Pluskwiaki różnoskrzydłe

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pluskwiaki różnoskrzydłe
Heteroptera
Latreille, 1810
Cantao ocellatus z rodziny tarczkownicowatych
Cantao ocellatus z rodziny tarczkownicowatych
Belostoma gigantea z rodziny Belostomatidae
Belostoma gigantea z rodziny Belostomatidae
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ stawonogi
Gromada owady
(bez rangi) Dicondylia
Podgromada uskrzydlone
Infragromada nowoskrzydłe
(bez rangi) Paraneoptera
Rząd pluskwiaki
(bez rangi) Euhemiptera
(bez rangi) Heteropterodea
Podrząd pluskwiaki różnoskrzydłe

Pluskwiaki różnoskrzydłe, pluskwiaki nierównoskrzydłe (Heteroptera) – podrząd owadów z rzędu pluskwiaków, do niedawna klasyfikowany również w randze osobnego rzędu. Cechą charakterystyczną przedstawicieli jest obecność półpokryw. Przechodzą przeobrażenie niezupełne. Podrząd obejmuje formy zarówno lądowe jak i wodne, licząc około 30 tysięcy opisanych gatunków.

Budowa[edytuj | edytuj kod]

Ciało mają owalne lub wydłużone, zazwyczaj spłaszczone grzbieto-brzusznie[1][2]. Przeciętnie osiągają od 5 do 20 mm, ale formy tropikalne mogą przekraczać 100 mm długości[2].

Głowa[edytuj | edytuj kod]

Głowa jest prognatyczna lub hipognatyczna[2], wyposażona w aparat gębowy typu kłująco-ssącego (hemipteroidalny)[2][1]. Aparat ten charakteryzuje się wargą dolną przekształconą w pochewkę dla czterech szczeci kłujących - u większości Heteroptera tworzy ona cztero- lub trójczłonowaną rurkę. U podkorowych gatunków grzybożernych szczeci kłujące w stanie spoczynku zwinięte są spiralnie wewnątrz głowy (np. korowcowate) lub w rozszerzeniu drugiego członu wargi dolnej (np. pawężowate). Na głowie obecne są oczy złożone, a u wielu dorosłych także przyoczka. Czułki złożone są z trzonka, nóżki i zwykle 2-3 członowego biczyka[3] (w sumie mają od 2 do 5 członów[2]). Cechą wyróżniającą Heteroptera spośród innych podrzędów pluskwiaków jest obecność płytki gardzielowej (gula), która zamyka od spodu puszkę głowową, zwiększając ruchliwość rostrum (kłujki)[3].

Tułów[edytuj | edytuj kod]

Przedplecze jest często silnie rozwinięte[3] i szerokie[2]. W przedniej części często zwęża się obrączkowato. Może być opatrzone kolcami, żeberkami, blaszkami lub pęcherzykami. U wielu gatunków znajduje się na śródpleczu dobrze rozwinięta tarczka, widoczna od góry jako trójkąt między skrzydłami[3]. U tarczówkowatych przykrywać może ona cały odwłok[2]. Występują dwie pary skrzydeł, choć u niektórych przedstawicieli mogą być różnie skrócone, a nawet całkowicie uwstecznione[3]. Pierwsza para skrzydeł tworzy charakterystyczne dla tej grupy półpokrywy (hemielytrae), złożone z twardej części nasadowej i błoniastej wierzchołkowej[2]. Wyróżnia się w ich obrębie przykrywkę, bruzdę klawalną, międzykrywkę, zakrywkę, a niekiedy także klinik i wstawkę[3]. Tylne skrzydła są błoniaste[2][3]. Odnóża najczęściej są bieżne, ale przednie mogą być chwytne, grzebne[2] lub zagarniające[3], a tylne skoczne lub pływne[2]. Charakterystyczną cechą dorosłych, lądowych Heteroptera jest obecność gruczołów zapachowych na zatułowiu[3][1], które wydzielają substancje o mocnym zapachu, działajace odstraszająco[2].

Odwłok[edytuj | edytuj kod]

Odwłok 10-segmentowy, przy czym u samic trzy, a u samców dwa ostanie stanowią segmenty genitalne i są różnorodnie zmodyfikowane. Na segmentach niegenitalnych występują często, obok sternitów i tergitów, także laterotergity i laterosternity tworzące razem connexivum, boczną blaszkę odwłoka. U większości form młodocianych w środkowym odcinku odwłoka znajdują się odstraszające gruczoły zapachowe w liczbie 1-4. U wielu gatunków występują w odwłoku gruczoły woskowe[3].

Na rejon terminalny samców składają się: pigofer zawierający edeagus (złożony z fallobazy i endosomy) i paramery (u dziubałkowatych tylko jedną), proktiger czyli tuba analna, a niekiedy także tuba obejmujące pigofer, powstała z VIII segmentu. U samic sternity VIII i IX tworzą pokładełko[3].

