Pomniki granic getta w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Pomniki granic getta w Warszawie
Pomnik granic getta przy ulicy Bonifraterskiej
Pomnik granic getta przy ulicy Bonifraterskiej
Państwo  Polska
Miejscowość Warszawa
Projektant Eleonora Bergman i Tomasz Lec
Odsłonięto 2008, 2010
brak współrzędnych
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Pomniki granic getta w Warszawie – zespół 22 tablic pamiątkowych i betonowych płyt pokazujących przebieg murów warszawskiego getta na Woli i w Śródmieściu.

Pomniki upamiętniają w przestrzeni miejskiej współczesnej Warszawy najdalej wysunięte punkty na granicach żydowskiej dzielnicy zamkniętej. Powstały w miejscach, w których w latach 1940–1943 znajdowały się m.in. bramy, drewniane kładki przerzucone nad aryjskimi ulicami, a także budynki ważne dla mieszkańców warszawskiego getta.

Historia i projekt pomników[edytuj | edytuj kod]

Tablice umieszczone na budynku dawnej fabryki Fabryki Wyrobów Żelaznych „Duschik i Szolce” przy ulicy Żelaznej 63 (od strony ulicy Grzybowskiej)

Inicjatorami upamiętnienia najważniejszych punktów granicznych getta byli m.in. pracownicy Żydowskiego Instytutu Historycznego oraz Stołeczny Konserwator Zabytków. Projekt opracowali Eleonora Bergman i Tomasz Lec przy współpracy Ewy Pustoły-Kozłowskiej (rozmieszczenie pomników) oraz Jana Jagielskiego (informacje historyczne umieszczone na tablicach oraz wybór zdjęć)[1].

Każdy z pomników składa się z trzech elementów:

  • tablicy odlanej z brązu o wymiarach 60 × 60 cm, na której przedstawiono kontury getta w jego najdalszych granicach i przedwojenną siatką ulic na tle plastycznej mapy Warszawy wraz z zaznaczonym punktem, w którym znajduje się upamiętnione miejsce,
  • tablicy z pleksiglasu o wymiarach 36 × 50 cm, z krótką informacją w językach polskim i angielskim o roli, jaką odegrało dane miejsce w dziejach dzielnicy zamkniętej oraz 1 – 2 archiwalnymi zdjęciami pochodzącym z okresu istnienia getta, poprzedzonymi jego krótką historią:

W ślad za zarządzeniami niemieckich władz okupacyjnych getto zostało odcięte od reszty miasta dnia 16 listopada 1940 r. Otoczony murem obszar miał z początku około 307 ha, potem był zmniejszany; od stycznia 1942 r. dzielił się na tzw. duże i małe getto. Stłoczono tu około 360 tys. Żydów z Warszawy i około 90 tys. z innych miejscowości. Około 100 tys. osób zmarło z głodu. W lecie 1942 r. Niemcy wywieźli i zamordowali w komorach gazowych Treblinki około 300 tys. osób. 19 kwietnia 1943 r. wybuchło powstanie; do połowy maja powstańcy i ludność cywilna ginęli w walce i w płomieniach systematycznie palonego getta; resztę Niemcy zamordowali w listopadzie 1943 r. na Majdanku, w Poniatowej i Trawnikach. Przeżyli nieliczni.

Pamięci tych, którzy cierpieli, walczyli, zginęli.

Miasto Warszawa, 2008 r.

Zbliżenie mapy getta z zaznaczoną lokalizacją upamiętnionego miejsca (ul. Świętojerska)
Tablica z informacją historyczną o getcie oraz punkcie granicznym dzielnicy zamkniętej (ul. Bielańska)
Płyty pokazujące przebieg murów getta na chodniku przy Pałacu Kultury i Nauki
Pomnik granic getta przy ulicy Twardej
Drewniana kładka nad nieistniejącą ulicą Przebieg, upamiętniona przy ulicy Bonifraterskiej
Mury getta wzdłuż przelotowej ulicy Chłodnej wraz z drewnianą kładką łączącą od stycznia do sierpnia 1942 tzw. małe i duże getto
Mur getta przy placu Żelaznej Bramy upamiętniony przy al. P. Drzewieckiego
Mur getta wzdłuż ulicy Grzybowskiej, widok w kierunku wschodnim ze skrzyżowania z ulicą Żelazną
  • betonowych płyt o szerokości 25 cm z wykonanym z żeliwa dwujęzycznym napisem MUR GETTA 1940/GHETTO WALL 1943 umieszczonych na chodniku lub trawniku, pokazujących dokładną lokalizację najbliższych fragmentów muru getta. Data 1940–1943 ma charakter symboliczny, gdyż większość z upamiętnionych miejsc została wyłączona z getta w latach 1941–1942, z kolei jedno zostało włączone do dzielnicy zamkniętej w grudniu 1941, a dwa – w styczniu 1942.

