Podział administracyjny Polski 1939-1944

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Podział administracyjny Polski 1939–1944)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Polska 1939-1941.png

Podział administracyjny Polski 1939-1944 – podział administracyjny obowiązujący na ziemiach polskich wcielonych po przegraniu wojny obronnej przez Polskę do III Rzeszy, Związku Radzieckiego i Litwy w okresie od 1939-1944[1]. Na zajętych przez siebie terenach okupanci wprowadzili w 1939 własny podział administracyjny.

Tereny zajęte w 1939 przez III Rzeszę[edytuj | edytuj kod]

Tereny znajdujące się na zachód od granicy niemiecko-radzieckiej ustanowionej układem z 28 września 1939 częściowo wcielono w skład III Rzeszy (dekret Hitlera z 8 października 1939), a częściowo pozostawiono jako tereny pod okupacją, tworząc 12 października 1939 Generalne Gubernatorstwo. Dodatkowo fragment województwa krakowskiego (Spisz i Orawa) został 21 listopada przekazany Słowacji. Zachowano dotychczasowe granice gmin, nazwanych teraz Stadtgemeinden (gminy miejskie) i Landgemeinden (gminy wiejskie) oraz przeważnie zachowano granice powiatów nazwanych Stadtkreise i Landkreise.

Tereny wcielone do III Rzeszy[edytuj | edytuj kod]

Tereny Polski wcielone do III Rzeszy znalazły się w następujących jednostkach administracyjnych:

  • Prowincja Prusy Wschodnie (Provinz Ostpreußen)
    • Rejencja Olsztyn (Regierungsbezirk Allenstein)
      • – powiat działdowski z województwa warszawskiego
    • Rejencja Gąbin (Regierungsbezirk Gumbinnen)
      • – powiat suwalski i fragment augustowskiego z województwa białostockiego
    • Rejencja Ciechanów (Regierungsbezirk Zichenau)
      • – w całości utworzony z powiatów wchodzących w skład województwa warszawskiego (w całości): mławskiego, przasnyskiego, ciechanowskiego, sierpeckiego, płockiego, płońskiego i makowskiego, oraz w części: ostrołęckiego (główna część), ostrowskiego (skrawek), pułtuskiego (główna część), warszawskiego (niewielka część) i sochaczewskiego (połowa).
  • Okręg Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen)
    – utworzony z terytorium Wolnego Miasta Gdańska, Rejencji Zachodniopruskiej Prus Wschodnich oraz terenów niemal całego województwa pomorskiego.
    • Rejencja Bydgoszcz (Regierungsbezirk Bromberg)
      • – powiaty: miejski Toruń, toruński, miejski Bydgoszcz, bydgoski, wyrzyski, chełmiński, świecki, sępoleński i tucholski
    • Rejencja Gdańsk (Regierungsbezirk Danzig)
      • – powiaty: miejski Gdynia, morski, kartuski, kościerski, tczewski, starogardzki i chojnicki
    • Rejencja Kwidzyn (Regierungsbezirk Marienwerder)
      • – powiaty: lipnowski, rypiński, brodnicki, wąbrzeski, miejski Grudziądz, grudziądzki i lubawski
  • Okręg Rzeszy Kraj Warty (Reichsgau Wartheland)
    – w całości utworzony z ziem polskich: całego województwa poznańskiego oraz części pomorskiego, warszawskiego i łódzkiego
    • Rejencja Poznań (Regierungsbezirk Posen)
      • – powiaty: miejski Poznań, chodzieski, czarnkowski, gostyński, jarociński, kościański, krotoszyński, leszczyński, międzychodzki, nowotomyski, obornicki, poznański, rawicki, szamotulski, średzki, śremski, wolsztyński i wrzesiński
    • Rejencja Inowrocław (Regierungsbezirk Hohensalza)
      • – powiaty: miejski Gniezno, miejski Inowrocław, miejski Włocławek, nieszawski (przekształcony w ciechocinecki), gostyniński, gnieźnieński, inowrocławski, kolski, koniński, kutnowski (bez małego skrawka), mogileński, szubiński, wągrowiecki, włocławski, żniński
    • Rejencja Łódź (Regierungsbezirk Litzmannstadt)
      • – powiaty: miejski Kalisz, miejski Łódź, kaliski, kępiński, łaski, łęczycki (bez wąskiego pasma na wschodzie), łódzki (bez gminy Czarnocin), ostrowski, sieradzki, turecki i wieluński; ponadto połowa powiatów brzezińskiego i piotrkowskiego oraz północno-zachodnia część powiatu radomszczańskiego
  • Prowincja Śląsk (Provinz Schlesien), a po podziale w 1941: Prowincja Górny Śląsk (Provinz Oberschlesien)
    • Rejencja Katowice (Regierungsbezirk Kattowitz)
      – całe województwo śląskie bez powiatu lublinieckiego (a więc powiaty: miejskie Bielsko, Chorzów i Katowice, oraz ziemskie: bielski, cieszyński, frysztacki, katowicki, pszczyński, rybnicki i tarnogórski); ponadto z województwa kieleckiego: powiat miejski Sosnowiec, powiat będziński i mniejsza część olkuskiego; a także z województwa krakowskiego powiaty: bialski, żywiecki oraz części powiatów chrzanowskiego (większa) i wadowickiego (mniejsza)
    • Rejencja Opole (Regierungsbezirk Oppeln)
      – z województwa śląskiego: powiat lubliniecki; oraz z województwa kieleckiego: zachodnia połowa powiatu częstochowskiego (przekształcona w powiat blachowieński) i większa powiatu zawierciańskiego

