Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Disambig.svg Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „PZPR”. Zobacz też: PZPR – przegląd muzyczny.
Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
POL PZPR logo.svg
Skrót PZPR
Lider pierwszy
Bolesław Bierut
ostatni
Mieczysław Rakowski
Data założenia 15–21 grudnia 1948
Data rozwiązania 27–30 stycznia 1990
Adres siedziby ul. Nowy Świat 6/12,
00-497 Warszawa
Deklarowana
ideologia polityczna
marksizm-leninizm, komunizm
Deklarowane
poglądy gospodarcze
gospodarka centralnie sterowana
Liczba członków 3 092 000[1] – 3 150 000[2]
Członkostwo
międzynarodowe
Kominform (do 1956)
Młodzieżówka Związek Socjalistycznej Młodzieży Polskiej
Barwy      czerwony
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wiec na placu Politechniki w Warszawie podczas kongresu zjednoczeniowego PPR i PPS w grudniu 1948
Znaczek PZPR

Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR) – partia komunistyczna[1][3][4] założona w grudniu 1948, na skutek połączenia Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Partii Socjalistycznej, po przeprowadzeniu czystek w ich szeregach. Określana również jako realno-socjalistyczna, sprawująca rządy w Polsce Ludowej, w latach 1948–1989.

Realizowała ideologię marksizmu-leninizmu. Zgodnie z obowiązującą nomenklaturą partyjną i ówczesnymi założeniami ideowymi, PZPR stanowiła awangardę rządzącej klasy robotniczej.

Działalność PZPR (oparta na obowiązującym w bloku wschodnim modelu monopartyjnym), w ramach międzynarodowego ruchu komunistycznego i państw demokracji ludowej, podporządkowana była KPZR (najbardziej do 1956)[1].

W czasie swojego istnienia, PZPR była partią masową, kierującą centralnie zarządzaną i zbiurokratyzowaną gospodarką, sprawującą władzę państwową w sposób autorytarny, dążącą do totalitarnego kontrolowania wszystkich sfer życia społecznego[1].

Historia PZPR[edytuj | edytuj kod]

Zjednoczenie PPR i PPS[edytuj | edytuj kod]

Polska Zjednoczona Partia Robotnicza powstała na zjeździe zjednoczeniowym Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Partii Socjalistycznej w dniach 15–21 grudnia 1948. W tych dniach odbył się tzw. Kongres Zjednoczeniowy PPR i PPS, w auli Politechniki Warszawskiej. Scalenie obu partii było możliwe dzięki usunięciu z PPS działaczy sprzeciwiających się zjednoczeniu (a właściwie wchłonięciu przez komunistów), a także tych członków PPR, których oskarżono o „odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne”. Ocenia się, że ponad 25% socjalistów zostało odsuniętych na „tor boczny” lub usuniętych z życia politycznego. Proces połączenia obu partii zakończył się w kwietniu 1949.

Ewolucja liczebności partii[edytuj | edytuj kod]

W momencie powstania liczebność PZPR wynosiła 1 mln 537 tys. członków (1 mln 6 tys. z PPR i 531 tys. z PPS[5]). W następnych latach podlegała ona wahaniom – w 1959 (po weryfikacji i usunięciu 200 tys. członków), wynosiła 1 mln 18 tys., w 1965 – 1 mln 775 tys., w 1970 – 2 mln 320 tys., a w 1980 (w apogeum swojego rozwoju) osiągnęła 3 mln 092[1] tys. osób (według innych źródeł 3 mln 150 tys. osób[2]). Po zalegalizowaniu pierwszego niezależnego od władz związku zawodowego NSZZ „Solidarność” oraz wprowadzeniu stanu wojennego w 1981, z PZPR wystąpiło 850 tys. członków (w tym ok. 33% wchodzących w jej skład robotników).

Zjazdy PZPR[edytuj | edytuj kod]

  • I Zjazd założycielski PZPR, w dniach 15–22 grudnia 1948
  • II Zjazd PZPR, w dniach 10–17 marca 1954
  • III Zjazd PZPR,w dniach 10–19 marca 1959
  • IV Zjazd PZPR, w dniach 15–20 czerwca 1964
  • V Zjazd PZPR, w dniach 11–16 listopada 1968
  • VI Zjazd PZPR, w dniach 6–11 grudnia 1971
  • VII Zjazd PZPR, w dniach 8–12 grudnia 1975
  • VIII Zjazd PZPR, w dniach 11–15 lutego 1980
  • IX Nadzwyczajny Zjazd PZPR, w dniach 14–20 lipca 1981
  • X Zjazd PZPR, w dniach 29 czerwca – 3 lipca 1986
  • XI Zjazd PZPR, w dniach 27–30 stycznia 1990 (ostatni, zakończony samorozwiązaniem)

