Piersiodziobe

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Piersiodziobe
Sternorrhyncha[1]
Mszyca jabłoniowa z infrarzędu mszyc
Mszyca jabłoniowa z infrarzędu mszyc
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ stawonogi
Gromada owady
Podgromada uskrzydlone
Infragromada nowoskrzydłe
(bez rangi) Paraneoptera
Rząd pluskwiaki
Podrząd piersiodziobe
Icerya purchasi z infrarzędu czerwców
Pachysylla z infrarzędu koliszków
Trialeurodes vaporariorum z infrarzędu mączlików
Bezskrzydła samica z rodzaju Phylloxera

Piersiodziobe (Sternorrhyncha) – podrząd pluskwiaków obejmujący około 17 000 opisanych gatunków. Wszystkie odżywiają się, ssąc soki roślin. Wiele gatunków to groźne szkodniki o dużym znaczeniu gospodarczym. Niewielkie. Występują formy bezskrzydłe, a nawet beznogie czy o workowatym, pozbawionym tagmatyzacji ciele. W tej grupie spotyka się cykl życiowy z przemianą pokoleń, partenogenezą i zmianą roślin żywicielskich. Obok przeobrażenia niezupełnego występuje też przeobrażenie z jednym lub dwoma stadiami spoczynkowymi. Rozsiedlone na całym świecie.

Opis[edytuj | edytuj kod]

Pluskwiaki o ciele delikatnym, słabo zesklerotyzowanym, niewielkim[2] (zwykle 2 do 5 mm[3]). Ciało najczęściej podzielone na głowę, tułów i odwłok, jednak występują również formy o zlanych tagmach i ciele jednolitym, kształtu wydłużonego, owalnego lub półkulistego worka[4], przykrytym z wierzchu tarczkowatymi osłonkami. Piersiodziobe wyróżniają się opistognatycznym ustawieniem głowy, w wyniku którego kłujka skierowana jest ku tyłowi, a jej nasada położona między lub za biodrami odnóży przednich. Do cechy tej nawiązuje polska i łacińska nazwa tej grupy. Obie pary skrzydeł błoniaste, mogą być zredukowane lub wcale nie występować. Odnóża o stopach najwyżej dwuczłonowych[2], mogą jednak być uwstecznione lub całkowicie zanikać[4]. Wiele gatunków posiada gruczoły woskowe bądź żywiczne[2].

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Piersiodziobe są fitofagami ssącymi, zwykle ściśle związanymi z roślinami żywicielskimi[3]. Określane są jako ektopasożyty roślin[4]. Żerują wkłuwając się do łyka lub wnętrza komórek roślinnych[2].

Mimo przynależności do Hemimetabola spotkać można w tej grupie, obok przeobrażenia niezupełnego, również przeobrażenie z występowaniem stadium spoczynkowego[2][4]. U samców czerwców są to przedpoczwarka i poczwarka, a u mączlików puparium osłonięte kokonem rzekomym[4] (wg. innych autorów puparium to również stadium spoczynkowe czerwców[2]).

Cykl rozwojowy w tej grupie może być bardzo złożony. Spotyka się przemianę pokoleń z partenogenezą i zmianą roślin żywicielskich, a także dymorfizm w sposobie przeobrażenia między płciami[4][2].

Rozprzestrzenienie[edytuj | edytuj kod]

Takson kosmopolityczny. Spośród około 17 000 opisanych dotąd gatunków, 2 250 znanych jest z Europy, a mniej więcej 1 000 z Polski[3].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Dawniej należące tu gatunki klasyfikowano w podrzędzie lub rzędzie pluskwiaków równoskrzydłych, jednak takson ten okazał się parafiletycznym[5]. W związku z tym wyróżniono podrząd piersiodziobych (Sternorrhyncha). Piersiodziobe stanowią grupę siostrzaną dla wszystkich pozostałych pluskwiaków, tworzących klad Euhemiptera[6][7].

