Polacy na Litwie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Polacy na Litwie
Liczebność 200 317 (spis 2011[1])
Odsetek całej ludności 6,58%
Związek ZPL
Największe skupisko gmina Ejszyszki
Mapa
Polacy-na-litwie.png

Polacy na Litwie − społeczność ok. 235-300 tysięcy osób. Polacy są najliczniejszą mniejszością narodową na Litwie, gdzie stanowią 6,58% ludności tego kraju. Mieszkają głównie w Wilnie i w zwartym osadnictwie w rejonach wileńskim, solecznickim, święciańskim i trockim (w rejonach solecznickim i wileńskim stanowią większość mieszkańców). Zamieszkują też w rozproszeniu resztę kraju, w przeszłości na Kowieńszczyźnie stanowili większość ludności. Polaków na Litwie zrzesza Związek Polaków na Litwie.

Statystyki[edytuj | edytuj kod]

W Republice Litewskiej mieszka 200 317 osób (według spisu ludności z 2011 r.) narodowości polskiej. Według oficjalnego spisu ludności Polacy stanowią na Litwie ok. 6,58% wszystkich mieszkańców, więc stanowią oni największą mniejszość narodową Republiki. Drugą mniejszością narodową pod względem liczebności jest mniejszość rosyjska.

Poles in Lithuania Barry Kent.png
Poles in Lithuania 2 Barry Kent.png
Udział procentowy ludności polskiej wśród mieszkańców poszczególnych rejonów. Liczebność Polaków w poszczególnych rejonach.
Źródło: Spis powszechny z 2001 r.
Liczba Polaków na Litwie[2][3] w obecnych granicach kraju
Rok 1897
spis
1923
szac.
1959
spis
1970
spis
1979
spis
1989
spis
2001
spis
2007
szac.
2008
szac.
2009
szac.
2010
szac.
2011
spis.
Populacja 260 000 415 000 230 000 240 200 247 000 258 000 235 000 212 100 208 300 205 500 201 500 200 317
Odsetek 9,7% 15,3% 8,5% 7,7% 7,3% 7,0% 6,7% 6,3% 6,2% 6,1% 6,0% 6,6%
Polacy na Litwie, którzy uważają polski za swój język ojczysty[4] (dane spisów)
Rok 1959 1970 1979 1989 2001 2011
Odsetek 96,8% 92,4% 88,3% 85,0% 80,0% 79,0%[5]

W latach 1959-1989 mimo wzrostu liczebności Polaków na Litwie, liczba bezwzględna tych z nich, którzy uważają polski za swój język ojczysty, utrzymywała się na poziomie ok. 220 000, ale już pierwszy spis na niepodległej Litwie (2001 r.) zanotował spadek do 188 000[6], spis 2011 odnotował dalszy spadek do poziomu 154 000[1].

Głównym skupiskiem Polaków na Litwie jest okręg wileński, gdzie Polacy stanowią 23%. W samym Wilnie mieszka 88 408 osób (ok. 16,5%) narodowości polskiej. Najwięcej procentowo Polaków mieszka w rejonie solecznickim (78% ludności), w tym najwięcej w gminach Ejszyszki i Miedniki (odpowiednio 93,5% i 93,2% ludności[potrzebne źródło]), rejonie wileńskim (52% ludności), w rejonie trockim (30% ludności) i rejonie święciańskim (26%). Polacy zamieszkują także rejon elektreński (7%), a także w rozproszeniu w okręgu kowieńskim. Zamieszkują ściśle, choć w niewielkiej ilości też okręg olicki (2%) oraz okręg uciański (4%).

