Podgórze (część Krakowa)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy części Krakowa. Zobacz też: Wolne Królewskie Miasto Podgórze.
Dzielnica Podgórze w 1990 r.

Podgórze – dawna dzielnica Krakowa[1]. Położone jest na prawym brzegu Wisły na styku regionów naturalnych: Bramy Krakowskiej, Niziny Nadwiślańskiej, Podgórza Bocheńskiego i Pogórza Wielickiego.

Część tego obszaru w latach 1784-1915 była samodzielnym Wolnym Królewskim Miastem Podgórze. Od 1915-1991 dzielnica administracyjna Krakowa. Obecnie podzielone na 6 dzielnic samorządowych: Dzielnica VIII Dębniki, Dzielnica IX Łagiewniki-Borek Fałęcki, Dzielnica X Swoszowice, Dzielnica XI Podgórze Duchackie, Dzielnica XII Bieżanów-Prokocim oraz Dzielnica XIII Podgórze. Obecnie obszar przemysłowo-mieszkaniowy, rozwój budownictwa wielkopłytowego na obrzeżach nadał mu charakter 250-tysięcznego miasta-sypialni. Na jego terenie znajduje się ważny węzeł kolejowy (Kraków Płaszów), ośrodek telewizji Kraków, Uniwersytecki Szpital Dziecięcy w Prokocimiu i in. Powierzchnia Podgórza wynosi 130,9 km².

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze ślady ludzkiej aktywności na obszarze dzisiejszego Podgórza pochodzą sprzed ok. 10 tys. lat, odkryto je na wapiennych wzgórzach Krzemionek Podgórskich. Osadnictwo słowiańskie rozwijało się tutaj prawdopodobnie od VII w. W średniowieczu tereny na prawym brzegu Wisły stanowiły zaplecze gospodarcze dla Krakowa, pozyskiwano surowce budowlane: kamień, piasek, produkowano cegły, wapno, gips itp.

W różnych okresach historii istniały tu osady, m.in. Zabłocie, Płaszów czy Janowa Wola. Pod koniec XIV w. stały się one własnością miasta Kazimierz, w czasie potopu szwedzkiego zostały doszczętnie zniszczone i zapomniane.

Miasto Podgórze powstało wskutek wydarzeń po I rozbiorze Polski (1772). Austriacy, interpretując na swoją korzyść umowę o ustanowieniu granicy na Wiśle, zajęli Kazimierz, oddzielony od Krakowa starym korytem rzeki. Cztery lata później, wskutek protestów strony polskiej, zmuszeni zostali do jego opuszczenia, zachowując jednak prawobrzeżne, dotychczas słabo zagospodarowane i zaludnione przedmieścia. Zdecydowano o utworzeniu nowego ośrodka osadniczego, który, oprócz typowych funkcji miejskich, miał być miastem-garnizonem trzymającym w szachu Kraków.

Przystąpiono więc do tworzenia przyszłego miasta, na terenie obecnego Podgórza. Mimo całkowitej nierealności planów wybudowania dwustutysięcznej "metropolii" (dla por. – Kraków wraz z Kazimierzem, Kleparzem i jurydykami liczył niecałe 10 tys. mieszkańców) następował jednak szybki rozwój osady spowodowany m.in. przez:

  • przygraniczne położenie na brzegu spławnej rzeki i na połączeniu szlaków handlowych (przeprawa przez Wisłę)
  • korzystne warunki nabywania gruntów i osiedlania się dla przybyszów, zwłaszcza kupców i przedsiębiorców
  • liczne przywileje cesarskie gwarantujące daleko idącą swobodę osobistą (zwolnienie ze służby wojskowej, wolność wyznania i in.) i prowadzenia działalności gospodarczej (bezpłatny przydział gruntów, zwolnienie z podatków, pomoc finansowa, itp.)

