Żywioły

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Pierwiastki greckie)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Zobacz też: Żywioły (grupa muzyczna). Na tę stronę wskazuje także przekierowanie „Żywioł”. Zobacz też: Żywioł (album).

Żywioły






Wikimedia Commons

Żywioły, elementy, pierwiastkiredukcjonistyczna koncepcja filozoficzna, według której świat materialny (Wszechświat) składa się z kilku podstawowych pierwiastków. Różne proporcje w jakich występują one w różnych obiektach i substancjach ma odpowiadać za złożoność świata materialnego, a sposoby, w jaki reagują one ze sobą, mają wyjaśniać przemiany w tym świecie. Teorie elementów były popularne w wielu starożytnych kulturach.

  • W helleńskiej wyróżniano cztery żywioły: powietrze, ogień, wodę i ziemię. Z czasem zaczęto do nich dodawać tzw. piąty żywioł (kwintesencja) – nieobecny na Ziemi eter, z którego zbudowane miały być ciała niebieskie oraz sfera gwiazd stałych. W antycznej kosmologii do żywiołów dodano także metal.
  • Chińczycy już w II tysiącleciu p.n.e. wyróżniali pięć żywiołów: wodę, ogień, drewno, metal i ziemię. Chiński podział przyjął się w innych kulturach Dalekiego Wschodu z wyjątkiem Japonii.
  • Japończycy także uznają pięć żywiołów, ale są to: powietrze (żywioł powietrza – Fuuton [フウトン] , ogień (żywioł ognia – Katon [カトン], woda (żywioł wody – Suiton [スイトン], ziemia (żywioł ziemi – Doton [ドトン] i piorun (żywioł piorunu – Raiton [ライトン] . W Japonii nie przyjęły się żywioły z Chin.

Żywioły w kulturze europejskiej[edytuj | edytuj kod]

Cztery żywioły
Cztery żywioły
Cztery żywioły (Powietrze, Ogień, Ziemia i Woda) wpisane w symbol solarny

Europejskie pojęcie żywiołu (elementu, pierwiastka) powstało bardzo wcześnie, w wyniku dokonanej przez Empedoklesa pluralizacji pojęcia arche. Mimo że przekształcone przez późniejszych filozofów, nie przestało odgrywać ważnej roli, szczególnie w rozważaniach przyrodniczych. Wraz z rozwojem nauki odrzucone, przetrwało w rozmaitych koncepcjach ezoterycznych.

Spośród czterech żywiołów ogień i powietrze to aktywne zasady męskie, a ziemia i woda to pasywne zasady żeńskie. Z czterema żywiołami kojarzone są cztery fazy życia człowieka: dzieciństwo, młodość, wiek dojrzały, starość.

Według wolnomularzy żywioły symbolicznie wiążą się także z etapami rozwoju duchowego: człowiek rodzi się z ziemi i stopniowo jest oczyszczany przechodząc przez wodę, powietrze i ogień.

Żywioły wiązano również z temperamentami ("humorami"): powietrze z sangwinicznością, ogień z cholerycznością, wodę z flegmatycznością, ziemię z melancholicznością.

Według niektórych poglądów odrębnym, piątym żywiołem był eter kosmiczny/kwintesencja, a szóstym metal[potrzebne źródło].

Powietrze[edytuj | edytuj kod]

nieskończoność, bóstwo:

  • powietrze oddziela ziemię od nieba – siedziby bogów,
  • królestwo duchów i demonów – niewidzialnych, ale odczuwalnie oddziałujących,
  • oddech: kosmiczne siły życia;

natchnienie, dążenie do wolności:

  • nośnik głosu, zapachu, wibracji kosmicznych,
  • wiatr, unoszące się w powietrzu ptaki: marzenie o swobodnym, nieskrępowanym przemieszczaniu się, nieograniczonych możliwościach;

zodiak:

przysłowia

  • "być dla kogoś jak powietrze": być niezbędnym do życia,
  • "traktować kogoś jak powietrze": nie zauważać go, lekceważyć,
  • "od powietrza, głodu, ognia i wojny...": w dawnej polszczyźnie "powietrze" oznaczało zarazę,
  • "morowe powietrze": podobnie jak wyżej ("morowe" od mór, pomór, umór – śmierć).

Ogień[edytuj | edytuj kod]

dobroczynny, a zarazem niebezpieczny:

bóstwo:

  • Bóg zstępuje do ludzi w ogniu, jako słup ognisty, w krzewie gorejącym,
  • wieczny, święty ogień: ogień ofiarny stale podtrzymywany w świątyniach,
  • ogień świątynny rozpalano od ognia niebiańskiego – Słońca – za pomocą soczewki;

oczyszczenie:

  • Chrzest w Duchu Świętym: oczyszczenie z grzechu (por. Łk 3,17; Mt 3, 11)
  • w noc świętojańską skacze się przez ogień i przepędza przezeń bydło, aby było zdrowe,
  • przyżeganie ran: dawny sposób zapobiegania infekcji;

światło, ciepło:

  • ziemski odpowiednik słońca,
  • ognisko domowe: rodzina, gościnność,
  • oświecenie: od wykradzenia ognia bogom rozpoczął się rozwój ludzkości;

sąd, kara:

śmierć, zmartwychwstanie:

  • ogień jest siłą niszczycielską,
  • znicze, lampki pali się na grobach,
  • feniks spala się i powstaje na nowo z popiołów;

zodiak:

przysłowia:

