Polska przed wybuchem I wojny światowej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Sytuacja ziem polskich przed I wojną światową[edytuj | edytuj kod]

W okresie bezpośrednio poprzedzającym I wojnę światową, wraz z zaistnieniem bloków polityczno-militarnych, sytuacja Polaków i kwestia ziem Polski w poszczególnych państwach zaborczych różniła się od siebie.

W zaborze rosyjskim ludność polska poddawana była rusyfikacji, a wywalczone w powstaniu roku 1905 marginalne swobody zostały zniesione przez carat od roku 1909 (ograniczenie liczby polskich mandatów w Dumie, rozwiązywanie polskich organizacji oświatowych i kulturalnych), zaś w 1912 oderwano od terytorium byłego Królestwa Kongresowego gubernię chełmską, gdzie przeprowadzono wyjątkowo bezwzględną kampanię wynarodowiania. Ideologia panslawizmu, która zyskała popularność wśród rosyjskich elit, była wroga Polakom, ze względu na polską narodową odrębność od Rosjan, katolicyzm i historyczne przeciwstawianie się ekspansji Imperium Rosyjskiego. Jednocześnie jednak ze wszystkich zaborów to właśnie w rosyjskim znajdowała się najliczniejsza populacja polska i jego ziemie stanowiły centralny punkt terytorialno-etnicznej podstawy narodu polskiego.

W zaborze pruskim sytuacja ludności polskiej była dramatyczna, władze niemieckie prowadziły bowiem przeciw niej nieustępliwą walkę, dążąc do całkowitego wynarodowienia, ideologia Pan-Germanizmu postulowała germanizację ziem polskich, Polaków zamierzano zniemczyć lub wypędzić, a na ich miejsce sprowadzić kolonistów niemieckich, natomiast różnicą w porównaniu do zaboru rosyjskiego było to, iż politykę antypolską prowadzono w ramach państwa prawa i Polacy mogli wykorzystywać system prawny, gospodarczy i polityczny Niemiec by przeciwdziałać wrogim działaniom. Ludność polska zaboru pruskiego zmuszona do walki o swoje istnienie jako narodu, wzmocniła poprzez tę walkę swoją pozycję ekonomiczną, oraz stworzyła liczne organizacje i towarzystwa krzewiące polskość oraz rozwój ekonomiczny Polaków.

Odmienna sytuacja panowała natomiast w zaborze austriackim. Ze wszystkich państw zaborczych Austro-Węgry oferowały Polakom najwięcej wolności, choć początkowo ludność polska była poddawana represjom i germanizacji, po roku 1861 Galicja uzyskała autonomię, która została poszerzona w roku 1867. Galicja posiadała własny sejm i rząd krajowy we Lwowie, a język polski był oficjalnym językiem urzędowym. Sprawy dotyczące gospodarki krajowej, komunikacji, szkolnictwa i zdrowia leżały w kompetencjach Sejmu. Z tego względu, Galicja, zwana również Polskim Piemontem, była miejscem gdzie powstało najwięcej polskich organizacji politycznych i kulturalnych, jak również paramilitarnych. Wadą zaboru austriackiego było to iż pozostawał zacofany ekonomicznie w porównaniu do pozostałych, narastała też rywalizacja polityczna z ukraińskim ruchem narodowym.

Prawie wszystkie polskie organizacje polityczne przełomu XIX i XX w., w tym także robotnicze, w swych programach walki o prawa socjalne, demokratyzację władzy, rozwój kulturalny społeczeństwa itp., głosiły również postulaty przywrócenia niepodległości narodowej. By to hasło niepodległej Polski zrealizować, niezbędne było wszakże zaistnienie wojny między państwami zaborczymi. Po zwycięstwie tylko jednego z nich istniała szansa utworzenia niepodległej, oczywiście przy wcześniejszym, znacznym zbrojnym wsparciu zwycięskiego mocarstwa. Przez dziesiątki lat nic takiego konfliktu jednak nie zapowiadało.

Dopiero utworzenie pod koniec XIX w. Trójprzymierza Niemiec, Austro-Węgier i Włoch z jednej strony, a później Trójporozumienia (Ententa) W. Brytanii, Francji i Rosji z drugiej, pozwalały na prognozowanie nowego wielkiego konfliktu w Europie. Dla Polaków, pragnących "wybić się na niepodległość", powstał trudny dylemat opowiedzenia się po jednej ze stron. Józef Piłsudski postawił na Austro-Węgry i Niemcy, Roman Dmowski zaś na Rosję. I wojna światowa sprawiła jednakże, jak najszczęśliwiej dla narodu polskiego, że żadne z państw zaborczych nie wyszło z wojny zwycięsko.

