Polacy na Litwie
| Polacy na Litwie | |
|---|---|
| Liczebność | 200 317 (spis 2011[1]) |
| Odsetek całej ludności | 6,58% |
| Związek | ZPL |
| Największe skupisko | gmina Ejszyszki |
| Mapa | |
 |
|
Polacy na Litwie − społeczność ok. 235-300 tysięcy osób. Polacy są najliczniejszą mniejszością narodową na Litwie, gdzie stanowią 6,58% ludności tego kraju. Mieszkają głównie w Wilnie i w zwartym osadnictwie w rejonach wileńskim, solecznickim, święciańskim i trockim (w rejonach solecznickim i wileńskim stanowią większość mieszkańców). Zamieszkują też w rozproszeniu resztę kraju, w przeszłości na Kowieńszczyźnie stanowili większość ludności. Polaków na Litwie zrzesza Związek Polaków na Litwie.
Spis treści |
Statystyki [edytuj]
W Republice Litewskiej mieszka 200 317 osób (według spisu ludności z 2011 r.) narodowości polskiej. Według oficjalnego spisu ludności Polacy stanowią na Litwie ok. 6,58% wszystkich mieszkańców, więc stanowią oni największą mniejszość narodową Republiki. Drugą mniejszością narodową pod względem liczebności jest mniejszość rosyjska.
 |
 |
| Udział procentowy ludności polskiej wśród mieszkańców poszczególnych rejonów. | Liczebność Polaków w poszczególnych rejonach. |
| Źródło: Spis powszechny z 2001 r. | |
|---|---|
| Liczba Polaków na Litwie[2][3] w obecnych granicach kraju | ||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Rok | 1897 spis |
1923 szac. |
1959 spis |
1970 spis |
1979 spis |
1989 spis |
2001 spis |
2007 szac. |
2008 szac. |
2009 szac. |
2010 szac. |
2011 spis. |
| Populacja | 260 000 | 415 000 | 230 000 | 240 200 | 247 000 | 258 000 | 235 000 | 212 100 | 208 300 | 205 500 | 201 500 | 200 317 |
| Odsetek | 9,7% | 15,3% | 8,5% | 7,7% | 7,3% | 7,0% | 6,7% | 6,3% | 6,2% | 6,1% | 6,0% | 6,6% |
| Polacy na Litwie, którzy uważają polski za swój język ojczysty[4] (dane spisów) | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Rok | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2001 | 2011 |
| Odsetek | 96,8% | 92,4% | 88,3% | 85,0% | 80,0% | 79,0%[5] |
W latach 1959-1989 mimo wzrostu liczebności Polaków na Litwie, liczba bezwzględna tych z nich, którzy uważają polski za swój język ojczysty, utrzymywała się na poziomie ok. 220 000, ale już pierwszy spis na niepodległej Litwie (2001 r.) zanotował spadek do 188 000[6], spis 2011 odnotował dalszy spadek do poziomu 154 000[1].
Głównym skupiskiem Polaków na Litwie jest okręg wileński, gdzie Polacy stanowią 26,11%. W samym Wilnie mieszka 101.526 osób (ok. 20%) narodowości polskiej. Najwięcej procentowo Polaków mieszka w rejonie solecznickim (80% ludności), w tym najwięcej w gminach Ejszyszki i Miedniki (odpowiednio 93,5% i 93,2% ludności), rejonie wileńskim (63,5% ludności), w rejonie trockim (33,2% ludności) i rejonie święciańskim (28%). Polacy zamieszkują także rejon elektreński (ok. 7,5%), a także w rozproszeniu w okręgu kowieńskim. Zamieszkują ściśle, choć w niewielkiej ilości też okręg olicki (2,2%) oraz okręg uciański (ok. 5%).