Orientacje i frakcje w PZPR[edytuj | edytuj kod]

Podczas istnienia PZPR istniało w niej kilka orientacji, np. w latach pięćdziesiątych istniały podziały na puławian i natolińczyków[6]. W latach sześćdziesiątych powstały orientacje zwane „partyzantami” i „grupą śląską”[7]. W 1965 wpływowy w okresie stalinowskim działacz partyjny Kazimierz Mijal założył nielegalną maoistowską Komunistyczną Partię Polski, jej działalność miała nikły oddźwięk w PZPR. W latach późniejszych w oparciu o część działaczy powstało Zjednoczenie Patriotyczne Grunwald. W schyłkowym okresie PRL nastąpił podział na działaczy dążących do porozumienia z opozycją oraz sprzeciwiających się temu („beton partyjny”, „konserwatyści”).

Program polityczny i cele PZPR[edytuj | edytuj kod]

Wydanie kieszonkowe statutu PZPR

Do 1989 PZPR miała charakter partii państwowej, która sprawowała władzę absolutną (poprawka do konstytucji z 1976 mówiła o partii jako „przewodniej sile narodu”) oraz kontrolowała zbiurokratyzowaną gospodarkę nakazowo-rozdzielczą. Głównym celem było stworzenie społeczeństwa komunistycznego oraz współuczestniczenie w budowie komunizmu na całym świecie – podstawowym oparciem ideologicznym PZPR była doktryna komunistyczna, po 1956 stopniowo nasycana elementami narodowymi.

W sferze gospodarczej realizowano likwidację własności prywatnej poprzez kolektywizację sektora rolniczego (niezrealizowaną w zamierzonym zakresie), przejęcie wszystkich przedsiębiorstw prywatnych przez administrację państwową, rozbudowę struktur biurokratycznych w instytucjach państwowych i społecznych (co wiązało się z likwidacją organizacji niezależnych). W gospodarce priorytetem stała się rozbudowa przemysłu ciężkiego (zwłaszcza przemysłu zbrojeniowego), co odbywało się kosztem indywidualnej konsumpcji i skutkowało okresowymi niedoborami artykułów codziennego użytku.

Nacisk położono na indoktrynację ideologiczną społeczeństwa (zwłaszcza młodzieży), forsowanie tzw. socrealizmu w życiu kulturalnym i stałe próby podporządkowania Kościoła (oraz innych związków wyznaniowych lub organizacji religijnych). Cele gospodarcze wdrażane przez PZPR, wobec powiększających się problemów ekonomicznych gospodarki socjalistycznej, ulegały okresowej liberalizacji. Na skutek cyklicznych protestów społecznych i wystąpień robotniczych, dochodziło do pewnych ustępstw politycznych ze strony władz PZPR, m.in. ograniczonej demokratyzacji w systemie sprawowania władzy, zmian w polityce gospodarczej państwa, czy przesunięć w polityce inwestycyjnej (na rzecz indywidualnej konsumpcji).

Status[edytuj | edytuj kod]

PZPR oficjalnie posiadała status partii, pod wieloma względami nie stanowiła ona jednak partii politycznej sensu stricto. Według jednej z tez Polska Zjednoczona Partia Robotnicza to „struktura administracyjna, która zarządzała państwem – od szczytów władzy, po najdrobniejszy zakład pracy i gminę”[8].

Organizacja[edytuj | edytuj kod]

Partia była zorganizowana na zasadzie centralizmu demokratycznego, który w teorii zakładał demokratyczne wyłanianie władz oraz podejmowanie decyzji i kierowanie jej działalnością. W istocie ten sposób sprawowania władzy w partii stanowił pewną odmianę systemu wodzowskiego[9]. W rzeczywistości najważniejszą rolę w PZPR (władzy wykonawczej), pełniły Komitet Centralny, jego Biuro Polityczne (ścisłe kierownictwo PZPR o stałej liczbie ok. 15 członków), Sekretariat KC i Sekretariat BP (kierowane przez I sekretarza KC PZPR, przy czym te organy same były poddane ścisłej kontroli władz Związku Radzieckiego) oraz tzw. egzekutywy komitetów partyjnych. To właśnie te władze decydowały o polityce oraz składzie personalnym głównych organów, choć według statutu zadanie to spoczywało na członkach zjazdu, który odbywał się co cztery lub pięć lat. W przerwie pomiędzy nimi odbywały się co dwa lub trzy lata, konferencje partyjne komitetów wojewódzkich, powiatowych, gminnych i zakładowych.

