Polska Armia Powstania

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Polska Armia Powstania (PAP), inne nazwy: Polska Armia Powstańcza, Rząd Demokratycznej Polski, Polska Armia Podziemna (w latach 1944-1945), Polska Armia Ludowa, Polska Armia Podziemna - Grunwald, VIII Korpus Pomorski – polska wojskowa organizacja konspiracyjna działająca na Pomorzu prawdopodobnie od pocz. 1940 r. do 1947 r.

W okresie okupacji niemieckiej Polska Armia Powstania była, obok Tajnej Organizacji Wojskowej "Gryf Pomorski", jedną z największych regionalnych organizacji konspiracyjnych funkcjonujących na Pomorzu. Istnieją różne hipotezy dotyczące okoliczności związanych z jej utworzeniem i powiązaniami. Najbardziej prawdopodobna jest hipoteza, że PAP utworzyli w styczniu 1940 r. podoficerowie garnizonu toruńskiego biorący przed wojną udział w pracach dywersji pozafrontowej. Prawdopodobnie wyodrębniła się ona z organizacji podziemnej Grunwald, po pierwszych większych aresztowaniach na przełomie grudnia 1939 i stycznia 1940 r. Głównym celem PAP było przygotowanie struktur, które w odpowiednim momencie miały wziąć udział w powstaniu zbrojnym na Pomorzu w ramach ogólnopolskiego wystąpienia.

Komenda Główna PAP znajdowała się w Toruniu. Na czele organizacji stali:

Zastępcą komendanta i jednocześnie szefem Oddziału Organizacyjnego był Edward Kalinowski (do aresztowania 25 sierpnia 1943 r.), a następnie F. Brzeski; szefem sztabu – Zygmunt Popowski ps. "Wydra" (do aresztowania 1 marca 1944 r.), Bogdan Zieliński ps. "Ryś"; szefem wywiadu – Jan Kieruj ps. "Lew" (do aresztowania 25 sierpnia 1944 r.), szefem łączności – Ignacy Malinowski (do aresztowania 25 sierpnia 1944 r.), szefem kancelarii – Maria Staufer ps. "Leliwa" (do aresztowania 25 sierpnia 1944 r.). Struktura organizacyjna PAP składała się z okręgów i rejonów (w Toruniu – dzielnic), które odpowiadały skadrowanym batalionom. W razie wybuchu powstania każdy batalion powinien rozwinąć się do 4-5 kompanii, każda po 4 plutony, a te po 4 sekcje 4-osobowe. Sieć terytorialna wyglądała następująco:

Kościeżyna, tablica pamiątkowa 04.jpg

W bieżącej walce z okupantem PAP koncentrowała się przede wszystkim na: akcjach sabotażowo-dywersyjnych (np. dywersja kolejowa nocą 9 czerwca 1942 r. w rejonie Zblewa, czy nocą 21 czerwca 1942 r. w rejonie Czarnej Wody, podpalenia np. transportu słomy na dworcu w Toruniu 12 maja 1943 r., spalenie m.in. dużych młynów w Toruniu i Lubiczu w maju 1940 r.), wywiadzie (m.in. rozpoznanie dyslokacji jednostek niemieckich na Pomorzu, ruchu okrętów w stoczni Schichau w Gdańsku), pomocy jeńcom wojennym i aresztowanym (sporządzanie fałszywych dokumentów, pomoc w ucieczkach), pracach oświatowo-propagandowych (upowszechnianie informacji z nasłuchów radiowych). Organizacja prowadziła także walkę partyzancką; pod jej zwierzchnictwem działało co najmniej 5 oddziałów zbrojnych:

  • oddział "Jastrzębie" (d-ca por. Piotr Hulewicz ps. "Jastrząb") – działał w rejonie Gdyni, liczył kilkadziesiąt osób z zapleczem wynoszącym ok. 300 ludzi, ostatecznie przeszedł do Armii Krajowej,
  • oddział Stanisława Miszkiera ps. "Kacke" – operował w rejonie Kościerzyny, liczył ok. 20 partyzantów, rozbity przez Niemców 23 sierpnia 1943 r.,
  • oddział ppor. Jana Szalewskiego ps. "Sobol", "Szpak" – przeszedł z TOW "Gryf Pomorski", działał w rejonie Chojnic, po rozbiciu komendy PAP podporządkował się AK,
  • oddział por. Józefa Kiżewskiego ps. "Karafa" – liczył ok. 10 ludzi, działał w oparciu o zespół schronów w rejonie jezioro Bobrówek-leśniczówka Cisowa Góra-Markocin,
  • oddział Pawła Klugowskiego – liczył kilkunastu ludzi, działał w rejonie Torunia.

Ogółem PAP liczyła prawdopodobnie ok. 1-2 tys. członków. Podczas 3 fal aresztowań organizacja poniosła bardzo duże straty. W ostatniej do lata 1944 r. Niemcy aresztowali na Pomorzu ok. 750 jej członków.

Nigdy nie doszło do podporządkowania się AK, gdyż kierownictwo PAP chciało zachować autonomię organizacyjną. Część struktur i oddziałów partyzanckich przeszła do AK samowolnie. Komenda PAP zgodnie z rozkazem dowództwa Okręgu Pomorskiego AK z 24 października 1944 r. została potępiona za kolaborację z Niemcami. 28 listopada wydano rozkaz jej likwidacji. Nieliczne ogniwa PAP przetrwały do końca wojny. W styczniu 1945 r. ich przedstawiciele podpisali porozumienie o włączeniu PAP do Polskiej Armii Ludowej. Ze strony PAL jego sygnatariuszem był ppłk Kazimierz Zawadzki "Zadziora". Po wyzwoleniu Pomorza organizacja istniała jeszcze do 1947 r., ale nie prowadziła szerszej działalności.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Hasło opracowano na podstawie:

  • Krzysztof Komorowski, Konspiracja pomorska 1939-1947, Gdańsk 1993.

Pozostałe pozycje:

  • Andrzej Gąsiorowski, Polska Armia Powstania. Największa tajemnica pomorskiej konspiracji, Toruń 1997.