Planty krakowskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Planty
Obiekt zabytkowy nr rej. A-576 z 13.05.1976[1][2]
Planty pomiędzy ul. Franciszkańską a Wawelem.Ogród Wawel
Planty pomiędzy ul. Franciszkańską a Wawelem.
Ogród Wawel
Państwo  Polska
Miejscowość Kraków
Dzielnica Stare Miasto
Powierzchnia 21 ha
Data założenia 18221830
Projektant Feliks Radwański
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Planty
Planty
Ziemia 50,0611°N 19,9439°E/50,061110 19,943890
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Planty otaczają Stare Miasto.

Plantypark miejski w Krakowie otaczający Stare Miasto, założony w latach 1822–1830, o powierzchni 21 ha i obwodzie 4 km.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Alejka na Plantach. W tle kawiarnia U Zalipianek
Planty o różnych porach dnia i roku
Pawilon na Plantach od ul. Westerplatte
Pawilon na Plantach od ul. Westerplatte

Planty powstały na miejscu fortyfikacji otaczających miasto: murów obronnych oraz położonej na ich przedpolu fosy i wałów ziemnych. Był to grząski, zaniedbany teren pełniący rolę śmietniska i ujścia ścieków. W 1820 podjęto decyzję o utworzeniu "ogrodów miejskich" na miejscu wyburzonych na początku XIX w. murów (stąd nazwa Planty – od splantowania, czyli wyrównania rumowisk, bardzo długo jednak krakowianie używali nazwy Plantacye lub Plantacje[3]). Głównym inicjatorem tej idei, twórcą pomiarów i planów był Feliks Radwański. Po jego śmierci w 1826 r. kierownictwo robót objął Florian Straszewski, który w 1830 r. założył fundację z przeznaczeniem na utrzymanie Plant.

Początkowe prace polegały na niwelacji terenu, zasypaniu fosy nawiezioną ziemią itp. W obrębie tworzonego parku pozostał Barbakan. W kolejnym etapie przystąpiono do obsadzania terenu drzewami (głównie kasztanowce, także klony, lipy, jesiony, topole, pojedyncze egzemplarze drzew egzotycznych) i krzewami, zakładania trawników i kwietników oraz wyznaczania alejek i placów zabaw.

Od roku 1827 Planty objęły pierścieniem także wawelskie wzgórze, na którego południowych stokach posadzono drzewa brzoskwiniowe i urządzono winnice, zlikwidowane w latach 50. XIX wieku w związku z podjęciem przez armię austriacką prac mających przekształcić wzgórze w cytadelę i koszary.

W późniejszych latach powstawały m.in. kioski i pawilon koncertowy. Prowadzono zwykłe prace pielęgnacyjne, zajmowali się nimi ogrodnicy zwani plantowymi. Zgodnie z regulaminem ustanowionym przez władze miejskie w 1879, planty podzielone były na dziewięć rewirów podlegających opiece dziewięciu plantowych. Funkcjonowali oni do połowy XX w.

Planty stały się miejscem spacerów, spotkań towarzyskich, a nawet uroczystości narodowych. W 1871 r. utworzono Komisję Plantacyjną, która zajęła się uporządkowaniem Plant i stałą nad nimi opieką. Z jej inicjatywy rozpoczęto ozdabiać park pomnikami. W 1919 roku przed Collegium Novum posadzono Dąb Wolności. U wylotu ul. Lubicz stał natomiast przed II wojną światową pamiątkowy wiąz posadzony ponoć przez samego Tadeusza Kościuszkę[4].

Podczas II wojny światowej doszło do znacznej dewastacji parku – Niemcy wycięli krzewy i zrabowali "na cele wojenne" metalowe ogrodzenie oddzielające aleje spacerowe od zieleni. W okresie powojennym ograniczano się tylko do zapobiegania dalszej degradacji Plant. Decyzję o ich rewitalizacji, według projektu prof. Janusza Bogdanowskiego, podjęto w 1989 r. W ciągu kilkunastu lat renowacji Plant przywrócono małą architekturę – stylowe lampy, ogrodzenia, ławki; za pomocą kamiennych murków zarysowano dawny przebieg murów obronnych oraz rozmieszczenie baszt i bram miejskich.

Planty podzielono na 8 ogrodów:

Otoczenie[edytuj | edytuj kod]

Obrazy
Stanisław Wyspiański  "Planty o świcie", 1894
Stanisław Wyspiański
"Planty o świcie", 1894
Pomniki i fontanny na Plantach

Na terenie Plant lub w ich bardzo bliskim sąsiedztwie znajdują się następujące zabytkowe obiekty:

Sztuka[edytuj | edytuj kod]

Planty krakowskie stały się inspiracją dla wielu twórców. Przykładem mogą być obrazy: Jana Stanisławskiego, Witolda Wojtkiewicza ("Planty w Krakowie") oraz Stanisława Wyspiańskiego ("Planty o świcie" oraz "Chochoły – Planty nocą"), a także wiersz Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej pt. "Planty".

Obiekty[edytuj | edytuj kod]

Opis pomników, kapliczek, rzeźb i fontann na Plantach, istniejących oraz zlikwidowanych, idąc wokół Plant od ul. Podzamcze do ul. św. Idziego (zgodnie z ruchami wskazówek zegara):

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie (pol.). 30 września 2014. [dostęp 04.06.2011]. s. 47.
  2. Rejestr zabytków miasta Kraków. 01.2011. [dostęp 04.06.2011]. s. 6.
  3. Andrzej Kozioł Na krakowskich Plantach, Wydawnictwo WAM, Kraków 2008, s. 49 ISBN 978-83-7505-157-5
  4. Jan Adamczewski, Mała Encyklopedia Krakowa, str. 328-329
  5. Marek Żukow-Karczewski, Dawne pomniki Krakowa. Pomnik Floriana Straszewskiego, "Echo Krakowa", 17 X 1990 r., nr 202 (13263).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Torowska Joanna, Planty krakowskie: przewodnik dla nauczycieli, Kraków 2003, ISBN 83-88618-39-3
  • Franciszek Klein, Planty Krakowskie. Krakow: Wydawn. Tow. Ochrony Piękności Miasta Krakowa i Okolicy, 1914
  • Barbara Stępniewska Ogrody Krakowa, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1977