Orientacja polityczna polskich ugrupowań wobec nadchodzącego konfliktu[edytuj | edytuj kod]

Wskutek tych czynników i uwarunkowań o polskie organizacje polityczne zajęły odpowiednie stanowiska wobec zbliżającego się konfliktu:

Orientacja prorosyjska[edytuj | edytuj kod]

Orientacja prorosyjska - reprezentowana przez Ligę Narodową i Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne była kierowana przez Romana Dmowskiego. Przedstawiciele tej frakcji uważali, iż należy opowiedzieć się za Rosją w nadchodzącej wojnie. Za największe zagrożenie uważali Prusy, oraz prowadzoną przez nie politykę germanizacji i walki z polską tożsamością narodową. Założenia programowe zostały ukazane w książce "Niemcy, Rosja i kwestia Polska" Romana Dmowskiego, wydanej w 1908 roku. Według Dmowskiego dla Rosji ziemie polskie były terytorium peryferyjnym, dla Prus zaś były kwestią państwowości, gdyż położone były między Prusami właściwymi a Prusami Wschodnimi. Prusy zawdzięczały także swą potęgę na oparciu się na ziemiach pochodzących z rozbiorów Polski, a w przypadku ich zwycięstwa nie można było liczyć na zjednoczenie Polaków w jednym państwie, gdyż nie odebraliby swojemu sojusznikowi - Austro-Węgrom - jednej z jego prowincji, mianowicie Galicji. Dmowski uznając iż Ententa wygra z państwami centralnymi, nie zakładał początkowo niepodległości Polski, ale liczył na to, iż wszystkie ziemie polskie znajdą się pod berłem cara, co umożliwi skuteczniejszą walkę o autonomię Polaków i ich wyższy status w Imperium Rosyjskim. Sama kwestia uzyskania niepodległego państwa miała być rozstrzygnięta dopiero po osiągnięciu tych celów. Dmowski uważał również, iż polska kultura stoi wyżej w rozwoju cywilizacyjnym niż rosyjska, co uniemożliwi rusyfikację polskiego narodu, w przeciwieństwie do germanizacji, która według Dmowskiego odnosiła większe sukcesy. Poparcie dla tej koncepcji było silne w zaborze pruskim, znalazła też sojuszników w zaborze rosyjskim wśród członków Stronnictwa Polityki Realnej, napotkała natomiast opór w zaborze austriackim, gdzie Polacy cieszyli się wolnością i prawami, wykraczającymi wszystko, co mogła ofiarować Carska Rosja, zaś Galicja posiadała szeroko idącą autonomię. Endecja pozostała wierna swojemu programowi, mimo iż carat stopniowo przywracał politykę opresji wobec narodu polskiego, złagodzoną po strajkach i zamieszkach lat 1905-1907. Ograniczono liczbę polskich posłów do rosyjskiej Dumy, poddano rusyfikacji gubernię chełmińską, rozwiązano polskie organizacje kulturalne i oświatowe. Wskutek tego od ugrupowania Dmowskiego odłączyły się organizacje chłopskie i robotnicze takie jak Narodowy Związek Chłopski i Narodowy Związek Robotniczy, które poparły program narodowościowy, podobnie jak młodzieżowa organizacja "Zet". Również endeckie organizacje w Galicji przystąpiły do tworzenia jednostek przysposobienia wojskowego takich jak Drużyny Polowe "Sokoła" pod dowództwem Józefa Hallera oraz Polskich Drużyn Strzeleckich, których zadaniem miała być walka z Imperium Rosyjskim.