  • "słomiany ogień": krótkotrwały zapał do czegoś,
  • "igrać z ogniem": narażać się na niebezpieczeństwo,
  • "wpaść jak po ogień": na chwilkę (aby otrzymane zarzewie nie wygasło),
  • "chrzest ognia": pierwszy udział w bitwie;

Woda[edytuj | edytuj kod]

prapoczątek:

źródło życia, zmartwychwstanie:

  • wszystko co żywe potrzebuje wody,
  • wszystkie zarodki są mokre,
  • źródła cudownej wody życia, wody lecznicze,
  • woda na pustyni oznaczająca ocalenie życia,

chaos, bezmiar, ruch:

  • woda zawsze w ruchu, nie do zmierzenia, nie do opanowania, parująca i powracająca ożywczym deszczem lub niszczącym gradem;

oczyszczenie, obmycie:

niebezpieczeństwo, śmierć:

  • gradobicie, oberwanie chmury, powódź, potop, fale w czasie burzy, tsunami,
  • utonięcie,
  • mityczne potwory morskie (lewiatan);

zodiak:

przysłowia:

  • "Nie można wejść dwa razy do tej samej wody": nic nie zdarza się dwa razy,
  • "o chlebie i wodzie": wikt więzienny,
  • "końce w wodę" (zaplątanego węzła): ukryć prawdę,
  • "rzucić kogoś na głęboką wodę": postawić trudne zadanie, wyzwanie, nie oferując pomocy,
  • "mącić wodę": wprowadzać zamieszanie, intrygować,
  • "w mętnej wodzie ryby łowić": korzystać z zamieszania,
  • "na wodzie pisane": natychmiast znika bez śladu,
  • "cicha woda (brzegi rwie)": pozory mylą, groźba pod pozorem spokoju.

Ziemia[edytuj | edytuj kod]

ostoja:

  • oparcie,
  • schronienie, azyl,
  • ojcowizna;

życie:

  • stworzenie człowieka,
  • płodność,
  • orka, siew i żniwa;

śmierć:

  • miejsce pochówku,
  • podziemne królestwo cieni (por. hades, szeol);

zodiak:

przysłowia

  • "niech ci ziemia lekką będzie": pożegnanie zmarłego,
  • "ziemia wszystko wyciągnie": w grobie nic już nie będzie dolegać,
  • "z prochu powstałeś i w proch się obrócisz": nikłość życia ludzkiego.
  • "mocno stąpasz po ziemi": nie poddajesz się, nie dajesz pokonać się trudnościom

Żywioły w kulturze chińskiej[edytuj | edytuj kod]

Pięć żywiołów chińskich: cykl tworzenia (czarne strzałki) i niszczenia (białe strzałki).
Information icon.svg Osobny artykuł: wu xing.

Chińczycy już w II tysiącleciu p.n.e. wyróżniali pięć żywiołów: wodę, ogień, drewno, metal i ziemię. Powiązane są one szeregiem cykli, takich jak cykl tworzenia, nierównowagi, zwyciężania, zniewagi.

Cykl tworzenia:

  • Drewno karmi ogień
  • Ogień tworzy ziemię (popiół)
  • Ziemia nosi w sobie metal
  • Metal zbiera wodę
  • Woda odżywia drewno

Cykl zwyciężania:

  • Metal przecina drewno
  • Drewno zapuszcza się w ziemię
  • Ziemia pochłania wodę
  • Woda gasi ogień
  • Ogień topi metal

Żywioły w kulturze japońskiej[edytuj | edytuj kod]

W Japonii także uznawanych jest pięć żywiołów, są one jednak inne niż w kulturze chińskiej. Są to: żywioł powietrza, żywioł ognia, żywioł wody, żywioł ziemi i żywioł piorunu. Zależności między tymi żywiołami:

  • woda gasi ogień (woda pokonuje ogień)
  • ogień jest podsycany przez powietrze (ogień pokonuje powietrze)
  • powietrze stanowi barierę dla pioruna (powietrze pokonuje piorun)
  • piorun wnika w ziemię (piorun pokonuje ziemię)
  • ziemia robi z wody błoto (ziemia pokonuje wodę)

W Japonii jest rozróżnienie na żywioły, a konkretne zjawiska bezpośrednio z nimi związane, np jest powietrze i żywioł powietrza:

  • Powietrze → Kaze[カゼ][1] żywioł powietrza → Fuuton[2]
  • Woda → Mizu [ミズ] żywioł wody → Suiton
  • Ziemia → Tsuchi [ツチ] żywioł ziemi → Doton
  • Piorun → Kaminari [カミナリ] żywioł piorunu → Raiton
  • Ogień → Ho [カ]** żywioł ognia → Katon

Żywioły w hinduizmie[edytuj | edytuj kod]

Hinduistyczne podania o żywiołach ukształtowały się w okresie około 500 p.n.e.[3]. Zaliczano do nich (wyliczając od najmniej subtelnych) następujące kategorie:

Ich badaniami zajmowały się szczególnie joga i tantra, wraz z adeptami praktykującymi oczyszczanie ćakr.

Przypisy

  1. Nazwy podane w rōmaji oraz sylabariuszu katakana w nawiasie kwadratowym. Nazwy w kanji umieszczone są w tabelce na górze strony.
  2. Nazwy podane w rōmaji. Nazwy w sylabariuszu katakana podane są na górze strony.
  3. Alchemia indyjska. W: Roman Bugaj: Hermetyzm. Wyd. 1. T. 1. Warszawa: Wydawnictwo Orion, 1998, s. 165. ISBN 83-87547-07-7.