Najmniejszą jednostką organizacyjną PZPR była Podstawowa Organizacja Partyjna (POP), która istniała w zakładach pracy, uczelniach, instytucjach kulturalnych itd. Główną rolę w PZPR odgrywały osoby zawodowo zajmujące się polityką, czyli tzw. aktyw partyjny, który tworzyły osoby rekomendowane do kierowania głównymi instytucjami państwowymi, organizacjami społecznymi, związkami zawodowymi. Biuro Polityczne KC, Sekretariat oraz komitety wojewódzkie decydowały o obsadzie kluczowych stanowisk nie tylko wewnątrz partii, lecz także we wszelkich strukturach mających w nazwie „państwowe” – od urzędów centralnych po nawet niewielkie przedsiębiorstwa państwowe i spółdzielcze, co było nazywane systemem nomenklaturowym zarządzania państwem i gospodarką. W pewnych obszarach gospodarki – np. rolnictwie system nomenklaturowy był jednak kontrolowany za zgodą PZPR przez jej partie sojusznicze Zjednoczone Stronnictwo Ludowe (rolnictwo i produkcja żywności) i Stronnictwo Demokratyczne (środowiska rzemieślnicze, drobna przedsiębiorczość, niektóre spółdzielnie).

Władze partii[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: I sekretarze KC PZPR.

Upadek PZPR[edytuj | edytuj kod]

Od stycznia 1990, kiedy upadek PZPR był prawie pewny, w całym kraju rozpoczęły się społeczne okupacje budynków partyjnych prowadzone głównie przez KPN. Miały one na celu uniemożliwienie rozkradania mienia partyjnego oraz niszczenia lub wynoszenia archiwów PZPR.

Stenogramy posiedzeń PZPR zostały jednak zniszczone już w 1989 na zlecenie Wojciecha Jaruzelskiego i Czesława Kiszczaka. Na początku lat 90. toczyło się w tej sprawie postępowanie w Komisji Odpowiedzialności Konstytucyjnej, później, ze względów formalnych, umorzone[10][11].

29 stycznia 1990 odbył się XI Zjazd PZPR, na którym miało dojść do przeobrażenia partii.

Wyprowadzenie Sztandaru Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej[edytuj | edytuj kod]

Ostatni XI Zjazd PZPR, noc z 28 na 29 stycznia 1990 Sala Kongresowa Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie. Fragment przemówienia Mieczysława Rakowskiego:

(..) Przyjęliśmy uchwałę o zakończeniu Partii, która, moim zdaniem, niezależnie od tego wszystkiego co było powiedziane o niej, co ja wczoraj powiedziałem, odegrała wielką historyczną rolę, czy się to komuś podoba czy nie w życiu narodu polskiego, co więcej wrosła w jego świadomość. I dziś kończąc, żegnając się z nią, wcale nie uważam, że kładziemy ją do trumny, tylko zamykamy pewien rozdział w historii, pogmatwanego wprawdzie, ale także bogatego w twórcze osiągnięcia polskiego rewolucyjnego ruchu robotniczego. Wiele złego powiedziano o tej Partii, ale ja sądzę, że godność i uczciwość ludzka powinna nas chronić od wydawania o niej sądów tylko negatywnych albo też wydawania sądów potępieńczych. Poczekajmy jeszcze, co powie historia o tej Partii. Jest tu wielu historyków na sali i dobrze wiedzą jak zawiłe są losy rewolucji, jak każda z nich obfituje w dramaty. I sądzę że, być może że gdzieś 30, 40 lat po rewolucji francuskiej, grono Jakobinów, też dochodziło do wniosku że nie udało się to, co zamierzali. No a dzisiaj chyba nikt nie wydaje jednoznacznych potępieńczych sądów o Jakobinach. Ja apeluję po prostu, o to by, nie znęcać się nad PZPR, bo jest to znęcanie się także często nad swoim życiem. Ja chciałbym, mówiłem raczej na różnych spotkaniach, że powstała taka przedziwna sytuacja, że sami siebie nie lubimy. Nie lubimy tej Partii, już tej byłej Partii. Otóż chciałoby się chodzić jednak z podniesioną głową. Ogłaszam zakończenie obrad XI Zjazdu Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Proszę o powstanie Towarzyszy, Towarzyszek i Towarzyszy. Sztandar Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej – wyprowadzić (...)