| Ludność polska na Litwie wg okręgów (spis 2001 r.) | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Okręg | kłajpedzki | kowieński | mariampolski | olicki | poniewieski | |||||
| Polacy | 975 – 0,26% | 4978 – 0,74% | 319 – 0,2% | 3936 – 2,2% | 643 – 0,22% | |||||
| Okręg | szawelski | tauroski | telszański | uciański | wileński | |||||
| Polacy | 619 – 0,2% | 98 – 0,07% | 144 – 0,08% | 8428 – 4,7% | 217 898 – 26,11% | |||||
| Rejon | Liczba Polaków | % całej populacji |
|---|---|---|
| elektreński | 2 175 | 7,52% |
| solecznicki | 31 223 | 80% |
| szyrwincki | 2 019 | 10% |
| święciański | 9 100 | 28% |
| trocki | 12 403 | 33,2% |
| wileński | 56 197 | 63,5% |
| wiłkomierski | 335 | 0,7% |
| Wilno (rejon miejski) | 104 446 | 19,40% |
| Suma | 217 898 | 26,11% |
| Rejon | Liczba Polaków | % całej populacji |
|---|---|---|
| birsztański | 21 | 0,1% |
| janowski | 714 | 1,7% |
| kiejdański | 504 | 0,8% |
| koszedarski | 374 | 1,0% |
| kowieński | 720 | 1,0% |
| Kowno (rejon miejski) | 2500 | 0,6% |
| preński | 102 | 0,3% |
| rosieński | 43 | 0,1% |
| Suma | 4978 | 0,74% |
| Rejon | Liczba Polaków | % całej populacji |
|---|---|---|
| ignaliński wraz z wisagińskim | 4449 | 8,5% |
| jezioroski | 1518 | 6,7% |
| malacki | 2053 | 8,1% |
| oniksztyński | 121 | 0,4% |
| uciański | 287 | 0,6% |
| Suma | 8428 | 4,7% |
| Rejon | Liczba Polaków | % całej populacji |
|---|---|---|
| druskienicki | 995 | 4% |
| łoździejski | 106 | 0,4% |
| olicki | 768 | 0,7% |
| orański | 2067 | 6,6% |
| Suma | 3936 | 2,2% |
Historia [edytuj]
Szkolnictwo polskie na Litwie [edytuj]
Polskie szkoły istnieją w rejonach solecznickim, wileńskim, święciańskim, trockim i orańskim. W 2007 roku uruchomiono polskojęzyczną filię Uniwersytetu w Białymstoku w Wilnie.
W roku szkolnym 2009-2010 na Litwie było 14 170 ucznów z językiem nauczania polskim, w 2010-2011 – 13 393, w 2011-2012 – 12 895 co stanowiło 3,3 % od ogółu uzczniów Litwy[7]. Spis narodowy Litwy podaje skład ludności według wieku w poszczególnych narodowościach, tak Polacy stanowią 5,2% ogółu ludności Litwy w wieku 0-9 lat oraz 5,6% w wieku 10-19 lat[1]. Z tego wynika że ok. 40% Polaków w wieku szkolnym nie otrzymują nauki w języku polskim.
Dostęp do polskich nabożeństw i mszy św [edytuj]
W okręgu wileńskim msze św. i nabożeństwa są odprawiane w języku polskim w większości kościołów wileńskich, rejonu solecznickiego, trockiego oraz po części święciańskiego i szyrwinckiego. Msze polskie są odprawiane w okręgu kowieńskim w Wędziagole oraz Kownie w kościele pw. Krzyża Świętego, a w okręgu uciańskim m.in. w Turmoncie i Wisagini. W okręgu olickim tylko w Druskiennikach.
Media [edytuj]
W okresie międzywojennym Polacy wydawali na Litwie Chatę Rodzinną i Dzień Kowieński. Obecnie w Wilnie znajdują się redakcje takich gazet jak: Nasz Czas, Kurier Wileński, Tygodnik Wileńszczyzny czy Magazyn Wileński oraz katolickie „Spotkania”, które wydawane są w języku polskim.
Swoją siedzibę w Wilnie ma również Radio Znad Wilii, które swoje codzienne audycje nadaje w języku polskim.
Od 2007 roku w Wilnie działa Polskie Centrum Prasowe i Konferencyjne – wydawca jedynego na Litwie niezależnego serwisu informacyjnego w języku polskim INFOPOL.LT, na którym działa forum polskojęzyczne.