W 1785 r. cesarz Józef II nadał Podgórzu prawa wolnego miasta królewskiego:

"W roku 1785 powstało z części tej wsi [Ludwinów] i kilku domów nad Wisłą zwanych Podgórzem miasto Podgórze. Cesarz Józef II nadał miastu wolność handlu i nazwał je Josefstadtem, ale to nazwisko ustąpiło dawniejszemu"[2].

Podgórze graniczyło wówczas z wsiami: Płaszów, Wola Duchacka, Łagiewniki, Borek, Ludwinów i in. (włączonymi później w jego obręb). Znaczna część jego mieszkańców utrzymywała się z uprawy roli.

III rozbiór Polski (1795) i związane z nim przyłączenie części Małopolski do zaboru austriackiego osłabił czynniki decydujące o uprzywilejowanej pozycji Podgórza. Jego rozwój, powiązany teraz z rozwojem Krakowa, następował, ale już nie w takim tempie jak w pierwszej fazie. W początkach XIX w. miasto przekształciło się w ośrodek o wyraźnym charakterze handlowo-przemysłowym, nastąpił spadek liczby ludności zatrudnionej w rolnictwie na rzecz przemysłu i usług.

Po powiększeniu obszaru Księstwa Warszawskiego w 1809 r., miasta: Kraków, Podgórze i Wieliczka wraz z otaczającymi je terenami włączone zostały w jego granice. Rok później zawarta została "dobrowolnie umówiona, wieczysta i trwała ugoda", w konsekwencji której Podgórze, zostało przyłączone do Krakowa jako IV gmina (dzielnica), zachowując jednak odrębność administracyjną. W 1813 r. wojska rosyjskie ścigające niedobitki Wielkiej Armii zajęły Kraków, okupując go przez 2 lata. Kongres wiedeński (1815) zdecydował o podziale ziem Księstwa Warszawskiego – odłączył Podgórze, które wróciło do Austrii, od terenów Rzeczypospolitej Krakowskiej. Po wybuchu powstania krakowskiego w lutym 1846 r., Austria dokonała aneksji miasta.

W czasie powstania styczniowego (1863) Podgórze, podobnie jak Kraków, stanowiło bazę zaopatrzeniową dla powstańców, wskutek tego doświadczyło licznych represji, obław i aresztowań.

W połowie XIX w. zaborcy rozpoczęli budowę systemu fortyfikacji w obrębie Krakowa i Podgórza, m.in. ufortyfikowano kopiec Krakusa, który został otoczony fortem i głęboką fosą oraz Krzemionki, na których wzniesiono dwie tzw. "baszty maksymiliańskie". Starając się nadążyć za rozwojem techniki wojskowej, a zwłaszcza artylerii, aż do wybuchu I wojny światowej rozbudowywano umocnienia twierdzy Kraków. Na prawym brzegu Wisły na wzniesieniach stanowiących dalekie przedpola Podgórza wybudowano forty m.in. w Prokocimiu, Rajsku, Wróblowicach, Skotnikach, Pychowicach, Bodzowie.

Okres ten związany był z rozwojem przemysłu. Ze względu na dostępność terenów i niższe koszty, dogodność transportu itp. przenoszono tutaj i budowano nowe zakłady przemysłowe. Obecność surowców mineralnych sprzyjała powstawaniu przedsiębiorstw: wytwórni cementu E. Libana i Sp. w Podgórzu-Bonarce, kamieniołomów, cegielni, wapienników, także składów budowlanych i in. Przemysłowego charakteru nabierały również inne wsie i osady położone w pobliżu np. Borek Fałęcki (zakłady sodowe – późniejszy "Solvay" – wybudowane w latach 1901-1906), Płaszów, Ludwinów.

Ostatnie lata samodzielności Podgórza wiązały się z rozwojem miasta: rozbudową sieci komunikacyjnej, budową gmachów użyteczności publicznej i in. Prezydent m. Krakowa, Juliusz Leo określił w 1913 r. Podgórze jako "perłę w pierścieniu gmin Kraków otaczających" co nie było tylko okolicznościowym frazesem, ale dowodem uznania dla osiągnięć miasta. Istniała duża niechęć do połączenia z Krakowem, ostatecznie jednak argumenty: włączenie sąsiednich gmin w obręb Krakowa, co uniemożliwiało dalszy rozwój Podgórza, konieczność podjęcia poważnych i kosztownych robót (budowa portu, regulacja Wisły) i in., zdecydowały o tym, że w 1913 r. Rada miasta Podgórza uchwaliła połączenie z Krakowem, oficjalnie ogłoszone dopiero 1 lipca 1915 r. Kolejne lata były okresem zrastania się organizmów obu miast.