Generalne Gubernatorstwo (Generalgouvernement)[edytuj | edytuj kod]

Generalne Gubernatorstwo, które formalnie nie zostało wcielone do III Rzeszy, podzielono na 4 dystrykty:

  • dystrykt Kraków (Distrikt Krakau) – prawie całe województwo krakowskie bez terenów przekazanych Słowacji i Górnemu Śląskowi, zachodnia część województwa lwowskiego (na zachód od Sanu), południowa część województwa kieleckiego (powiat miechowski, południowa część powiatu pińczowskiego i północno-wschodnia część powiatu olkuskiego)
  • dystrykt Lublin (Distrikt Lublin) – prawie całe województwo lubelskie bez powiatu siedleckiego i fragmentów powiatów garwolińskiego i łukowskiego oraz fragmenty powiatów sokalskiego, rawskiego, tarnobrzeskiego, niżańskiego, lubaczowskiego, jarosławskiego i łańcuckiego z województwa lwowskiego
  • dystrykt Radom (Distrikt Radom) – pozostała część województwa kieleckiego oraz wschodnia część województwa łódzkiego
  • dystrykt Warszawa (Distrikt Warschau) – pozostała część województwa warszawskiego, powiat skierniewicki i łowicki z województwa łódzkiego oraz powiat siedlecki i fragmenty powiatów bialskiego i łukowskiego z województwa lubelskiego

Tereny zajęte w 1939 przez Związek Radziecki[edytuj | edytuj kod]

Tereny zajęte przez Armię Czerwoną szybko zostały formalnie włączone w skład Związku Radzieckiego. 1 listopada 1939 część ziem polskich włączono jako Zachodnia Ukraina w skład Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, a część, jako Zachodnia Białoruś, 2 listopada w skład Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Nieco wcześniej, 10 października 1939, władze radzieckie przekazały Litwie fragment terytorium województw wileńskiego, nowogródzkiego i białostockiego z miastem Wilno (po zajęciu przez ZSRR Litwy i utworzeniu 21 czerwca 1940 Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej tereny te pozostały przy tej republice, dodatkowo przekazano jej kolejne niewielkie fragmenty dawnego województwa wileńskiego i białostockiego – rejony Hoduciszek, Święcian i Porzecza).