Ludność polska na Litwie według okręgów (spis 2011 r.)[7]
Okręg kłajpedzki kowieński mariampolski olicki poniewieski
Polacy 748 – 0,22% 2 812 – 0,46% 277 – 0,17% 3 029 – 1,92% 513 – 0,20%
Okręg szawelski tauroski telszański uciański wileński
Polacy 429 – 0,14% 69 – 0,06% 122 – 0,06% 6 126 – 4,03% 186 192 – 22,98%
Rozmieszczenie Polaków w okręgu wileńskim
Rejon Spis 2001 Spis 2011[7]
Liczba
Polaków
 % całej
populacji
Liczba
Polaków
 % całej
populacji
elektreński 2 175 7,52% 1 769 7,08%
solecznicki 31 223 80% 26 858 77,75%
szyrwincki 2 019 10% 1 628 9,27%
święciański 9 100 28% 7 239 25,98%
trocki 12 403 33,2% 10 362 30,11%
wileński 56 197 63,5% 49 648 52,07%
wiłkomierski 335 0,7% 280 0,70%
Wilno (rejon miejski) 104 446 19,40% 88 408 16,51%
Suma 217 898 26,11% 186 192 22,98%
Rozmieszczenie Polaków w okręgu kowieńskim
Rejon Spis 2001 Spis 2011[7]
Liczba
Polaków
 % całej
populacji
Liczba
Polaków
 % całej
populacji
birsztański 21 0,1% 16 0,35%
janowski 714 1,7% 542 1,17%
kiejdański 504 0,8% 329 0,61%
koszedarski 374 1,0% 351 1,04%
kowieński 720 1,0% 340 0,40%
Kowno (rejon miejski) 2500 0,6% 1 136 0,36%
preński 102 0,3% 67 0,22%
rosieński 43 0,1% 31 0,08%
Suma 4978 0,74% 2 812 0,46%
Rozmieszczenie Polaków w okręgu uciańskim
Rejon Spis 2001 Spis 2011[7]
Liczba
Polaków
 % całej
populacji
Liczba
Polaków
 % całej
populacji
ignaliński wraz z wisagińskim 4449 8,5% 3 405 8,31%
jezioroski 1518 6,7% 1 082 5,88%
malacki 2053 8,1% 1 313 6,34%
oniksztyński 121 0,4% 97 0,34%
uciański 287 0,6% 229 0,53%
Suma 8428 4,7% 6 126 4,03%
Rozmieszczenie Polaków w okręgu olickim
Rejon Spis 2001 Spis 2011[7]
Liczba
Polaków
 % całej
populacji
Liczba
Polaków
 % całej
populacji
druskienicki 995 4% 755 3,46%
łoździejski 106 0,4% 77 0,34%
olicki wraz z rejonem miejskim 768 0,7% 585 0,37%
orański 2067 6,6% 1 612 6,35%
Suma 3936 2,2% 3 029 1,92%
Lista miast Litwy gdzie populacja Polaków jest 100 i więcej[8]
Miasto Liczba
Polaków
 % całej
populacji
Wilno 85816 16,36%
Kowno 1136 0,36%
Kłajpeda 540 0,33%
Szawle 160 0,15%
Poniewież 180 0,18%
Olita 384 0,64%
Mariampol 117 0,29%
Janów 373 1,22%
Uciana 145 0,50%
Kiejdany 185 0,69%
Wiłkomierz 138 0,58%
Wisaginia 2084 9,32%
Druskieniki 612 4,15%
Elektreny 416 3,46%
Landwarów 2859 25,75%
Grzegorzewo 2518 23,17%
Orany 478 5,17%
Jeziorosy 340 4,75%
Malaty 131 2,04%
Szyrwinty 285 4,44%
Soleczniki 4538 71,37%
Ignalino 178 2,96%
Podbrodzie 2681 44,73%
Nowe Święciany 844 14,62%
Niemenczyn 2858 56,55%
Święciany 860 17,33%
Troki 938 19,01%
Jewie 536 10,91%
Ejszyszki 2844 83,26%
Rudziszki 832 36,17%
Biała Waka 640 58,13%
Dukszty 101 11,37%

Historia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: historia Polaków na Litwie.

Szkolnictwo polskie na Litwie[edytuj | edytuj kod]

Polskie szkoły istnieją w rejonach solecznickim, wileńskim, święciańskim, trockim i orańskim. W 2007 roku uruchomiono polskojęzyczną filię Uniwersytetu w Białymstoku w Wilnie.

W roku szkolnym 2009-2010 na Litwie było 14 170 uczniów z językiem nauczania polskim, w 2010-2011 – 13 393, w 2011-2012 – 12 895 co stanowiło 3,3 % od ogółu uczniów Litwy[9]. Spis narodowy Litwy podaje skład ludności według wieku w poszczególnych narodowościach, tak Polacy stanowią 5,2% ogółu ludności Litwy w wieku 0-9 lat oraz 5,6% w wieku 10-19 lat[1]. Z tego wynika że ok. 40% Polaków w wieku szkolnym nie otrzymują nauki w języku polskim.

Dostęp do polskich nabożeństw i mszy św[edytuj | edytuj kod]

W okręgu wileńskim msze św. i nabożeństwa są odprawiane w języku polskim w większości kościołów wileńskich, rejonu solecznickiego, trockiego oraz po części święciańskiego i szyrwinckiego. Msze polskie są odprawiane w okręgu kowieńskim w Wędziagole oraz Kownie w kościele pw. Krzyża Świętego, a w okręgu uciańskim m.in. w Turmoncie i Wisagini. W okręgu olickim tylko w Druskiennikach.

Media[edytuj | edytuj kod]

Przemarsz Polaków w Wilnie 2 maja 2008

W okresie międzywojennym Polacy wydawali na Litwie Chatę Rodzinną i Dzień Kowieński. Obecnie w Wilnie znajdują się redakcje takich gazet jak: Nasz Czas, Kurier Wileński, Tygodnik Wileńszczyzny czy Magazyn Wileński oraz katolickie „Spotkania”, które wydawane są w języku polskim.

Swoją siedzibę w Wilnie ma również Radio Znad Wilii, które swoje codzienne audycje nadaje w języku polskim.

Od 2007 roku w Wilnie działa Polskie Centrum Prasowe i Konferencyjne – wydawca jedynego na Litwie niezależnego serwisu informacyjnego w języku polskim INFOPOL.LT, na którym działa forum polskojęzyczne.