Większość tablic została umieszczona na specjalnie zaprojektowanych 14 białych betonowych słupach o wysokości 230 cm ustawionych na kostce brukowej, pozostałe – bezpośrednio na murach lub ścianach budowli i budynków.

Upamiętnienia powstały pomiędzy kwietniem a listopadem 2008[2]. Początkowo projekt zakładał oznakowanie przebiegu granic getta w 21 lokalizacjach. Dwudziestą drugą tablicę odsłonięto 27 stycznia 2010 w ramach obchodów Międzynarodowego Dnia Pamięci o Holokauście na zachowanym fragmencie muru getta przy ulicy Siennej[3].

Projekt sfinansowało miasto stołeczne Warszawa oraz Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego[4].

Lokalizacje pomników[edytuj | edytuj kod]

  • Ulica Bonifraterska przy ulicy Międzyparkowej – w tym miejscu, przy skrzyżowaniu ulic Bonifraterskiej i Żoliborskiej, znajdował się północno-wschodni narożnik getta. Nad wyłączonym z niego północnym odcinkiem ulicy Przebieg przerzucono drewnianą kładkę – jedną z czterech tego typu budowli wzniesionych na rozkaz Niemców w warszawskim getcie[6].
  • Ulica Chłodna róg ulicy Elektoralnej – upamiętnia niewłączony do getta gmach Sądów Grodzkich na Lesznie wraz z prowadzącą do niego ulicą Białą. Budynek Sądów był miejscem spotkań dla osób z obu stron muru getta oraz do września 1942 jednym z najważniejszych punktów ucieczki Żydów na stronę aryjską[7]. Po wojnie ulica Biała została odbudowana ok. 200 metrów na zachód.
  • Ulica Chłodna przy ulicy Żelaznej – pomnik upamiętnia wyłączenie z getta w grudniu 1941 obszaru ograniczonego ulicami Leszno, Wronią, Grzybowską i Żelazną, w wyniku czego dzielnica zamknięta podzieliło się na tzw. duże i małe getto. W tym miejscu znajdował się również jeden z symboli Holocaustu – drewniana kładka przerzucona nad ulicą Chłodną, udostępniona mieszkańcom getta 26 stycznia 1942[8].
  • Ulica Chłodna 41 – tutaj do grudnia 1941 biegła zachodnia granica getta, wytyczona na tyłach posesji przy ulicy Wroniej, oraz znajdowała się jedna z jego pierwszych 22 bram (czynna do listopada 1941). Po wyłączeniu z getta w grudniu 1941 tej części Woli jego granicę przesunięto na środek ulicy Żelaznej.
  • Aleja Piotra Drzewieckiego przy alei Jana Pawła II – umieszczone na południowej ścianie Pasażu Handlowego „Hale Mirowskie” tablice upamiętniają północną granicę tzw. małego getta, która biegła tutaj z wykorzystaniem murów granicznych między posesjami.
  • Ulica Dzika przy alei Jana Pawła II – w tym miejscu, po nieznacznym przesunięciu w styczniu 1942 granicy dzielnicy zamkniętej w kierunku północnym na linię ulicy Dzikiej, znajdował się północno-zachodni narożnik getta.
  • Ulica Dzika róg ulicy Stawki – pomnik upamiętnia miejsce, w którym od stycznia 1942 znajdowała się jedna z bram prowadzących na teren Umschlagplatzu.
  • Ulica Freta 55 (od strony ulicy Franciszkańskiej) – tutaj znajdowała się najdalej na wschód wysunięta część dzielnicy zamkniętej. Cały obszar Nowego Miasta został wyłączony z getta w grudniu 1941.
  • Ulica Okopowa 49/51 na murze cmentarza żydowskiego (od strony ulicy Anielewicza) – drugie upamiętnienie największej żydowskiej nekropolii Warszawy oraz przylegającego do niej od południa stadionu klubu sportowego Skra. Stadion był jedynym większym terenem niezabudowanym w getcie. Stał się miejscem grobów indywidualnych i zbiorowych oraz egzekucji, co upamiętnia znajdujący się w pobliżu Pomnik Wspólnego Męczeństwa Żydów i Polaków. Chowano tutaj również poległych w czasie powstania warszawskiego.
  • Ulica Sienna 53 – upamiętnienie od strony aryjskiej (obecnie dziedziniec XII LO im. Henryka Sienkiewicza) granicy getta utworzonej z istniejącego muru pomiędzy posesjami Sienna 53 i 55. Południowa granica dzielnicy zamkniętej 5 października 1941 została przesunięta na środek ulicy Siennej.
