Plac Za Żelazną Bramą

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Flag of Warsaw.svg Warszawa
plac
Za Żelazną Bramą
Śródmieście
Plac widziany od strony ulicy Marszałkowskiej
Plac widziany od strony ulicy Marszałkowskiej
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
plac Za Żelazną Bramą
plac Za Żelazną Bramą
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
plac Za Żelazną Bramą
plac Za Żelazną Bramą
Ziemia 52°14′23,7840″N 21°00′09,7920″E/52,239940 21,002720
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Bernardo Bellotto, Plac Żelaznej Bramy
Targ Za Żelazną Bramą, akwarela Stanisława Masłowskiego z 1884
Plac Żelaznej Bramy przed I wojną światową, wejście do Ogrodu Saskiego
Mur getta przecinający plac w 1941

Plac Za Żelazną Bramą (plac Żelaznej Bramy) – plac w Warszawie położony na terenie Śródmieścia Północnego, obok Hal Mirowskich, pl. Mirowskiego i Ogrodu Saskiego.

Historia nazwy[edytuj | edytuj kod]

Nazwa placu wywodzi się od Żelaznej Bramy, która oddzielała dawne tereny nie należące do Warszawy od Ogrodu Saskiego i planowanej Osi Saskiej. Dawniej, cały Ogród Saski (znacznie większy niż dziś), był otoczony murem, a na teren ogrodu prowadziło kilka bram.

Brama od zachodu była zbudowana z żelaza i oddzielała piękne ogrody od błotnistych i brudnych terenów podmiejskich. Po bokach żelazno ażurowej bramy stały dwa obronne bastiony[1].

Quote-alpha.png
Była to krata o ornamencie geometrycznym w partii dolnej, na wysokości jednej trzeciej przechodząca w pręty - lance, zakończone trójkątnymi ostrzami. Umocowana była w kamiennej architektonicznej konstrukcji. Ozdobiona została przez rzeźbiarsko rozwiązane emblematy władzy monarszej. Po jednej stronie kartusze wypełniały herby Polski i Litwy, zwieńczone królewska koroną, a po drugiej herby dynastii Wettynów z elektorskim kapeluszem

Od tej właśnie bramy pochodzi nazwa Placu Za Żelazną Bramą jak i osiedla "Za Żelazną Bramą". Wcześniej to miejsce było nazywane Placem Targowicy Wielopolskiej. Nazwa przetrwała, chociaż w 1818 żelazną bramę wymieniono.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W XVII w. król Jan Kazimierz nadał tę ziemię staroście warszawskiemu Janowi Wielopolskiemu. W 1693 teren został przekształcony w jurydykę – prywatne miasteczko, od tej chwili nazywane Wielopolem. Cała miejscowość składała się tylko z czterech ulic, które od 1771 nosiły nazwy: Elektoralna, Ptasia, Żabia i Przechodnia.

W XVIII w. północną część miasteczka kupiła rodzina Radziwiłłów i wybudowała tam pałac, obecnie nazywany Pałacem Lubomirskich (W drugiej połowie XVIII w. Lubomirscy kupili posiadłość). Z kolei inną, znaczną część Wielopola kupił August II w związku z budową Osi Saskiej. Po stworzeniu Ogrodu Saskiego, oddzielono go murem od Wielopola, a przejściem pomiędzy tymi terenami była wspomniana żelazna brama.

Do Wielopola nadal należał duży plac targowy (obecnie skrzyżowanie ul. Elektoralnej i al. Jana Pawła II), gdzie towary można było kupić znacznie taniej niż w Warszawie, więc zawsze panował tu spory ruch. Plac się nie zmieniał do XIX w. kiedy to od strony Ogrodu Saskiego wybudowano nowe, metalowe ogrodzenie z nową bramą (poprzednia została rozebrana w 1818). W 1841 wybudowano halę targową Gościnny Dwór zaprojektowaną przez Jakuba Gaya. Budynek spłonął we wrześniu 1939.

W okolicach Placu Za Żelazną Bramą na przełomie wieku XIX i XX w. wybudowano Hale Mirowskie.

Od listopada 1940 do listopada 1941 południowo-zachodnim skrajem placu biegła granica warszawskiego getta[2], co upamiętnia jeden z pomników granic getta.

Plac Żelaznej Bramy zasadniczo zmienił swój kształt po obróceniu w 1970 Pałacu Lubomirskich dla uzupełnienie zdeformowanej przez historię Osi Saskiej. Jedyną pierzeją jest pałac, a od strony Ogrodu Saskiego przebiega łukowo ul. Marszałkowska przebita przez Ogród w latach 1940-40 do pl. Bankowego.

W lipcu 1985 przed Pałacem Lubomirskich na osi Ogrodu Saskiego odsłonięto monumentalny Pomnik Poległym w Służbie i Obronie Polski Ludowej, nazywany potocznie „pomnikiem utrwalaczy” lub „ubeliskiem”. Pomnik został zdemontowany w 1991[3]. W 2010 w jego miejscu został ustawiony pomnik Tadeusza Kościuszki będący kopią monumentu w Waszyngtonie.

Przypisy

  1. Opis Żelaznej Bramy z książki Elżbiety Charazińskiej Ogród Saski, PWN 1979
  2. Mapa Getto warszawskie. Granice przed wielką akcją likwidacyjną, opracowanie kartograficzne Paweł E. Weszpiński [w:] Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie – przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, 2001. ISBN 83-87632-83-X.
  3. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 666. ISBN 83-01-08836-2.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]