Polityka budżetowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Polityka budżetowa – polega na regulacji wysokości oraz proporcji dochodów i wydatków budżetowych. Obejmuje politykę podatkową oraz politykę wydatków budżetowych. Polityka budżetowa wyodrębniana jest nie ze względu na specyfikę realizowanych celów, lecz ze względu na specyfikę środków, którymi się posługuje. Jej cele muszą być zgodne z celami polityki gospodarczej i społecznej państwa. Polityka budżetowa zajmuje się sposobami wykorzystania dochodów i wydatków publicznych do realizacji stojących przed państwem zadań. Dochody i wydatki budżetowe wykorzystywane są do zapewnienia wykonania określonych usług publicznych, ochrony istniejących instytucji polityczno-ustrojowych, zapewnienia rozwoju i ochrony określonych dziedzin i form działalności gospodarczej i realizacji określonych przemian w gospodarce. Głównym środkiem realizacji polityki budżetowej jest budżet państwa.

Rodzaje polityki budżetowej[edytuj | edytuj kod]

a. Aktywna polityka budżetowa (dyskrecjonalna) – polega na stosowaniu przez rząd określonych środków oddziaływania na popyt globalny (zmiany stawek i struktury podatków, zmiany wypłat przelewów – np. dla samorządów, zmiany wydatków na roboty i inwestycje publiczne), w celu przeciwdziałania cyklicznym fluktuacjom w gospodarce, stabilizacji cen, ograniczenia bezrobocia. Ten rodzaj polityki wymaga wprowadzania zmian w programach budżetowych i wiąże się z opóźnioną reakcją zmian na zakłócenia w funkcjonowaniu gospodarki. Jest ona stosowana w celu sterowania działaniem automatycznych stabilizatorów (np. w celu zmiany aktualnego stanu popytu globalnego). Aktywna polityka budżetowa może mieć charakter:

  • ekspansywny – pobudzenie popytu globalnego poprzez zwiększenie wydatków państwa lub obniżenie podatków. Powoduje to uaktywnienie procesów gospodarczych i wzrost dochodu narodowego;
  • restrykcyjny – państwo ogranicza nadmierny popyt globalny przez zmniejszenie wydatków budżetowych lub podwyższenie podatków.

b. Pasywna polityka budżetowa – jej fundamentem jest założenie, że pewne elementy dochodów i wydatków budżetowych automatycznie reagują na zmiany aktywności gospodarczej wyzwalając impulsy łagodzące wahania koniunkturalne. Impulsy te to tzw. automatyczne stabilizatory i ich uruchomienie nie wymaga podejmowania żadnych decyzji ze strony rządu. Polityka pasywna występuje zazwyczaj jako pierwszy etap zmagań z wahaniami koniunktury.

Funkcje polityki budżetowej[edytuj | edytuj kod]

a. Funkcja alokacyjna – polega na lokowaniu dysponowanych czynników produkcji, części dóbr lub usług, poza mechanizmem rynkowym [który może okazać się niewystarczający] a jedynie przez państwo. Pozwala to w pewien sposób wyrównać niedoskonałości mechanizmu rynkowego i sprawiedliwie dostarczyć wszystkim możliwość korzystania z pewnych usług lub dóbr. Polega to więc na oddziaływaniu na strukturę produkcji poprzez właśnie alokowanie środków na działalność publiczną i zwiększanie tych wydatków.

Zadania:

  • podział czynników produkcji między sektorem prywatnym i publicznym
  • podział czynników produkcji w ramach sektora publicznego
  • oddziaływanie na podział czynników produkcji w ramach sektora prywatnego

Ad.1. Alokacja budżetowa kształtuje udział sektora prywatnego i publicznego w tworzeniu produktu społecznego. Im więcej zasobów zostanie przejęte przez sektor publiczny, tym mniej zostaje dla sektora prywatnego, ale nie zawsze. Sektor publiczny inwestując w np.: infrastrukturę lub technologię co prawda zabiera środki sektorowi prywatnemu, ale wykorzystuje je na wzrost efektywności. Ważny jest odpowiedni podział tych środków, ponieważ jeśli za mało przeznaczymy na sektor publiczny, to efektywność prywatnego, pomimo zwiększonych możliwości, będzie niska.

