Piotr Wysocki (wojskowy)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Piotr Wysocki
Piotr Wysocki
Piotr Wysocki 29 listopada 1830 r., litografia według rysunku Jana Nepomucena Żylińskiego
Odrowąż
Odrowąż
Data urodzenia 10 września 1797
Miejsce urodzenia Winiary koło Warki
Data śmierci 6 stycznia 1875
Miejsce śmierci Warka
Rodzina Wysoccy
Rodzice Jan Wysocki
Katarzyna z Brzumińskich
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach
Pomnik płk. Piotra Wysockiego w Warce odsłonięty 29 listopada 2007 w 150 rocznicę powrotu z zesłania
popularny, "tradycyjny" lecz imaginacyjny[2] - nieprawdziwy, wizerunek Piotra Wysockiego według sztychu francuskiego - litografia François Le Villaina

Piotr Jacek Wysocki (ur. 10 września 1797 w Winiarach, obecnie dzielnicy Warki, zm. 6 stycznia 1875 w Warce[3]) – pułkownik[4] Wojska Polskiego, inicjator powstania listopadowego, działacz niepodległościowy, przywódca sprzysiężenia podchorążych, które doprowadziło do wybuchu powstania listopadowego (29 listopada 1830), zesłaniec. 3 marca 1831 został odznaczony Krzyżem Złotym Orderu Virtuti Militari (numer krzyża 1)[5].

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Pochodził z rodziny szlacheckiej pieczętującej się herbem Odrowąż, wywodzącej się z Chociwia Wielkiego. Był jednym z czterech synów Jana i Katarzyny Wysockich. W młodości kształcił się w Warszawie, najpierw w szkole pijarskiej, a następnie, od roku 1818, jako kadet w Szkole Podchorążych Piechoty. Służba w 4 pułku grenadierów, stosunki panujące w polskiej armii, zwierzchność cara i ciężkie warunki służby wpłynęły na poglądy Wysockiego, zbliżając go tym samym do kół patriotycznych.

Gdy w 1828 roku został instruktorem w Szkole Podchorążych, energicznie zabrał się do stworzenia i działań wewnątrz tajnego związku niepodległościowego, zwanego potocznie Sprzysiężeniem Wysockiego.

Powstanie listopadowe[edytuj | edytuj kod]

Wieczorem 29 listopada 1830 r. poderwał do powstania podchorążych, wchodząc do Szkoły Podchorążych, przerywając zajęcia z taktyki - wygłaszając mowę: "Polacy! Wybiła godzina zemsty. Dziś umrzeć lub zwyciężyć potrzeba! Idźmy, a piersi wasze niech będą Termopilami dla wrogów[6][7].

Po wybuchu powstania został mianowany kapitanem, w powstaniu dosłużył się stopnia pułkownika[4][8], był adiutantem naczelnego wodza Michała Radziwiłła. Uczestniczył w bitwie pod Wawrem, pod Grochowem, bitwie pod Dobrem i bitwie pod Okuniewem. Brał udział w wyprawie generała Józefa Dwernickiego na Wołyń, przeszedł granicę austriacką, ale uniknął internowania i przedostał się z powrotem do kraju[9]. We wrześniu 1831 roku, będąc dowódcą 10 pułku piechoty liniowej, został ranny podczas walk w obronie reduty nr 56 na warszawskiej Woli i 6 września 1831 roku dostał się do niewoli rosyjskiej.

Zesłanie[edytuj | edytuj kod]

Więziony w Bobrujsk, w twierdzy zamojskiej, w osławionym więzieniu w pokarmelitańskim klasztorze w Warszawie na Lesznie. Trzykrotnie[a] skazany na śmierć: 29 października 1831 r. i 29 listopada 1833 r. dwukrotnie został skazany na karę śmierci przez powieszenie, lecz ukaz carski zamienił wyrok na 20 lat ciężkich robót na Syberii. Miejscem zesłania była początkowo wioska Aleksandrowsk pod Irkuckiem. Po próbie ucieczki, za co skazano go na karę półtora tysiąca batów[10], został karnie przeniesiony na katorgę do kopalni miedzi w Akatui w kolonii katorżniczej w Nerczyńsku, gdzie pracował przykuty do taczki[11]. Na mocy amnestii carskiej w 1857 roku, pozwolono mu wrócić do kraju, z tym jednak zastrzeżeniem, że miał się trzymać z dala od Warszawy.