Od 2002 roku działa witryna internetowa polskiego dziennika „Kurier Wileński”, na której od 2005 roku działa forum Czytelników pod publikowanymi tekstami.
Swoją stronę internetową ma także Radio Radio Znad Wilii oraz Nasz Czas, Tygodnik Wileńszczyzny i Magazyn Wileński. Od marca 2012 roku działa także polska wersja językowa największego litewskiego portalu informacyjnego DELFI z własnym forum czytelniczym pod publikowanymi tekstami.
Polskie serwisy informacyjne w Internecie mają też Dom Kultury Polskiej w Wilnie oraz Instytut Polski w Wilnie.
W każdą sobotę w Telewizji Litewskiej na kanale LTV 2 nadawany jest piętnastominutowy program dla Mniejszości Polskiej Album Wileńskie (lit. Vilniaus albumas).
Codziennie w Litewskim Radiu jest nadawana 30-minutowa audycja w języku polskim.
Język polski na Litwie [edytuj]
Dialekt północnokresowy [edytuj]
W dwudziestoleciu międzywojennym dialekt północnokresowy mieszkańców Wileńszczyzny badała m.in. Halina Turska[8][9]. Po 1945 badania prowadziła m.in. Barbara Dwilewicz, która w 1997 opisała dialekt północnokresowy mieszkańców wsi Bujwidze[10]. W 2008 pracę poświęconą językowi wileńskich internautów wydała Kinga Geben[11]. Gwarę polskiej młodzieży w Wilnie omówił doc. dr Mirosław Dawlewicz w „Magazynie Wileńskim”[12].
Polski jako język mniejszości [edytuj]
Polacy zarzucają władzom litewskim naruszanie konwencji ramowej EU w związku z żądaniem usunięcia polskich nazw ulic[13]. Akcją kieruje przedstawiciel rządu na okręg wileński Jurgis Jurkevičius. Sąd Administracyjny Litwy nakazał usunięcie tabliczek do 14 października 2009, jednak w kilku miejscowościach nie wykonano tego nakazu[14]. Michalas Klečkovskis żąda, aby władze litewskie pozwoliły mu zmienić nazwisko na Kleczkowski. Przegrał w Europejskim Trybunale Praw Człowieka i zwrócił się do Komisji Praw Człowieka ONZ[15], która odrzuciła wniosek ze względów formalnych[16].
Sport [edytuj]
Polacy są aktywni także na polu sportowym. W sezonie 2012 w piłkarskiej I lidze litewskiej (II poziom ligowy) zagra Polonia Wilno. Przed wojną na Litwie kowieńskiej działał Polski Klub Sportowy Sparta Kowno. Piłkarska Sparta kilka sezonów grała w najwyższej klasie rozgrywkowej.
Sławni Polacy na Litwie [edytuj]
Przed wojną [edytuj]
- Ludwik Abramowicz
- Adam Dowgird
- Bronisław Laus
- Kazimierz Narutowicz
- Stanisław Narutowicz
- Joanna Narutowiczowa
- Bolesław Piekarski
- Alfred Tyszkiewicz
- Władysław Wielhorski
Obecnie [edytuj]
- Anna Krepsztul – malarka ludowa
- Józef Kwiatkowski – prezes stowarzyszenia nauczycieli polskich „Macierz Szkolna”
- Waldemar Tomaszewski – poseł na Sejm RL
- Jarosław Narkiewicz – poseł na Sejm RL
- Gabriel Jan Mincewicz – poseł na Sejm RL; twórca zespołu Wileńszczyzna
- Michał Mackiewicz – poseł na Sejm RL i wydawca „Magazynu Wileńskiego”
- Artur Ludkowski – były wicemer Wilna
- Maria Rekść – mer rejonu wileńskiego
- Leonard Talmont – były mer rejonu solecznickiego
- Zdzisław Palewicz - mer rejonu solecznickiego, zdobywca tytułu "Polak Roku" - 2010
- Antoni Jankowski – pedagog, zdobywca tytułu „Polak Roku” – 2008
- Artur Płokszto – podsekretarz MON
- Dariusz Ławrynowicz i Krzysztof Ławrynowicz – koszykarze, pochodzą z rodziny polsko-litewskiej
- Leokadia Poczykowska – polityk
- Czesław Okińczyc – prezes radia „Znad Wilii”
- Zygmunt Klonowski – wydawca „Kuriera Wileńskiego”
- Stanisław Tarasiewicz – wydawca i redaktor serwisu internetowego INFOPOL.LT
- Wanda Mieczkowska – dyrektorka polskiej galerii „Znad Wilii”
- Romuald Mieczkowski – wydawca i redaktor kwartalnika „Znad Wilii”
- Robert Mickiewicz – redaktor dziennika „Kurier Wileński”
- Jarosław Wołkonowski – historyk, dziekan filii UB
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Spis narodowy Litwy 2011.