Niektóre usługi świadczone przez sektor publiczny mogą być realizowane przez prywatny, a środki mogą być rozdzielane przez mechanizm rynkowy.

Ad.2. Usługi publiczne dzielą się na dwie kategorie: konieczne i pożądane. Te pierwsze dostarczane są nieodpłatnie, dostępne dla wszystkich, przeznaczone dla ogółu, np.: administracja, obrona narodowa, sądownictwo. Mogą być realizowane tylko przez sektor publiczny. Pożądane to usługi typu oświata lub ochrona zdrowia i mogą być odpłatnie wytwarzane przez prywatny sektor. Niestety jako, że niektórych może nie stać na korzystanie lub nawet istnieje nakaz korzystania (nauka na poziomie podstawowym) to sektor publiczny zobowiązany jest pokryć tego rodzaju świadczenia.

Z jednej strony mamy więc pewien zakres usług, z drugiej jednak efektywność, oszczędność oraz racjonalną organizację Na przykładzie państw opiekuńczych wiemy, iż większość usług publicznych jest wykonywanych z niską efektywnością.

Ad.3. Oddziaływanie na podział czynników produkcji w ramach sektora prywatnego polega na zachęcaniu lub ograniczaniu poprzez różnego rodzaju ulgi, podatki, subsydia, pomoce kredytowe etc.

b. Funkcja redystrybucyjna – jest to świadome oddziaływanie państwa w celu korygowania podziału dochodów, które powstają w ramach działania procesów rynkowych. Sposoby realizacji funkcji redystrybucyjnej:

  • Bezpośrednie – redystrybucja dokonywana jest za pomocą systemu podatkowego (redukowanie dochodów) i pieniężnych transferów socjalnych (uzupełnianie dochodów), które obejmują różne świadczenia socjalne. Bezpośredni sposób redystrybucji dochodów odgrywa znaczącą rolę w podziale dochodów, przez co jest właściwym przedmiotem redystrybucyjnej funkcji polityki budżetowej.
  • Pośrednie – redystrybucja polega na bezpłatnym, lub częściowo płatnym, zaspokajaniu potrzeb w ramach usług społecznych (np. wydatki na kształcenie, mobilność terytorialną i zawodową siły roboczej) i różnicowaniu obciążeń podatkami konsumpcyjnymi dóbr luksusowych i powszechnego użytku. Odgrywają one istotną rolę w wyrównywaniu poziomu życia w społeczeństwie.

c. Funkcja stabilizacyjna – polega ona na wykorzystaniu instrumentów budżetowych (dochodów i wydatków) do osiągnięcia makroekonomicznych celów gospodarczych. Funkcja ta uważana jest za najważniejszą funkcję polityki budżetowej, ponieważ poprzez kształtowanie poziomu zagregowanego popytu kształtować można wzrost gospodarczy, stabilny poziom cen (stabilizacja pieniądza), wysoki poziom zatrudnienia (pełne zatrudnienie) i równowagę zewnętrzną. Funkcja ta wywodzi się z teorii J.M. Keynesa, który twierdził, iż interwencjonizm państwowy (za pomocą dochodów i wydatków budżetowych) jest konieczny do zapewnienia równowagi w gospodarce na poziomie pełnego zatrudnienia.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • D. Begg, S. Fishr, R. Dornbusch: Ekonomia. t. 2, PWE, Warszawa 1997
  • P.M. Gaudemet: Finanse publiczne. PWE, Warszawa 1990
  • Z. Fedorowicz: Podstawy teorii finansów. Poltex, Warszawa 1991