Pobyt w Warce[edytuj | edytuj kod]

27 października[b] 1857 roku wrócił z zesłania. Zamieszkał w podarowanym mu przez społeczeństwo domu tzw. "na wójtowstwie" w Warce przy ul. Wójtowskiej 24 – obecnie pomnik[c]. Poświęcił się pracy historycznej. W Paryżu (1867) ukazał się jego pamiętnik[12]. Zorganizował przeniesienie domniemanych zwłok księcia Trojdena I i Ziemowita z kościoła podominikańskiego do kościoła pw. MB Szkaplerznej (pofranciszkański), fundując pamiątkową tablicę[13]. Pozostał osobą samotną. Zmarł w Warce 6 stycznia 1875 roku jako bohater narodowy, pochowany został na miejscowym cmentarzu. Jego pogrzeb stał się wielką narodową manifestacją. Na płycie nagrobnej wyryto napis: "Wszystko dla ojczyzny – nic dla mnie".

Pamiętnik Piotra Wysockiego[edytuj | edytuj kod]

Wysocki jest autorem "Pamiętnika Piotra Wysockiego o powstaniu 29 listopada 1830 roku". Pamiętnik opisuje wydarzenia Nocy Listopadowej, został napisany w Warszawie 9 grudnia 1830 r. Wydanie paryskie ukazało się w 1867 roku. wraz z komentarzem Leonarda Rettla i fragmentem wspomnień Agatona Gillera. Wydanie krajowe z 2006 roku jest wiernym przedrukiem tekstu wydania paryskiego z 1867 r. Istniały prace Piotra Wysockiego niepublikowane, o których wspomina Aleksander Kraushar.

Postać Piotra Wysockiego w literaturze i sztuce[edytuj | edytuj kod]

Bohater dramatów: "Noc listopadowa" Stanisława Wyspiańskiego, III części "Dziadów" Adama Mickiewicza, "Niebezpiecznie panie Mochnacki" Jerzego Mikke, powieści Edmunda Jezierskiego: "Noc Listopadowa (Piotr Wysocki)", "W pętlach bezwładu", Walerego Przyborowskiego "Reduta Woli", Jerzego Andrzejewskiego "100 lat temu i dziś". Sprzysiężenie Wysockiego przedstawione jako spisek koronacyjny w "Kordianie", Juliusza Słowackiego, gdzie pewne cechy Piotra Wysockiego niesie postać Podchorążego. W scenie Salon warszawski III części "Dziadów" Wysocki wypowiada zdanie:

"Powiedz raczej: na wierzchu. Nasz naród jak lawa,
Z wierzchu zimna i twarda, sucha i plugawa,
Lecz wewnętrznego ognia sto lat nie wyziębi;
Plwajmy na tę skorupę i zstąpmy do głębi."

Piotr Wysocki jest również bohaterem piosenki Jacka Kaczmarskiego "Starość Piotra Wysockiego".

Film Michała Dudziewicza Fucha z 1983 r. (na podstawie opowiadania Jana Himilsbacha "Partanina") jest fabularną opowieścią o renowacji grobu Piotra Wysockiego[14].

Upamiętnienie Piotra Wysockiego w polskich miastach[edytuj | edytuj kod]

Ulica Piotra Wysockiego jest jedną z większych ulic warszawskiego Bródna. Swój początek przy północno-wschodnim narożniku Cemantarza Bródnowskiego, a kończy się przy Trasie Toruńskiej

Drzewo genealogiczne[edytuj | edytuj kod]

 
Kazimierz Wysocki
 
 
 
Anna Zebrzydowska
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Antoni Wysocki
 
 
 
Teresa NN
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Jan Wysocki (1754-ok. 1808)
 
 
 
Katarzyna Brzumińska (1770-ok. 1818)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Józef (1792-ok.1879)
 
Piotr Jacek (1797-1875)
 
Urszula Katarzyna (1802-1803)
 
Jan Karol (1806-?)
 
Stanisław Florian (1808-ok. 1820)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. po raz trzeci skazany za ucieczkę z zesłania na karę tysiąca kijów - w praktyce oznaczającą wyrok śmierci
  2. 15 października 1857 r. według "starego stylu" (tj. kalendarza juliańskiego) obowiązującego wówczas w Rosji – daty przytaczanej w niektórych dokumentach
  3. dom Piotra Wysockiego spłonął w 1939 r.

