Pollice verso

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jean-Léon Gérôme, Pollice Verso, 1872, Phoenix Art Museum

Pollice verso albo verso pollice – w starożytnym Rzymie gest skazujący pokonanego gladiatora na śmierć. Wbrew obiegowym opiniom oraz obrazowi rozpowszechnianemu przez współczesną kinematografię nie ma pewności, czy w starożytnym Rzymie gest ów był rzeczywiście w postaci kciuka skierowanego w dół.

Tłumaczenie[edytuj | edytuj kod]

Zwrot pollice verso (Abl. sing.) oznacza dosłownie "odwróconym kciukiem".

Jest również stosowane w Nominatiwie sformułowanie pollex versus (N. sing.) co znaczy "odwrócony kciuk". Zwrot pochodzi od: pollex, -icis czyli "kciuk" oraz versus, -a, -um będący imiesłowem biernym cz. przeszłego dokonanego od: verto, vertere, verti, versum i jest tłumaczone jako "zwracać, obracać". W samej nazwie gestu brak jest jednak bezpośredniego wskazania, w którym kierunku kciuk jest skierowany.

Trudności w rekonstrukcji gestu[edytuj | edytuj kod]

Określenie dokładnego wyglądu „gestu śmierci” jest trudne, ponieważ brakuje starożytnych źródeł ikonograficznych dotyczących tego tematu. Możemy bazować jedynie na źródłach pisanych, te jednak są nieliczne, a sam gest opisują najczęściej zbyt ogólnie.

Juwenalis (Satyry, 3, 36) używa zwrotu: verso pollice :

quondam hi cornicines et municipalis harenae        34
perpetui comites notaeque per oppida buccae        35
munera nunc edunt et, verso pollice vulgus          36
cum iubet, occidunt populariter;                             37

Niegdyś banda, po miastach z wzdętych pysków znana,
Ci trębacze, kibice przy nędznej arenie,
Teraz dają igrzyska i na ich skinienie (verso pollice)
Giną ludzie

— tłum. Jan Sękowski, PIW, Warszawa 1958.

Podobnego zwrotu (converso pollice), używa Aurelius Prudentius (Libri contra Symmachum). Converso pollice można tłumaczyć podobnie jak verso pollice („kręcenie/przekręcenie kciuka").

Kwintylian (Institutio Oratoria, XI.3.119) wspomina o geście infesto pollice, który można dosłownie tłumaczyć jako: „nieprzyjazny/wrogi kciuk”, nie mówi nam to jednak nic o dokładnym ułożeniu kciuka, poza tym wspomina o nim jako o geście oratorskim, brak odniesienia do walk gladiatorów.

To samo sformułowanie (infesto pollice) powtórzone jest w Anthologia Latina (415.27–28), już w kontekście walki gladiatora na arenie. Tekst przywołuje obraz tłumu wymachującego „wrogim kciukiem” w kierunku pokonanego gladiatora. Jednoznacznie identyfikuje infesto pollice z gestem skazującym na śmierć, nadal jednak nie opisuje wystarczająco szczegółowo wyglądu owego gestu.

Pliniusz przywołuje zwrot pollices premere (Naturalis Historia, XXVIII.25), który można tłumaczyć jako: "kciuk skierowany w dół", "kciuk ściśnięty wewnątrz dłoni" (otoczony pozostałymi palcami), lub "kciuk przyciśnięty do dłoni" (od zewnątrz). Gest jest opisywany jako gest akceptacji.

Według obecnego stanu badań[1][2] najbardziej prawdopodobną wydaje się hipoteza, iż kciuk przyciśnięty do palca wskazującego (dłoń zwinięta w pięść) oznaczał żądanie łaski, natomiast kciuk wystający ponad zwiniętą pięść (kierunek zdaje się nie mieć znaczenia) oznaczał zadanie śmiertelnego ciosu. Cios zwycięzca wykonywał oburącz, wbijając miecz w plecy w okolicy lewej łopatki lub w serce, między lewy obojczyk a szyję. Gest ręki oznaczał więc zadanie takiego ciosu poprzez wbicie ostrza aż po samą rękojeść[3].

Zamiast pollice verso[edytuj | edytuj kod]

Marcjalis wspomina również w Liber spectaculorum o zwyczaju machania chusteczką lub krzyczenia w celu ułaskawienia pokonanego gladiatora.

Pollice verso we współczesnej kulturze[edytuj | edytuj kod]

Scena skazywania gladiatora na śmierć stała się tematem obrazu Jean-Léon Gérôme. Obraz ukazuje westalki skazujące na śmierć pokonanego gladiatora (J-L. Gérôme, Pollice Verso, 1872, płótno, olej, obecnie w Phoenix Art Museum).

Gest jest przywoływany również na obrazie Normana Lindsaya, przedstawiającym symboliczne odrzucenie ukrzyżowanego Jezusa Chrystusa przez pogan (N. Lindsay, Pollice Verso, 1904, atrament, papier, obecnie w National Gallery of Australia)[4].

Gest jest często pokazywany w filmach o starożytnym Rzymie, na przykład w filmie Gladiator R. Scotta gest występuje wielokrotnie w scenach walk gladiatorów.

Przypisy

  1. Anthony Corbeill: Nature Embodied: Gesture in Ancient Rome. Princeton University Press, 2004. (ang.)
  2. Anthony Corbeill. Thumbs in Ancient Rome: Pollex as Index. „Memoirs of the American Academy in Rome”. 42, s. 1–21, 1997 (ang.). 
  3. P. Rochala, Powstanie Spartakusa 73 - 71 p. n. e., Inforteditions, Zabrze 2009, s. 45.
  4. National Gallery of Australia: N. Lindsay, Pollice Verso' (ang.). www.nga.gov.au. [dostęp 2011-01-07].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Anthony Corbeill: Nature Embodied: Gesture in Ancient Rome. Princeton University Press, 2004. (ang.)
  2. Anthony Corbeill. Thumbs in Ancient Rome: Pollex as Index. „Memoirs of the American Academy in Rome”. 42, s. 1–21, 1997 (ang.). 
  3. Morris Desmond, Peter Collett, Peter Marsh, Marie O'Shaughnessy: Gestures, Their Origin and Distribution. London: Cape, 1979. ISBN 0224015702. (ang.)
  4. Edwin Post. Pollice Verso. „American Journal of Philology”. 13 (2). s. 213–225 (ang.). 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]