Same piersiodziobe są natomiast taksonem monofiletycznym złożonym z 4 głównych grup[7]. Według badań z zakresu anatomii przewodu pokarmowego przeprowadzonych przez Goodchilda w 1966 mszyce (Aphidoidea) stanowią grupę siostrzaną dla pozostałych piersiodziobych, wśród których czerwce (Coccoidea) stanowią grupę siostrzaną dla kladu obejmującego koliszki (Psylloidea) i mączliki (Aleyrodoidea)[8]. Z kolei wyniki badań męskich genitaliów przeprowadzonych przez Schleego w 1969 wskazywały na istnienie dwóch grup siostrzanych. Pierwszą, złożoną z koliszków i mączlików, nazwał on Psylliformes, a drugą, złożoną z czerwców i mszyc, nazwał Aphidiformes. Natomiast wyniki niektórych innych badań, jak np. Campbella z 1994 i 1995 roku, wskazują na koliszki (Psylloidea) jako grupę siostrzaną pozostałych piersiodziobych. Jak dotąd brak konsensusu co do wyglądu drzewa rodowego piersiodziobych[7].

W ramach podrzędu piersiodziobych wyróżnia się 4 infrarzędy[2]:

Innym systemem jest podział na 5 nadrodzin z pominięciem rangi infrarzędu zastosowany w ITIS[1][9]:

W podziale na cztery infrarzędy obecna jest zarówno nadrodzina Adelgoidea (obejmująca 3 rodziny), jak i nadrodzina Phylloxeroidea (obejmująca 1 rodzinę). Obie należą do infrarzędu Aphidomorpha[10].

Znaczenie gospodarcze[edytuj | edytuj kod]

Do piersiodziobych należy wiele groźnych szkodników roślin o dużym znaczeniu gospodarczym. Gatunki te szkodzą roślinom zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio. Bezpośrednio przez picie soków, wprowadzanie ze śliną trucizn, mechaniczne uszkadzanie tkanek roślinnych oraz zatykanie aparatów szparkowych wydzielaną spadzią. Szkodzenie pośrednie odbywa się przez roznoszenie chorób wirusowych roślin. Ponadto spadź stanowi podłoże dla rozwoju grzybów[4][3].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Sternorrhyncha, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Barbara Lis, Jerzy A. Lis: Rząd: pluskwiaki — Hemiptera. W: Zoologia t. 2 Stawonogi cz. 2 Tchawkodyszne. Czesław Błaszak (red.). Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Wacław Wojciechowski (et al.). Hemiptera – Sternorrhyncha – fauna górska. „Wiadomości entomologiczne”. 29, s. 103-110, 2010 (pol.). 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 Jiri Zahradnik: Przewodnik: Owady. Warszawa: Multico, 2000, s. 35-37.
  5. P. J. Gullan. Why the taxon Homoptera does not exist. „Entomologica”. 33, s. 101-104, 1999. 
  6. P. J. Gullan, P. S. Cranston: The Insects: An Outline of Entomology. Wyd. IV. Wiley-Blackwell, 2010, s. 213.
  7. 7,0 7,1 7,2 Dimitri Forero. The systematics of the Hemiptera. „Revista Colombiana de Entomología”. 34 (1), s. 1-22, 2008. 
  8. A. J. P. Goodchild. Evolution of the alimentary canal of the Hemiptera. „Biological Review of the Cambridge Philosophical Society”. 41, s. 97–140, 1966. 
  9. 9,0 9,1 Sternorrhyncha. W: Fauna Europaea [on-line]. [dostęp 2015-01-13].
  10. Barbara Osiadacz, Roman Hałaj. Alien and invasive species of oviparous aphids (Aphidomorpha: Adelgoidea, Phylloxeroidea) in Poland: characteristics and review. „Aphids and other hemipterous insects”. 17, s. 29–38, 2011.