Do 4 grudnia 1939 roku tereny Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi zostały podzielone na obwody:

  • Białoruska Socjalistyczna Republika Radziecka
    • obwód białostocki (Беластокская oбласть) – prawie całe województwo białostockie i fragment warszawskiego
    • obwód nowogródzki, później jako obwód baranowicki (Новогрудская oбласть, Барановичская oбласть) – prawie całe województwo nowogródzkie
    • obwód wilejski (Вилейская область) – pozostała przy Białorusi część województwa wileńskiego
    • obwód piński (Пинская oбласть) – wschodnia część województwa poleskiego, bez fragmentu powiatu pińskiego i kamieńskiego
    • obwód brzeski (Брестская область) – zachodnia część województwa poleskiego
  • Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka
    • obwód lwowski (Львовская область) – ze wschodniej części województwa lwowskiego oraz fragmentów województwa tarnopolskiego i stanisławowskiego
    • obwód rówieński (Ровенская область) – ze wschodniej części województwa wołyńskiego oraz fragmentów poleskiego
    • obwód wołyński (Волынская область) – z zachodniej części województwa wołyńskiego oraz fragmentów poleskiego
    • obwód tarnopolski (Тернопольская область) – ze wschodniej części województwa tarnopolskiego oraz fragmentów wołyńskiego
    • obwód stanisławowski (Станиславовская область) – większa część województwa stanisławowskiego
    • obwód drohobycki

Tereny zajęte w 1941 przez III Rzeszę[edytuj | edytuj kod]

Polska okupacja 1944.png

Po zaatakowaniu Związku Radzieckiego w 1941 (Plan Barbarossa), pod okupacją niemiecką znalazły się wszystkie ziemie przedwojennej Polski. Tereny Polski, zaanektowane wcześniej przez ZSRR, Niemcy włączyli w następujące jednostki administracyjne:

  • Okręg białostocki (Bezirk Bialystok), który został włączony w skład III Rzeszy jako okręg podlegający pod Prusy Wschodnie – cały obszar województwa białostockiego włączony w 1939 do Białoruskiej ZSRR i Litwy, fragment województwa warszawskiego włączony w 1939 do Białoruskiej ZSRR oraz fragment powiatu brzeskiego z województw poleskiego
  • Komisariat Rzeszy Wschód (Reichskommissariat Ostland)
    • Komisariat Generalny Litwy (Generalbezirk Litauen) – fragmenty województwa wileńskiego i nowogródzkiego włączone w 1939 do Litwy
    • Komisariat Generalny Białorusi (Generalbezirk Weißruthenien) – obszar województwa wileńskiego i nowogródzkiego włączony w 1939 do Białoruskiej SRR
  • Komisariat Rzeszy Ukraina (Reichskommissariat Ukraine)
    • Komisariat Generalny Wołyńsko-Podolski (Generalbezirk Wolhynien-Podolien) – obszar województwa wołyńskiego i poleskiego (bez fragmentu powiatu brzeskiego) włączony w 1939 do Ukraińskiej SRR i Białoruskiej SRR
  • Dystrykt Galicja (Distrikt Galizien) włączony w skład Generalnego Gubernatorstwa – całe województwo tarnopolskie i stanisławowskie oraz wschodnia część województwa lwowskiego włączone w 1939 do Ukraińskiej SRR; włączony został również fragment dystryktu Lublin[potrzebne źródło]; część województwa lwowskiego przyłączona w 1939 do Ukraińskiej SRR została włączona do dystryktu Kraków (fragmenty przedwojennych powiatów dobromilskiego, przemyskiego, leskiego, sanockiego i jarosławskiego)

Tereny zajęte w 1944 przez Związek Radziecki[edytuj | edytuj kod]

Po zajęciu w 1944 roku przez Armię Czerwoną wschodnich terytoriów przedwojennej Polski, władze radzieckie przywróciły podział administracyjny z początku 1941, jako zachodnią granicę ZSRR przyjmując granicę radziecko-niemiecką z 1939. Granice republik związkowych nie uległy zmianom. Również bez zmian przywrócono podział Ukrainy na obwody. Zmiany wprowadzono natomiast w podziale na obwody Białorusi: z części obwodu białostockiego i nowogrodzkiego utworzono obwód grodzieński; z większej części obwodu wilejskiego utworzono obwód mołodeczański; z fragmentu obwodu wilejskiego i witebskiego utworzono obwód połocki.

Po ustaleniu granicy polsko-radzieckiej Polsce zwrócono zachodnią część obwodu białostockiego (17 rejonów; pozostałą przy Białorusi część włączono do obwodu grodzieńskiego), niewielki fragment obwodu brzeskiego (3 rejony) oraz fragment obwodu lwowskiego.

Przypisy

  1. Jerzy Ochmański: Historia Litwy. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990, s. 324–325. ISBN 83-04-03107-8.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]