nie było tych piechurów więcej niż 2000 w Koronie i kilkuset na Litwie. W drugiej połowie XVII wieku było ich około 1000. Po raz pierwszy zostali użyci pod Wielkimi Łukami i Pskowem podczas wojny polsko-rosyjskiej 1577-1582.

Później ich wartość stopniowo malała. Wynikało to z faktu, iż ani dzierżawcy królewszczyzn ani chłopi nie byli zainteresowani zaciągami. Częste były przypadki przekupywania oficerów werbunkowych przez wybrańców w celu uniknięcia udziału w wojnie. Z uwagi na niski poziom wyszkolenia wybrańców w czasach późniejszych nie używano ich do walki, lecz do prac inżynieryjnych.

W 1726 roku podjęto uchwałę, by piechotę wybraniecką zastąpić podatkiem od osadzonych na łanach wybranieckich sołtysów. W ten sposób sfinansowano utworzony w 1729 roku dodatkowy regiment pieszy o stanie około 350 żołnierzy[2].

System wybraniecki z powodzeniem funkcjonował natomiast w pewnych okresach w niektórych innych państwach, np. w Szwecji.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Marjan Kukiel Zarys historji wojskowości w Polsce Wydanie III, Kraków 1929, ss 58 i 59)
  2. Jan Wimmer i inni, Zarys dziejów wojskowości polskiej s.60

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Józef Urbanowicz [red.]: Mała Encyklopedia Wojskowa, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1970
  • Tadeusz M. Nowak i Jan Wimmer: Historia oręża polskiego 963-1795, Wiedza Powszechna, Warszawa 1981, ISBN 83-214-0133-3
  • Andrzej Grabski, Jan Wimmer i inni, Zarys dziejów wojskowości polskiej do roku 1864. Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej. Warszawa 1966.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]