Od 2002 roku działa witryna internetowa polskiego dziennika „Kurier Wileński”, na której od 2005 roku działa forum Czytelników pod publikowanymi tekstami. Dużym polskim portalem na Litwie jest Wilnoteka a także L24.lt

Swoją stronę internetową ma także Radio Radio Znad Wilii oraz Nasz Czas, Tygodnik Wileńszczyzny i Magazyn Wileński. Od marca 2012 roku działa także polska wersja językowa największego litewskiego portalu informacyjnego DELFI z własnym forum czytelniczym pod publikowanymi tekstami.

Polskie serwisy informacyjne w Internecie mają też Dom Kultury Polskiej w Wilnie oraz Instytut Polski w Wilnie.

W każdą sobotę w Telewizji Litewskiej na kanale LTV 2 nadawany jest piętnastominutowy program dla Mniejszości Polskiej Album Wileńskie (lit. Vilniaus albumas).

Codziennie w Litewskim Radiu jest nadawana 30-minutowa audycja w języku polskim.

Język polski na Litwie[edytuj | edytuj kod]

Dialekt północnokresowy[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: dialekt północnokresowy.

W dwudziestoleciu międzywojennym dialekt północnokresowy mieszkańców Wileńszczyzny badała m.in. Halina Turska[10][11]. Po 1945 badania prowadziła m.in. Barbara Dwilewicz, która w 1997 opisała dialekt północnokresowy mieszkańców wsi Bujwidze[12]. W 2008 pracę poświęconą językowi wileńskich internautów wydała Kinga Geben[13]. Gwarę polskiej młodzieży w Wilnie omówił doc. dr Mirosław Dawlewicz w „Magazynie Wileńskim[14].

Polski jako język mniejszości[edytuj | edytuj kod]

Polacy zarzucają władzom litewskim naruszanie konwencji ramowej EU w związku z żądaniem usunięcia polskich nazw ulic[15]. Akcją kieruje przedstawiciel rządu na okręg wileński Jurgis Jurkevičius. Sąd Administracyjny Litwy nakazał usunięcie tabliczek do 14 października 2009, jednak w kilku miejscowościach nie wykonano tego nakazu[16]. Michalas Klečkovskis żąda, aby władze litewskie pozwoliły mu zmienić nazwisko na Kleczkowski. Przegrał w Europejskim Trybunale Praw Człowieka i zwrócił się do Komisji Praw Człowieka ONZ[17], która odrzuciła wniosek ze względów formalnych[18].

Sport[edytuj | edytuj kod]

Polacy są aktywni także na polu sportowym. Od sezonu 2012 w piłkarskiej I lidze litewskiej (II poziom ligowy) gra Polonia Wilno. Przed wojną na Litwie kowieńskiej działał Polski Klub Sportowy Sparta Kowno. Piłkarska Sparta kilka sezonów grała w najwyższej klasie rozgrywkowej.

Sławni Polacy na Litwie[edytuj | edytuj kod]

Przed wojną[edytuj | edytuj kod]

Obecnie[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Spis narodowy Litwy 2011.
  2. Atłas Litowskoj SSR, Moskwa, 1981.
  3. Litewski Urząd Statystyczny.
  4. Mercator – Education information, documentation, research. The Polish language education in Lithuania see: graph on p.12 (PDF file, 2.2 MB) Accessed 2008-01-16.
  5. Lithuanian 2011 Population Census in Brief
  6. Population by ethnicity and mother tongue | Statistics Lithuania.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Skład narodowościowy Litwy według okręgów, rejonów oraz dużych miast. Spis Narodowy 2011.
  8. Skład narodowościowy miast Litwy według Narodowego Spisu 2011.
  9. Rocznik statystyczny Litwy 2012 (lit.), (ang.)
  10. Halina Turska: Język Jana Chodźki : przyczynek do historji języka polskiego na obszarze północno-wschodnim Rzeczypospolitej. Wilno: Koło Polonistów Słuchaczów Uniwersytetu Stefana Batorego, 1930.
  11. Halina Turska: O powstaniu polskich obszarów językowych na Wileńszczyźnie. Wilno: Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie, 1940.
  12. Barbara Dwilewicz: Język mieszkańców wsi Bujwidze na Wileńszczyźnie. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 1997. ISBN 83-7181-048-2.
  13. Kinga Geben: Świadomość i kompetencja językowa a warstwy leksykalne w idiolektach młodzieży polskiego pochodzenia na Wileńszczyźnie. Warszawa: Dom Wydawniczy Elipsa, 2003. ISBN 83-7151-585-5.
  14. New Page 1.
  15. http://www.vilniaus-r.lt/index.php?id=4061.
  16. Mieszkańcy Wileńszczyzny nie chcą lituanizacji nazw ulic – Netbird.pl Wiadomości.
  17. Mickiewicz czy Mickevičius? – Najważniejsze informacje – Informacje – portal TVN24.pl – 22.10.2008.
  18. CCPR Case : 1285/2004 Author : Michal Kleckovski.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Zbigniew Kurcz, Mniejszość polska na Wileńszczyźnie. Studium socjologiczne, Wrocław 2005, ISBN 83-229-2601-4.