Heteroptera morphology-v.svg
Heteroptera morphology-l.svg
Heteroptera morphology-d.svg
Budowa tarczówki w widoku brzusznym, bocznym i grzbietowym.
Legenda. A: głowa; B: tułów; C: odwłok
1: pazurek; 2: stopa; 3: goleń; 4: udo; 5: krętarz; 6: biodro; 7: śródpiersie; 8: oko złożone; 9: czułek; 10: nadustek; 11: warga górna; 12: bukula; 13: antennifer; 14: gola; 15: rostrum, kłujka (warga dolna); 16: propleura; 17: mesopleura; 18: ujście gruczołów zapachowych zatułowia; 19: ewaporatorium; 20: metapleura; 21: urosternit; 22: przetchlinki odwłokowe; 23: laterotergit; 24: gonapofizy; 25: przedplecze; 26: tarczka; 27: międzykrywka; 28: przykrywka; 29: wstawka; 30: zakrywka.

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Bioakustyka[edytuj | edytuj kod]

Wiele gatunków potrafi wydawać dźwięki (strydulacja). Najczęściej występuje mechanizm „brzeg półpokrywy — udo tylnego odnóża", rzadziej „tylne skrzydło — plectrum", a u zajadkowatych „koniec kłujki — żeberkowany rowek przedpiersia"[3].

Biologia rozrodu i rozwoju[edytuj | edytuj kod]

Rozmnażanie z zapłodnieniem wewnętrznym, u Cimicomorpha występuje zaplemnienie hemoceliczne. U wielu gatunków występuje opieka rodzicielska nad jajami, a czasem także nimfami[3].

Występuje rozwój pozazarodkowy z przeobrażeniem niezupełnym. Obecnych jest 4-5 stadiów larwalnych, podobnych do imago lecz mniejszych[2], określanych jako nimfy[3]. Wraz z kolejnymi stadiami stopniowo rozwijają się skrzydła[2].

Pokarm[edytuj | edytuj kod]

Większość gatunków to fitofagi ssące sok roślinny[2]. Pentatomomorpha żerując wkuwają się bezpośrednio do łyka, zaś Cimicomorpha nacinają wiele sąsiadujących komórek, wprowadzając do tkanek pektynazę co powoduje ich macerację[3]. Poza fitofagami w grupie tej znajdują się także grzybożercy, drapieżniki, padlinożercy[2][3] oraz ssące krew pasożyty ptaków, ssaków i stawonogów[1]. Gatunki drapieżne również pobierają pokarm w formie płynnej, wysysając płyny ustrojowe upolowanych ofiar[1].

Siedlisko[edytuj | edytuj kod]

Zasiedlają szerokie spektrum środowisk: od roślin lasów, łąk i pól przez ptasie gniazda, ssacze nory, miejsca pod korą i kamieniami, ściółkę i glebę po wody słodkie, a nawet słone wody morskie[1][2] (przedstawiciele rodzaju Halobates z rodziny nartnikowatych (Gerridae) to jedyne owady zasiedlające strefę otwartego morza)[4]. Stanowią jedyną, obok chrząszczy grupę owadów, w której występują formy przechodzące w wodzie cały cykl życiowy[3]. Gatunki związane ze środowiskiem wodnym zamieszkiwać mogą powierzchnię, toń jak i dno różnych typów zbiorników wodnych i cieków[1][5]. Formy krwiopijne, jak pluskwa domowa, zasiedlają również ludzkie siedziby[2].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Do podrzędu tego zalicza się około 40 lub 60 tysięcy gatunków[2] (około 30 000 opisanych[3]), z których 800-1000 zamieszkuje Europę Środkową[2], a około 740 występuje w Polsce[3]. W dawniejszych systemach traktowane były jako rząd i dzielone na podrzędy: Gymnocerata i Cryptocerata[2]. Współcześnie dzieli się ten podrząd na siedem infrarzędów[3][6]. Część autorów wydziela jeszcze Aradomorpha jako ósmy, ale pogląd ten budzi kontrowersje[3]. Podział systematyczny do rangi nadrodziny przedstawia się następująco[6]:

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Czesław Jura: Bezkręgowce : podstawy morfologii funkcjonalnej, systematyki i filogenezy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, s. 592. ISBN 978-83-01-14595-8.
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 2,19 2,20 Jiri Zahradnik: Przewodnik: Owady. Warszawa: Multico, 2000, s. 37-38.
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 3,17 3,18 3,19 3,20 Barbara Lis, Jerzy A. Lis: Rząd: pluskwiaki — Hemiptera. W: Zoologia t. 2 Stawonogi cz. 2 Tchawkodyszne. Czesław Błaszak (red.). Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012.
  4. Cheng L. 1985. Biology of Halobates (Heteroptera: Gerridae). Annual Review of Entomology 30: 111-135, DOI: 10.1146/annurev.en.30.010185.000551
  5. Heteroptera, pluskwiaki różnoskrzydłe. W: Kołodziejczyk A., Koperski P.: Bezkręgowce słodkowodne Polski. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2000, s. 147-157. ISBN 83-235-0192-0.
  6. 6,0 6,1 suborder Heteroptera. W: Paraneoptera Species File (Version 5.0/5.0) [on-line]. 2014. [dostęp 2014-12-30].