Piecuszek

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Piecuszek
Phylloscopus trochilus[1]
(Linnaeus, 1758)
Piecuszek
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina świstunki
Rodzaj Phylloscopus
Gatunek piecuszek
Synonimy
  • Motacilla Trochilus Linnaeus, 1758[2]
Podgatunki
  • P. t. trochilus (Linnaeus, 1758)
  • P. t. acredula (Linnaeus, 1758)
  • P. t. yakutensis Ticehurst, 1935
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło piecuszek w Wikisłowniku

Piecuszek (Phylloscopus trochilus) – niewielki ptak wędrowny z rodziny świstunek[4] (Phylloscopidae), wcześniej zaliczany do pokrzewkowatych (Sylviidae).

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Wyróżniono kilka podgatunków P. trochilus[4][2][5]:

  • piecuszek (Phylloscopus trochilus trochilus) – południowa Szwecja, zachodnia i środkowa Europa.
  • piecuszek północny (Phylloscopus trochilus acredula) – Skandynawia (z wyjątkiem południowej Szwecji) do wschodniej Europy i zachodniej Syberii.
  • Phylloscopus trochilus yakutensis – środkowa i wschodnia Syberia.

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Zamieszkuje lasy umiarkowanej i chłodnej części Eurazji od Francji i środkowych dolin Alp (jednocześnie południowa granica areału) w Zachodniej Europie po Kamczatkę we wschodniej Syberii. Północna granica jest bardziej wysunięta ku biegunowi niżu pierwiosnka - za polarną granicę lasu. Nie spotkamy jej w basenie Morza Śródziemnego i w południowo-wschodniej Europie. To ptak wędrujący na dalekie odległości. Trasy jego migracji oraz miejsca zimowisk poznano dobrze dzięki obrączkowaniu populacji z Zachodniej i Środkowej Europy. Brakuje dokładnych danych o wędrówkach azjatyckich piecuszków. Przyloty w kwietniu i maju, odloty w sierpniu i wrześniu. Zimuje na całym obszarze Afryki na południe od Sahary. Wyróżnia się 3 podgatunki.

W Polsce liczny ptak lęgowy (lokalnie może być bardzo liczny)[6] i jeden z najpowszechniejszych. Można go spotkać w całym kraju, również w górach, gdzie występuje też na górnej granicy lasu na wysokości 1500 m n.p.m. Mimo, że jest ptakiem pospolitym, największe liczebności osiąga w zakrzaczeniach na torfowiskach i porośniętych wikliną dolinach rzecznych (maksymalnie do 20 par na 10 ha powierzchni). Ornitologów zaskoczyły wyniki liczenia tego ptaka w znanej z różnorodności awifauny Puszczy Białowieskiej - tam piecuszki są bardzo nieliczne, dużo liczniejsze są w śródmieściu Warszawy[7]. Pierwsze piecuszki pojawiają się w kraju w kwietniu, ostatnie przylatują w połowie maja. Jesienne odloty trwają do początku października.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Piecuszki są znacznie mniejsze od wróbli, toteż ich obecność zdradza głównie melodyjny śpiew

Cechy gatunku[edytuj | edytuj kod]

Wielkości modraszki, ale o smuklejszej sylwetce. Wyraźnie mniejszy od wróbla. Obie płci ubarwione jednakowo i tych samych rozmiarów. Upierzenie na wierzchu ciała ciemniejsze - oliwkowozielone z szarym odcieniem, na spodzie (gardziel, wole i bardziej oliwkowa pierś) żółtawe, brzuch biały. Nad okiem jasnożółta brew podkreślona czarnym paskiem ocznym. Nogi brązowo-pomarańczowe, dziób ciemnobrązowy. Podobny do pierwiosnka, który jednak jest ubarwiony bardziej blado i ma jasnobrązowe nogi, a piecuszek bardziej wystające lotki pierwszorzędowe, jaśniejszą brew nad okiem, nogi i jest bardziej żółty; oraz do świstunki leśnej, która jest większa i ma proporcjonalnie dłuższe skrzydła i krótszy ogon. Niezawodnym sposobem odróżnienia piecuszka jest układ lotek pierwszego rzędu: druga lotka pierwszego rzędu jest dłuższa niż siódma (u pierwiosnka krótsza lub tej samej długości).

Bardzo ruchliwy i trudny w obserwacji - piecuszek jest znacznie mniejszy od wróbla. Samiec agresywnie broni terytorium. Wabienie u świstunek jest charakterystyczne, co ułatwia bezbłędne rozpoznawanie. Lot nie jest charakterystyczny.

Głos[edytuj | edytuj kod]

(audio)

Śpiew piecuszka

Wydawane dźwięki jednoznacznie odróżniają go od pierwiosnka. Śpiew jest fletowy, melancholijny (przejmujące wzdychanie), szczebiotliwy, składający się z płynnego szeregu stopniowo opadających dźwięków z cichnącym zakończeniem w ramach jednej zwrotki, "di-di-di-dye-dye-dejda-dejda-da" (u pierwiosnków monotonny i dwusylabowy). Wiosną jest często słyszany. Ma bardziej melodyjny wydźwięk niż pieśń pierwiosnka. Wyższe i niższe tony mogą przypominać trele zięby - są jednak wolniejsze. Najczęściej samiec śpiewa z wierzchołków drzew, przemieszczając się co jakiś czas pomiędzy zadrzewieniami. Zawołania to miękkie dwusylabowe "hju it". W czasie śpiewu samiec często trzepocze energicznie skrzydłami.