Płaszów był miejscem początku akcji wyzwalania Krakowa w 1918 roku. 31 października grupa Polaków pod dowództwem ppor. Franciszka Pustelnika rozbroiła austriackich żołnierzy stacjonujących w koszarach urządzonych w dawnym zajeździe Pod św. Benedyktem. Był to jeden z pierwszych krakowskich obiektów opanowanych przez Polaków podczas wydarzeń 1918 roku, które prowadziły do oswobodzenia Krakowa i w konsekwencji narodzin niepodległości Polski. Grupa połączyła się później ze spiskowcami por. Antoniego Stawarza, którzy opanowali płaszowski dworzec kolejowy i wspólnie ruszyli na lewy brzeg Wisły i dalej do Rynku Głównego[3].

Okres II wojny światowej to tragiczny okres w dziejach Podgórza. Od 1941-1943 r. istniało na terenie dzielnicy getto żydowskie. W 1942 r. w Płaszowie stworzono obóz pracy dla Żydów i Polaków, później przekształcony w obóz koncentracyjny (od 1944). Więźniowie zmuszani byli do ciężkiej pracy w nieludzkich warunkach, m.in. w kamieniołomie. W wyniku głodu, chorób i egzekucji zginęło w nim ok. 80 tys. osób.

Kolejnym miejscem martyrologii na terenie Płaszowa był obóz karny dla "służby budowlanej" (Baudienstu), tzw. "Liban".

Po II wojnie światowej Podgórze zmieniło w dużym stopniu swój charakter, okres PRL-u przyczynił się do przekształcenia go w zaniedbane przedmieście Krakowa. W 1950 r. Podgórzem nazwano dużą prawobrzeżną dzielnicę. Od lat 70. jej obrębie zaczęły powstawać wielkopłytowe blokowiska m.in. Bieżanów, Kurdwanów, Na Kozłówce, Piaski Nowe, Prokocim, Ruczaj, Wola Duchacka i in. W 1968 r. na miejscu zburzonego fortu na Krzemionkach powstał Krakowski Ośrodek Telewizyjny.

W 1991 r., po reformie podziału administracyjnego Kraków podzielono na osiemnaście dzielnic samorządowych. Dzielnica XIII objęła historyczną część Podgórza, Płaszów, Rybitwy i Przewóz.

Zabytki i interesujące miejsca[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. W 1990 roku, gdy wprowadzono nowy podział administracyjny Krakowa, obszar dawnej dzielnicy Podgórze został podzielony na kilka mniejszych dzielnic takich jak Dzielnica VIII Dębniki, Dzielnica IX Łagiewniki-Borek Fałęcki, Dzielnica XI Podgórze Duchackie, Dzielnica XII Bieżanów-Prokocim i Dzielnica XIII Podgórze
  2. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Warszawa 1884: nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, 1880-1914 Tom V, s. str.476.
  3. Grażyna Fijałkowska. „Przewodnik po Podgórzu”, 2010. Urząd Miasta Krakowa (pol.). [dostęp 2013-01-11]. 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jerzy Wyrozumski, Janina Bieniarzówna, Jan Marian Małecki: Kraków do schyłku wieków średnich. Kraków: Wydaw. Literackie, 1992. ISBN 83-08-02057-7 (t. 1).
  • Kiełkowski Roman, 1972, Historie spod Kopca Kościuszki, Kraków.
  • Podgórze: przewodnik po Podgórzu, prawobrzeżnej dzielnicy Krakowa, 2004, [red. naukowa] Jacek Salwiński, Kraków.