Polska okresu wolnej elekcji

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Polska okresu wolnej elekcji – okres historii Rzeczypospolitej Obojga Narodów trwający od 1573 do 1795 r.

Lista królów elekcyjnych panujących w Polsce

Między Jagiellonami a Wazami[edytuj | edytuj kod]

Po bezpotomnej śmierci Zygmunta Augusta w roku 1572 szlachta stanęła przed trudnym wyborem. Dziedziczny za Piastów tron polski stał się elekcyjny już po śmierci Ludwika Węgierskiego, kiedy to królem obrano Jadwigę. Na sejmie konwokacyjnym w podwarszawskiej wsi Kamion (6-28 stycznia 1573) ustalono, że na czas bezkrólewia (interregnum) władzę sprawował będzie prymas (w 1572 Jakub Uchański), tytułowany interrexem. Wyposażono go w prawo zwoływania zjazdów oraz mianowania i koronowania króla. Wybór władcy miał się dokonać przez powszechne głosowanie szlachty, czyli w wyniku elekcji viritim, o co szczególnie zabiegał Jan Zamoyski. Kandydat do tronu przed ogłoszeniem musiał zaprzysiąc poszanowanie przywilejów i wolności szlacheckich (artykuły henrykowskie).

Wygaśnięcie męskiej linii Jagiellonów spowodowało, że o koronę polską ubiegać się zaczęli: brat króla Francji Henryk de Valois, car moskiewski Iwan Groźny, syn cesarza Maksymiliana Habsburga, Ernest oraz Stefan Batory, książę siedmiogrodzki. Zwyciężył Henryk Walezy, zaprzysiągł podstawowe zobowiązania władcy i objął rządy w kraju. Szlachta narzuciła mu dodatkowe warunki, tzw. pacta conventa, czyli zobowiązania, jakie musi wypełnić w czasie panowania. Henryk złożył obietnice, prawdopodobnie nierealne, np.: wybudowanie własnym kosztem floty polskiej. Po czterech miesiącach panowania Henryk uciekł z kraju na wieść o śmierci brata, króla Francji.

Kolejnym władcą została wybrana Anna Jagiellonka – siostra Zygmunta II Augusta i ostatnia z rodu Jagiellonów, a jej mężem i faktycznym władcą został Stefan Batory. Część magnaterii nie uznała tego wyboru i ogłosiła królem cesarza Maksymiliana II, jednak cesarz wkrótce zmarł. Rządy księcia Siedmiogrodu miały przynieść poprawę stosunków z Turcją. Batory przez całe życie prowadził rządy silnej ręki (słynna sprawa ścięcia za zdradę Samuela Zborowskiego). Władca nie zgadzał się, by ktokolwiek stał nad nim: „...człowiekiem wolnym urodziłem się (...) zanim do tej ziemi przybyłem. (...) Wy sami mi włożyliście mi koronę na głowę. Jestem więc waszym rzeczywistym, a nie malowanym monarchą i nie ścierpię, żeby kto nade mną panował. (...) tak strzeżcie wolności waszej, aby się w swawolę nie przerodziła”. Panowanie władcy wypełniły wojny z Rosją (oblężenie Pskowa, w których odzyskał Inflanty). Polityka zagraniczna króla opierała się na podbiciu kraju carów i wspólnymi siłami Rzeczypospolitej i Rosji wyzwoleniu Węgier z panowania tureckiego. Władca zreformował armię, tworząc piechotę wybraniecką liczącą 3 tysiące żołnierzy. Po śmierci Iwana Groźnego władca próbował wykorzystać sytuację do podboju Rosji, jednak planom tym sprzeciwił się Sejm.

Epoka Wazów[edytuj | edytuj kod]

W 1587 roku na tron wybrano Zygmunta Wazę (wnuka Zygmunta Starego). W czasie jego rządów odzyskano Smoleńsk i ziemię siewiersko-czernichowską oraz prowadzono wojnę ze Szwecją o sukcesję w tamtym kraju. Rządy Zygmunta przyniosły utratę większości Inflant. Kolejny władca również pochodził z dynastii Wazów, był to Władysław IV Waza, syn Zygmunta III. Pod koniec jego życia wybuchło największe powstanie kozackie w historii Polski. W 1648 rządy objął jego brat Jan II Kazimierz (ex-kardynał). W tym czasie utracono ostatecznie większość Inflant i zwierzchność nad Prusami Książęcymi. W 1667 podpisano traktat andruszowski, który oddał Rosji Smoleńsk i Kijów razem z lewobrzeżną częścią Ukrainy.

PolskaWazów.gif

Po abdykacji Jana Kazimierza wybrano na tron syna Jeremiego Wiśniowieckiego, Michała Korybuta Wiśniowieckiego. W czasie jego nieudolnych rządów utracono na rzecz Turcji Podole. Kolejnym władcą był Jan III Sobieski. Za jego panowania prowadzono wojny z Turcją.

Epoka saska[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Polska w czasach saskich.

Za rządów jego następcy Augusta Mocnego z dynastii Wettynów podpisano pokój z Turcją (1699) i odzyskano Podole. Ten okres przyniósł powolną odbudowę gospodarki i dalszą utratę pozycji międzynarodowej. August II został zdetronizowany przez Szwedów w czasie wojny północnej i zastąpiony przez Stanisława I Leszczyńskiego. August II wrócił na tron po klęsce Szwecji w wojnie z Rosją, jego następcą został ponownie Stanisław Leszczyński, lecz wybór ten nie spodobał się Rosji, która doprowadziła do drugiej elekcji, w której wybrano na tron Augusta III z dynastii Wettinów. Jego panowanie to najdłuższy okres pokoju w I Rzeczypospolitej. Do głosu doszedł wówczas pacyfizm szlachty, która widziała przyszłość państwa w zachowaniu neutralności, a słabość Rzeczypospolitej miała w ich oczach uratować kraj przed zakusami sąsiadów.

Oświecenie w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Oświecenie w Polsce.

Za początek Oświecenia w Polsce uważa się rok 1764. Po śmierci Augusta III w granice Rzeczypospolitej wkroczyła armia rosyjska. W jej asyście nieliczna szlachta wybrała królem Stanisława Augusta Poniatowskiego, który rozpoczął wprowadzanie w Polsce reform oświeceniowych, których zakres określała jednak Rosja poprzez swoich ambasadorów. Od 1768 Polska stała się formalnie protektoratem rosyjskim, w którym wprowadzono reformy gospodarcze i próbę reformy systemu edukacji, wobec kasaty zakonu jezuitów. Za panowania Stanisława Augusta odbył się Sejm Czteroletni, który uchwalił Konstytucję 3 Maja, przywracającą formalną suwerenność Rzeczypospolitej. Panowanie ostatniego elekta to trzy rozbiory Polski, wskutek których Polska zniknęła z mapy politycznej Europy.

PolskaXVIIwieku.gif

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]