Nowe partie i kontrowersje wokół majątku[edytuj | edytuj kod]

Ostatecznie doszło do samorozwiązania PZPR, a część działaczy podjęła decyzję o założeniu dwóch nowych partii socjaldemokratycznych. Na ten cel otrzymała od Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego kwotę ponad 1 mln dolarów w ramach tzw. pożyczki moskiewskiej.

Byli działacze PZPR założyli Socjaldemokrację Rzeczypospolitej Polskiej, której głównymi przywódcami byli Aleksander Kwaśniewski, Leszek Miller i Mieczysław Rakowski. SdRP miała m.in. przejąć wszystkie prawa i obowiązki PZPR oraz pomóc w rozdysponowaniu majątku byłej PZPR, która pod koniec lat 80. posiadała znaczne przychody, głównie z nieruchomości, którymi zarządzała, oraz z przedsiębiorstwa RSW „Prasa-Książka-Ruch”, które z kolei posiadało specjalne ulgi podatkowe. W tym okresie przychody ze składek członkowskich stanowiły tylko 30% przychodów PZPR.

Po rozwiązaniu PZPR i założeniu SdRP pozostała część działaczy utworzyła Unię Socjaldemokratyczną Rzeczypospolitej Polskiej (USdRP), która przemianowała się na Polską Unię Socjaldemokratyczną oraz Ruch 8 Lipca. Najbardziej radykalni działacze o zdeklarowanej ideologii komunistycznej utworzyli partię Związek Komunistów Polskich „Proletariat”. Politycy PUS współtworzyli w 1992 wraz z byłymi działaczami opozycji demokratycznej Unię Pracy, działacze SdRP w 1999 powołali nową partię Sojusz Lewicy Demokratycznej, a działacze ZKP „Proletariat” po delegalizacji partii w 2002 utworzyli Komunistyczną Partię Polski.

Pod koniec 1990 w Sejmie trwała intensywna debata nad sposobem przejęcia przez państwo majątku byłej PZPR, na który składało się ponad 3000 budynków i lokali, z czego prawie połowa była użytkowana bez żadnej podstawy prawnej. Zwolennicy przejęcia majątku PZPR argumentowali, że został on zbudowany w oparciu o grabież oraz dotacje Skarbu Państwa, wypracowanego przez całe społeczeństwo. Przeciwnicy z SdRP byli zdania, że majątek powstał ze składek członkowskich i żądali sukcesji majątku byłej PZPR na rzecz SdRP, która w tym czasie administrowała majątkiem. Kontroli komisji sejmowej nie podlegał majątek ruchomy oraz konta byłej PZPR.