Przypisy

  1. popiersie ze Szkoły Podchorążych Piechoty w Ostrowi Mazowieckiej, po 1945 r. zaginione i odnalezione w 1978 r., odsłonięte w Łazienkach w 150 rocznicę powstania listopadowego 29 listopada 1980 r. - więcej: Popiersie Piotra Wysockiego
  2. "...portret "tradycyjny", lecz nieprawdziwy, będący wytworem fantazji artysty." - za T. Łepkowski "Piotr Wysocki", po str. 96
  3. http://metryki.genealodzy.pl/metryka.php?ar=4&zs=0466d&sy=1875&kt=3&plik=03-06.jpg, Skan aktu zgonu nr. 3/1875 parafii Warka
  4. 4,0 4,1 "W czasie trwania powstańczej kampanii dosłużył się stopnia pułkownika" za (wstępem red. D. H. Grasiewicz do):Pamiętnik Piotra Wysockiego. Warszawa: Redakcja Wydawnictw WAT, 2006, s. 7. ISBN 8389399342.
  5. Xsięga pamiątkowa w 50-letnią rocznicę powstania roku 1830 zawierająca spis imienny dowódców i sztabs-oficerów, tudzież oficerów, podoficerów i żołnierzy Armii Polskiej w tymż roku Krzyżem Wojskowym „Virtuti Militari” ozdobionych, Lwów 1881, s. 91.
  6. za :Pamiętnik Piotra Wysockiego. Warszawa: Redakcja Wydawnictw WAT, 2006, s. 35-36. ISBN 8389399342.
  7. "Polacy! Godzina zemsty wybiła, dzisiaj umrzeć lub zwyciężyć potrzeba. Idźmy!... a piersi nasze niech będą Termopilami dla wrogów." za T. Łepkowski "Piotr Wysocki" według Józef Patelski: Wspomnienia wojskowe 1823 - 1831, Wilno, 1914, inne opracowania przytaczają zbliżone wersje
  8. od maja do września 1831 r. dowodził pułkiem, jak i po powrocie do Polski z zesłania, Piotra Wysockiego tytułowano pułkownikiem, co pozwala domniemywać, że oddaje przyznany stopień w obronie Warszawy 1831, którego dokumentacja zaginęła wraz z upadkiem Powstania Listopadowego. Autor biografii Piotra Wysockiego podaje stopień majora, a "pułkownik" używa w cudzysłowie, ponieważ nie udało się mu odszukać potwierdzenia w dokumentach, za T. Łepkowski, "Piotr Wysocki", str. 186
  9. Kronika powstań polskich 1794-1944. Wydawnictwo Kronika, Warszawa, ISBN 83-86079-02-9, s. 96.
  10. Marek Klecel:Ucieczki syberyjskich zesłańców. Nr 2/50, 02.2006
  11. Kronika powstań..., s. 96.
  12. fakt wydania pamiętnika nie był powszechnie znany – m.in. biografowi Piotra Wysockiego - "Prace własne "pułkownika" nie zachowały się..." za T. Łepkowskiemu, "Piotr Wysocki", str. 146
  13. T. Łepkowski, s. 147
  14. Fucha (1983) (pol.). filmpolski.pl. [dostęp 2011-11-22].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Piotr Wysocki: Pamiętnik Piotra Wysockiego o powstaniu 29 listopada 1830 roku (Biblioteka Ludowa Polska). T. I i II. Paris (Paryż): Księgarnia Luxemburska, 1867. OCLC 177321637.
  • Piotr Wysocki: Pamiętnik Piotra Wysockiego. Danuta Hanna Grasiewicz (red., ed. i oprac.). Warszawa: Redakcja Wydawnictw Wojskowej Akademii Technicznej, 2006. ISBN 8389399342.
  • Tadeusz Łepkowski: Piotr Wysocki. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1981. ISBN 8321402100.
  • Juliusz Stanisław Harbut: Noc Listopadowa w świetle i cieniach historii i procesu przed najwyższym sądem kryminalnym. Warszawa: Książnica Atlas, 1930, s. 244. OCLC 69512482.

Literatura dodatkowa[edytuj | edytuj kod]

  • Marek Żukow-Karczewski: Syberyjskie losy Piotra Wysockiego. "Życie Literackie", 27 XI 1988 r., nr 48 (1914).