(audio)

Zawołanie piecuszka

W trakcie letnich upałów, gdy skończy się okres lęgowy wiele gatunków ptaków pierzy się i przestaje śpiewać. Wtedy to melodia piecuszka jest jednym z najczęstszych ptasich głosów.

Wymiary średnie[edytuj | edytuj kod]

  • długość ciała: 11 cm
  • rozpiętość skrzydeł: 19 cm
  • masa ciała: ok. 11 g

Biotop[edytuj | edytuj kod]

Brzozy są jednym z ulubionych drzew na których przesiaduje piecuszek
Piecuszek w typowym dla siebie środowisku

Głównie dobrze nasłonecznione, luźne młode drzewostany liściaste z bujnym runem i podszytem (olsy i podmokłe lasy, na północy w tundrze brzozowej), obrzeża lasów z podszytem, zadrzewienia śródpolne, zakrzewienia liściaste (najlepiej brzozowe lub wierzbowe) na tarasach zalewowych dużych rzek, łozowiskach, jak też w parkach, sadach, przesiekach i ogrodach. W górach płaty kosodrzewiny. Z reguły omija wysokopienne lasy i parki miejskie. Piecuszki zwykle nie występują tak licznie w kraju jak pierwiosnki, wyjątek tu mogą stanowić młodniki sosnowe, gdzie występują w większej ilości. W porównaniu z pokrewnym gatunkiem ma też większe wymagania do terenów lęgowych, choć nie ma znaczenie skład gatunkowy drzewostanu czy wysokość nad poziomem morza. Omija jednak zwarte kompleksy leśne, gnieżdżąc się w takich, gdzie występują prześwity - poręby i zbiorowiska młodszych drzew. Preferuje też obszary ze zbiornikami wodnymi. W górach na górnej granicy lasu i w piętrze kosodrzewiny to jeden z najliczniej śpiewających ptaków.

Okres lęgowy[edytuj | edytuj kod]

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

Brązowo nakrapiane jaja piecuszka

Gniazda mają kulisty kształt zbudowany z suchych traw, liści, gałązek, igliwia, mchów i porostów (skład zależy od tego co ptak znajdzie w okolicy), usytuowane są na ziemi lub tuż nad ziemią w gęstej trawie, krzewie maliny lub jeżyny, bardzo dobrze ukryte. Całość budowana przez samicę przypomina dawny wiejski piec, stąd też nazwa rodzajowa. Często ulokowane jest na zboczu lub łagodnej skarpie przydrożnych rowów, starannie ukryte w kępie traw. Otwór znajduje się z boku. W miejscu dobrze nasłonecznionym. Pary są monogamiczne.
Gniazda najliczniejszych świstunek zachodnio- i środkowoeuropejskich można rozróżnić gdy zna się parę zasad ich tworzenia. Wśród nich piecuszek tworzy najmisterniej utkane konstrukcje. U pierwiosnka dość duże gniazda nie są tak starannie wypracowane. Oba gatunki do wyściółki wykorzystują głównie pióra (świstunka leśna tylko wyjątkowo je wykorzystuje, zamiast tego zbiera delikatną trawę i włosy wybierane z padliny). Oprócz tego znajdują się tam korzonki, sierść i sucha trawa.

Jaja[edytuj | edytuj kod]

W ostatnich dniach maja (lub na początku czerwca) składa 5-7 białych jaj o średnich wymiarach 16x12 mm, z licznymi, drobnymi jasnoczerwonymi plamkami (mniej wyraźne niż u świstunki, a u pierwiosnka na szerszym końcu tworzą dobrze widoczny wianuszek) z rdzawym odcieniem. Wyprowadzają jeden lęg w ciągu roku.

Wysiadywanie i pisklęta[edytuj | edytuj kod]

Od złożenia ostatniego jaja samica siedzi na nich przez okres 12-13 dni. Po tym okresie ogrzewa pisklęta. Rolą samca jest głównie pomoc matce przy karmieniu. Młode, gniazdowniki, opuszczają gniazdo po 18-19 dniach. Rodzice wychowują jeszcze młode przez kolejne 2 tygodnie. W tym okresie samiec prawie w ogóle nie śpiewa. Jako ptak wędrowny od sierpnia do października odlatuje do środkowej i południowej Afryki. Zdarza się jednak, że niektóre populacje zimują w zachodniej Azji i na Półwyspie Arabskim.

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Głównie drobne owady (w tym latające), dorosłe, ich larwy, poczwarki i inne bezkręgowce, małe pająki. Jesienią je również jagody.

Żerują na gałęziach, gałązkach i wśród liści. Pokarm zbierają z powierzchni liści, cienkich gałązek drzew i krzewów, również ze spodniej strony liści zawisając na chwilę pod nimi. Potrafi chwytać latające owady i pająki opuszczające się w dół po pajęczynie.

Ochrona[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[8].

Przypisy

  1. Phylloscopus trochilus w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. 2,0 2,1 Willow Warbler (Phylloscopus trochilus) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 2012-09-09].
  3. Phylloscopus trochilus. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  4. 4,0 4,1 Frank Gill, David Donsker: Family Phylloscopidae (ang.). IOC World Bird List: Version 3.1. [dostęp 2012-09-09].
  5. Nazwy polskie za: Paweł Mielczarek, Marek Kuziemko: Phylloscopidae Jerdon, 1863 - świstunki - Leaf Warblers and allies. W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2012-09-09].
  6. Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 660. ISBN 83-919626-1-X. Wg skali przyjętej przez autorów, dla okresu lęgowego liczny oznacza zagęszczenie 100–1000 par na 100 km², a bardzo liczny – 1000–10 000 par na 100 km².
  7. Marcin Karetta: Atlas ptaków. Pascal, 2010.
  8. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną, Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]