9 listopada 1990 Sejm uchwalił „Ustawę o przejęciu majątku byłej PZPR”, która ostatecznie miała doprowadzić do przejęcia nieruchomości byłej PZPR przez Skarb Państwa. Część nieruchomości została przejęta do 1992, głównie na rzecz samorządów terytorialnych, o część toczyły się spory sądowe jeszcze do 2000 roku. Ruchomości i finanse byłej PZPR praktycznie zniknęły. Większość z nich przeniesiona została wcześniej w ramach procesu nazywanego „uwłaszczeniem nomenklatury” do firm prywatnych nazywanych „spółkami nomenklaturowymi”. Jedną z najbardziej znanych z nich była Transakcja spółka z o.o. Według deklaracji posłów SdRP 90–95% majątku partii zostało przeznaczone na wypłatę odpraw dla etatowych pracowników lub przekazano na cele społeczne.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Podczas VII Zjazdu PZPR w 1975 goszczący na zjeździe radziecki przywódca Leonid Breżniew „dyrygował” delegatami podczas śpiewania przez nich „Międzynarodówki”. Przez lata uznawano to za niepotwierdzoną anegdotę, jednak po przemianach społeczno-gospodarczych odnaleziono taśmę z zarejestrowanym incydentem[12].
     Edward Gierek, ówczesny I sekretarz KC PZPR, tak opisuje to wydarzenie[13]:
    „Na VII Zjeździe naszej partii w 1975 roku omal nie doszło do skandalu. Otóż w trakcie śpiewania Międzynarodówki Breżniew ustawił się jak dyrygent twarzą do sali i zaczął dyrygować delegatami. Nadymał przy tym policzki i wymachiwał rękami. Z oddalenia sprawiał wrażenie pijanego, w gruncie rzeczy był jednak nafaszerowany lekami. Później, w trakcie wygłaszania przeze mnie referatu programowego, a siedział w drugim rzędzie w prezydium obok Honeckera, Żiwkowa, Husaka i Ceausescu, zachowywał się tak hałaśliwie, że chwilami myślałem o zarządzeniu przerwy w obradach. Wyznam, że z najwyższym trudem dotrwałem do ostatniej kartki referatu. Przyczyną jego ożywienia był jakiś złoty długopis, którym się bardzo zachwycał i kazał go podziwiać swoim sąsiadom”
  • Pierwsza kobieta w kluczowej instytucji partyjnej – Biurze Politycznym – zasiadła dopiero w 1981.
  • Z okazji XI Zjazdu PZPR, który miał miejsce w dniach 27–30 stycznia 1990 i zakończył się samorozwiązaniem PZPR, pojawił się w drugim obiegu banknot z nadrukiem: Zakończył obrady ostatni zjazd P.Z.P.R. – „Proletariusze wszystkich krajów wybaczcie mi”. Obok napisów widnieje wizerunek Lenina modlącego się z różańcem.
  • W czasie debaty w Sejmie RP w dniu 1 lutego 1992, po której parlament przyjął uchwałę o uznaniu stanu wojennego za nielegalny, zdenerwowany wypowiedziami posłów SdRP lider KPN Leszek Moczulski rozwinął skrót PZPR jako Płatni Zdrajcy, Pachołki Rosji[14]. W odpowiedzi ówczesny lider klubu SLD (który współtworzyła SdRP) Aleksander Kwaśniewski zażądał przeprosin, a posłowie SLD wyszli z sali. W 1993 Sąd Wojewódzki nakazał Moczulskiemu przeproszenie posłów SLD, jednak na skutek apelacji i dalszych spraw sądowych, w 2002 Sąd Okręgowy w Warszawie zdecydował, iż przeprosiny nie są konieczne (choć wypowiedź mogła zostać uznana za obraźliwą), ponieważ słowa były skierowane do osób pozytywnie wypowiadających się o stanie wojennym, a nie konkretnych posłów SdRP[14].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
związanych z PZPR

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Nowa Encyklopedia Powszechna PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 686 (tom 6). ISBN 83-01-14179-4.
  2. 2,0 2,1 Krakow committee hosts discussion of PZPR condition, needs. „East Europe Report, Political, Sociological and Military Affairs”. 2156, s. 86, 22 czerwca 1983. Foreign Broadcast Information Service (ang.). 
  3. Andrzej Chwalba, Jakub Basista, Tadeusz Czekalski, Krzysztof Stopka: Dzieje Polski. Kalendarium. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1999, s. 736. ISBN 83-08-03028-9.
  4. Encyklopedia Białych Plam. Radom: Polskie Wydawnictwo Encyklopedyczne, 2001, s. 225 (tom 14). ISBN 83-912068-0-7.
  5. Andrzej Leon Sowa, Historia polityczna Polski 1944–1991, Wydawnictwo Literackie, 2011, ISBN 978-83-08-04769-9, s. 125.
  6. Jerzy Eisler, Zarys dziejów politycznych Polski 1944–1989, BGW, Warszawa 1992, s. 61–64, ISBN 83-7066-208-0.
  7. Jerzy Eisler, Zarys dziejów politycznych Polski 1944–1989, BGW, Warszawa 1992, s. 93–94, ISBN 83-7066-208-0.
  8. Łukasz Kamiński, Przewodnia siła narodu, rozm. przepr. Barbara Polak, [w:] „Biuletyn IPN” nr 5 (2002), s. 7.
  9. Andrzej Paczkowski: Pół wieku dziejów Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 161. ISBN 83-01-14487-4.
  10. Edward Wende, Tego nie mogli zostawić potomnym, „Gazeta Wyborcza” z 26 kwietnia 1994.
  11. „Kronika Sejmowa” Nr 35 (516), IV kadencja. 2002.
  12. PRL – pijany Breżniew na VII Zjeździe PZPR , youtube.com.
  13. Janusz Rolicki, Edward Gierek. Przerwana dekada (wywiad rzeka), Wydawnictwo Fakt, Warszawa 1990.
  14. 14,0 14,1 Leszek Moczulski nie musi przepraszać grupy posłów SLD za „płatnych zdrajców, pachołków Rosji”. Informacyjna Agencja Radiowa, 2002.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]