Planty krakowskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Planty
Obiekt zabytkowy nr rej. A-576 z 13.05.1976[1][2]
Planty pomiędzy ul. Franciszkańską a Wawelem.Ogród Wawel
Planty pomiędzy ul. Franciszkańską a Wawelem.
Ogród Wawel
Państwo  Polska
Miejscowość Kraków
Dzielnica Stare Miasto
Powierzchnia 21 ha
Data założenia 18221830
Projektant Feliks Radwański
Położenie na mapie Krakowa
Mapa lokalizacyjna Krakowa
Planty
Planty
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Planty
Planty
Ziemia 50,0611°N 19,9439°E/50,061110 19,943890
Planty otaczają Stare Miasto.

Plantypark miejski w Krakowie otaczający Stare Miasto, założony w latach 1822–1830, o powierzchni 21 ha i obwodzie 4 km.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Alejka na Plantach. W tle kawiarnia U Zalipianek
Planty o różnych porach dnia i roku
Pawilon na Plantach od ul. Westerplatte
Pawilon na Plantach od ul. Westerplatte

Planty powstały na miejscu fortyfikacji otaczających miasto: murów obronnych oraz położonej na ich przedpolu fosy i wałów ziemnych. Był to grząski, zaniedbany teren pełniący rolę śmietniska i ujścia ścieków. W 1820 podjęto decyzję o utworzeniu "ogrodów miejskich" na miejscu wyburzonych na początku XIX w. murów (stąd nazwa Planty – od splantowania, czyli wyrównania rumowisk, bardzo długo jednak krakowianie używali nazwy Plantacye lub Plantacje[3]). Głównym inicjatorem tej idei, twórcą pomiarów i planów był Feliks Radwański. Po jego śmierci w 1826 r. kierownictwo robót objął Florian Straszewski, który w 1830 r. założył fundację z przeznaczeniem na utrzymanie Plant.

Początkowe prace polegały na niwelacji terenu, zasypaniu fosy nawiezioną ziemią itp. W obrębie tworzonego parku pozostał Barbakan. W kolejnym etapie przystąpiono do obsadzania terenu drzewami (głównie kasztanowce, także klony, lipy, jesiony, topole, pojedyncze egzemplarze drzew egzotycznych) i krzewami, zakładania trawników i kwietników oraz wyznaczania alejek i placów zabaw.

Od roku 1827 Planty objęły pierścieniem także wawelskie wzgórze, na którego południowych stokach posadzono drzewa brzoskwiniowe i urządzono winnice, zlikwidowane w latach 50. XIX wieku w związku z podjęciem przez armię austriacką prac mających przekształcić wzgórze w cytadelę i koszary.

W późniejszych latach powstawały m.in. kioski i pawilon koncertowy. Prowadzono zwykłe prace pielęgnacyjne, zajmowali się nimi ogrodnicy zwani plantowymi. Zgodnie z regulaminem ustanowionym przez władze miejskie w 1879, planty podzielone były na dziewięć rewirów podlegających opiece dziewięciu plantowych. Funkcjonowali oni do połowy XX w.

Planty stały się miejscem spacerów, spotkań towarzyskich, a nawet uroczystości narodowych. W 1871 r. utworzono Komisję Plantacyjną, która zajęła się uporządkowaniem Plant i stałą nad nimi opieką. Z jej inicjatywy rozpoczęto ozdabiać park pomnikami. W 1919 roku przed Collegium Novum posadzono Dąb Wolności. U wylotu ul. Lubicz stał natomiast przed II wojną światową pamiątkowy wiąz posadzony ponoć przez samego Tadeusza Kościuszkę[4].

Podczas II wojny światowej doszło do znacznej dewastacji parku – Niemcy wycięli krzewy i zrabowali "na cele wojenne" metalowe ogrodzenie oddzielające aleje spacerowe od zieleni. W okresie powojennym ograniczano się tylko do zapobiegania dalszej degradacji Plant. Decyzję o ich rewitalizacji, według projektu prof. Janusza Bogdanowskiego, podjęto w 1989 r. W ciągu kilkunastu lat renowacji Plant przywrócono małą architekturę – stylowe lampy, ogrodzenia, ławki; za pomocą kamiennych murków zarysowano dawny przebieg murów obronnych oraz rozmieszczenie baszt i bram miejskich.

Planty podzielono na 8 ogrodów:

Otoczenie[edytuj | edytuj kod]

Obrazy
Stanisław Wyspiański  "Planty o świcie", 1894
Stanisław Wyspiański
"Planty o świcie", 1894
Pomniki i fontanny na Plantach

Na terenie Plant lub w ich bardzo bliskim sąsiedztwie znajdują się następujące zabytkowe obiekty:

Sztuka[edytuj | edytuj kod]

Planty krakowskie stały się inspiracją dla wielu twórców. Przykładem mogą być obrazy: Jana Stanisławskiego, Witolda Wojtkiewicza ("Planty w Krakowie") oraz Stanisława Wyspiańskiego ("Planty o świcie" oraz "Chochoły – Planty nocą"), a także wiersz Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej pt. "Planty".

Obiekty[edytuj | edytuj kod]

Opis pomników, kapliczek, rzeźb i fontann na Plantach, istniejących oraz zlikwidowanych, idąc wokół Plant od ul. Podzamcze do ul. św. Idziego (zgodnie z ruchami wskazówek zegara):

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie (pol.). 31 marca 2015. [dostęp 04.06.2011]. s. 47.
  2. Rejestr zabytków miasta Kraków. 01.2011. [dostęp 04.06.2011]. s. 6.
  3. Andrzej Kozioł Na krakowskich Plantach, Wydawnictwo WAM, Kraków 2008, s. 49 ISBN 978-83-7505-157-5
  4. Jan Adamczewski, Mała Encyklopedia Krakowa, str. 328-329
  5. Marek Żukow-Karczewski, Dawne pomniki Krakowa. Pomnik Floriana Straszewskiego, "Echo Krakowa", 17 X 1990 r., nr 202 (13263).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Torowska Joanna, Planty krakowskie: przewodnik dla nauczycieli, Kraków 2003, ISBN 83-88618-39-3
  • Franciszek Klein, Planty Krakowskie. Krakow: Wydawn. Tow. Ochrony Piękności Miasta Krakowa i Okolicy, 1914
  • Barbara Stępniewska Ogrody Krakowa, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1977