  • Ulica Stawki przy ulicy Okopowej – w tym miejscu granica getta biegła wzdłuż południowej granicy niewłączonej do getta Fabryki Garbarskiej Temler i Szwede (ul. Okopowa 78).
  • Ulica Twarda przy skrzyżowaniu z ulicą Złotą – w tym miejscu znajdował się południowo-zachodni narożnik getta oraz jedna z jego pierwszych 22 bram, funkcjonująca od 16 listopada 1940 do 20 stycznia 1941.
  • Ulica Żelazna 63 na budynku niewłączonej do getta Fabryki Wyrobów Żelaznych „Duschik i Szolce”[11] (od strony ulicy Grzybowskiej) – tutaj znajdowała się jedna z głównych bram prowadzących do małego getta.
  • Ulica Żelazna róg al. Solidarności – umieszczone na ścianie przedwojennego gmachu mieszczącego szkoły powszechne nr 10, 17, 56 i 119[12] przy Żelaznej 88 (obecnie Urząd Dzielnicy Wola z adresem al. „Solidarności” 90) tablice upamiętniają jedną z najważniejszych bram getta, znajdującą się na skrzyżowaniu Żelaznej i ówczesnego Leszna, a także włączony do getta w kwietniu 1941 budynek Towarzystwa Szkoły Średniej „Collegium” (ul. Leszno 84), w którym ulokowano Wydział Pracy i Wydział Statystyczny Rady Żydowskiej[13]. Gmach stanowił enklawę getta po stronie aryjskiej. We wrześniu 1941 został połączony z dzielnicą zamkniętą drewnianą kładką na wysokości pierwszego piętra zbudowaną ponad murem getta biegnącym środkiem ulicy Żelaznej.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Linia pamięci. „Stolica”. 4/2008. s. 23. ISSN 0039-1689. 
  2. Inauguracja projektu Upamiętnienia Granic Getta Warszawskiego. um.warszawa.pl. [dostęp 2013-01-09].
  3. Robert Rybarczyk: Uciekła z getta, teraz odsłoniła tablicę. zw.com.pl, 27-01-2010. [dostęp 2012-12-28].
  4. Tomasz Urzykowski: Tutaj był mur getta. warszawa.gazeta.pl, 2008-11-19. [dostęp 2012-12-31].
  5. Bernard Mark: Walka i zagłada warszawskiego getta. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1959, s. 257.
  6. Trzy pozostałe to kładki nad ulicą Mławską, nad ulicą Żelazną przy skrzyżowaniu z Lesznem oraz nad ulicą Chłodną przy skrzyżowaniu z Żelazną. Zob. Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie – przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, 2001, s. 121. ISBN 83-87632-83-X.
  7. Joanna Nalewajko-Kulikov: Strategie przetrwania. Żydzi po aryjskiej stronie Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Neriton i Instytut Historii PAN, 2004, s. 26. ISBN 83-88973-80-0.
  8. Marian Fuks: Adama Czerniakowa dziennik getta warszawskiego 6.IX.1939 - 23.VII.1942. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, s. 243. ISBN 83-01-03042-9.
  9. Jacek Leociak: Spojrzenia na warszawskie getto. Krochmalna. Warszawa: Dom Spotkań z Historią, 2011, s. 40. ISBN 978-83-62020-26-3.
  10. Barbara Stahlowa: Parafia Ewangelicko-Reformowana w Warszawie (Informator). Warszawa: Parafia Ewangelicko-Reformowana w Warszawie, 2009, s. 3.
  11. Michał Krasuski: Warszawskie dziedzictwo postindustrialne. Warszawa: Fundacja Hereditas, 2011, s. 318. ISBN 978-83-931723-5-1.
  12. Ryszard Mączewski: Warszawa między wojnami. Łódź: Dom Wydawniczy Księży Młyn, 2009, s. 124. ISBN 978-83-61253-51-8.
  13. Jacek Leociak: Spojrzenia na warszawskie getto. Leszno. Warszawa: Dom Spotkań z Historią, 2011, s. 20. ISBN 978-83-62020-26-3.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie – przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, 2001. ISBN 83-87632-83-X.
  • Folder Mur getta 1940-1943. Upamiętnienie. Warszawa: Urząd m.st. Warszawy, kwiecień 2008.
  • Linia pamięci. „Stolica”. 4/2008. s. 23. ISSN 0039-1689. 
  • Oznakowanie granic getta. „Kurier Wolski”, Urząd Dzielnicy Wola m.st. Warszawy, 18 grudnia 2008. [dostęp 2013-01-09].
  • Pomniki – Miejsca żydowskie. Urząd Dzielnicy Śródmieście m.st. Warszawy. [dostęp 2013-01-10].