- ↑ Atłas Litowskoj SSR, Moskwa, 1981.
- ↑ Litewski Urząd Statystyczny.
- ↑ Mercator – Education information, documentation, research. The Polish language education in Lithuania see: graph on p.12 (PDF file, 2.2 MB) Accessed 2008-01-16.
- ↑ Lithuanian 2011 Population Census in Brief
- ↑ Population by ethnicity and mother tongue | Statistics Lithuania.
- ↑ Rocznik statystyczny Litwy 2012 (lit.), (ang.)
- ↑ Halina Turska: Język Jana Chodźki : przyczynek do historji języka polskiego na obszarze północno-wschodnim Rzeczypospolitej. Wilno: Koło Polonistów Słuchaczów Uniwersytetu Stefana Batorego, 1930.
- ↑ Halina Turska: O powstaniu polskich obszarów językowych na Wileńszczyźnie. Wilno: Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie, 1940.
- ↑ Barbara Dwilewicz: Język mieszkańców wsi Bujwidze na Wileńszczyźnie. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 1997. ISBN 83-7181-048-2.
- ↑ Kinga Geben: Świadomość i kompetencja językowa a warstwy leksykalne w idiolektach młodzieży polskiego pochodzenia na Wileńszczyźnie. Warszawa: Dom Wydawniczy Elipsa, 2003. ISBN 83-7151-585-5.
- ↑ New Page 1.
- ↑ http://www.vilniaus-r.lt/index.php?id=4061.
- ↑ Mieszkańcy Wileńszczyzny nie chcą lituanizacji nazw ulic – Netbird.pl Wiadomości.
- ↑ Mickiewicz czy Mickevičius? – Najważniejsze informacje – Informacje – portal TVN24.pl – 22.10.2008.
- ↑ CCPR Case : 1285/2004 Author : Michal Kleckovski.
Zobacz też [edytuj]
- Litwini w Polsce
- Akcja Wyborcza Polaków na Litwie
- Autonomia Wileńszczyzny
- Fundacja Kultury Polskiej na Litwie im. Józefa Montwiłła
- Litwini w znaczeniu historycznym
- litwinizacja
- Historia mniejszości polskiej na Litwie
- stosunki polsko-litewskie
- Stowarzyszenie Naukowców Polaków Litwy
- Związek Polaków na Litwie
- Zlot turystyczny Polaków na Litwie
- Polski Teatr w Wilnie
- Kurier Wileński
- Tymczasowy Komitet Polityczny Ziemi Kowieńskiej
Linki zewnętrzne [edytuj]
- Polacy na Litwie. [dostęp 18 października 2009].
- Organizacje Polskie na Litwie. [dostęp 18 października 2009].
- Wspólnota Polska – Litwa. [dostęp 18 października 2009].
- Losy ludności polskiej na Litwie. [dostęp 18 października 2009].
- I Światowy Zjazd Wilniuków. [dostęp 18 października 2009].
- R. Naruniec, Rola szkoły w kształtowaniu świadomości narodowej Polaków na Litwie
Bibliografia [edytuj]
- Zbigniew Kurcz, Mniejszość polska na Wileńszczyźnie. Studium socjologiczne, Wrocław 2005, ISBN 83-229-2601-4.
|
||||||||||||||