Orientacja proaustriacko-niepodległościowa[edytuj | edytuj kod]

Orientacja proaustriacka, niepodległościowa - przedstawiała program przeciwstawny endecji. Przedstawicielami tej opcji były ugrupowania nazywane lewicą niepodległościową. Ich głównym celem było odzyskanie niepodległości poprzez sprzymierzenie się z Austro-Węgrami i walkę z Rosją. Do tej orientacji należały takie ugrupowania jak PPS-Frakcja Rewolucyjna Józefa Piłsudskiego przewodniczącego Organizacji Bojowej PPS, "Fronda" Narodowej Demokracji, oraz stronnictwa galicyjskie;Polska Partia Socjalno-Demokratyczna Galicji i Śląska Cieszyńskiego, ludowcy, oraz demokratyczno-liberalne Polskie Stronnictwo Postępowe. W 1908 roku, gdy Austria anektowała Bośnię i Hercegowinę, co zagroziło wybuchem wojny, Józef Piłsudski i Kazimierz Sosnkowski stanęli na czele Związku Walki Czynnej, celem tej organizacji było wywołanie powstania antyrosyjskiego w Królestwie Kongresowym. Wolność polityczna panująca w Galicji pozwalała na tworzenie polskich organizacji politycznych, co umożliwiło piłsudczykom stworzenie paramilitarnych organizacji młodzieżowych "Strzelec" w Krakowie i "Związek Strzelecki" we Lwowie, tworząc tym samym kuźnię przyszłych kadr polskiej armii. Jednocześnie wraz ze wzrostem napięcia w Europie oraz konfliktu austriacko-rosyjskiego, polskie organizacje nastawione na walkę z rosyjskim caratem postanowiły utworzyć ogólnopolską organizację polityczną, tworząc w roku 1912 Komisję Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych. W jej skład weszły PPS, Polska Partia Socjalno-Demokratyczna z Galicji,PSL, przedstawiciele PPS z zaboru pruskiego oraz Narodowy Związek Robotniczy i Narodowy Związek Chłopski z zaboru rosyjskiego, które zbuntowały się przeciw Dmowskiemu, jak również liberalne Stronnictwo Postępowe z Galicji. Po rozłamie w PSL w KSSN pozostała PSL Lewica, natomiast PSL "Piast" wraz z Wincentym Witosem związał się z endecją. Głównym założeniem programowym była chęć utworzenia zalążku państwowości z odebranych Rosji ziem Królestwa. Brano również pod uwagę przyłączenie tych ziem do Galicji i utworzenie autonomicznego członu monarchii Habsburgów. Ważną rolę w kształtowaniu się poglądów odgrywała też myśl niepodległościowa, widząca w Rosji, ze względu na różnice polityczne, kulturowe i religijne, największe zagrożenie dla Polaków. Ze względu na swoją prawosławną religię, autokratyczny bizantyzm i niewolnicze stosunki społeczne stanowiła Rosja według tej koncepcji główne cywilizacyjne zagrożenie dla narodu polskiego. Grupy, które zerwały z endecją a wchodzące w KSSN, w pierwszej mierze żądały zapewnienia rozwiązań służących bezpieczeństwu narodowemu i chroniących Polaków przed wynarodowieniem. Natomiast środowiska związane z ludowcami oraz socjalistami, podkreślały iż wyzwolenie spod panowania rosyjskiego polepszy byt robotników i chłopów.

Orientacja proaustriacka, lojalistyczna[edytuj | edytuj kod]

Orientacja proaustriacka, lojalistyczna - ze względu na zakres wolności, rozwój kulturalny i polityczny oferowany Polakom przez Austro-Węgry, a który był nie do osiągnięcia w Rosji i Niemczech, istniała również opcja polityczna, reprezentowana głównie przez konserwatystów galicyjskich oraz grupę inteligencji pro-austriackiej zgrupowanej w Lidze Państwowości Polskiej. Przywódcą tej frakcji był namiestnik Galicji Michał Bobrzyński, natomiast jednym z członków Władysław Sikorski. Orientacja ta uważała za najkorzystniejszy sojusz z Austro-Węgrami i przyłączenia ziem Królestwa Kongresowego do Galicji, a następnie utworzenia trzeciego członu Monarchii Austro-Węgierskiej, w postaci monarchii polskiej, która posiadałaby prawa i status równy temu jaki posiadały Austria i Węgry. Przyłączenie ziem Królestwo Polskiego i milionów Polaków sprawiłoby iż Polacy staliby się jedną z dominujących grup etnicznych w Austro-Węgrzech(w 1910 roku stanowili około 10% populacji). Koncepcja ta ze względu na chęć przekształcenia monarchii Austro-Węgier na monarchię Austro-Węgiersko-Polską nosiła nazwę koncepcji trialistycznej, "rozwiązania austriackiego" lub "austro-polskiego".

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]