Postępowanie nieprocesowe

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Postępowanie nieprocesowe (dawniej także postępowanie niesporne; łac. iurisdictio voluntaria, niem. freiwillige Gerichtsbarkeit, fr. jurisdiction gracieuse, wł. giurisdizione voluntaria) – jeden z dwóch zasadniczych trybów cywilnego sądowego postępowania rozpoznawczego, znany prawu postępowania cywilnego Polski i innych krajów kontynentalnego systemu prawa.

Założenia teoretyczne[edytuj | edytuj kod]

Postępowanie nieprocesowe stanowi równoległy do procesu cywilnego tryb postępowania rozpoznawczego. Funkcjonuje jako wyjątek od zasady, że wszystkie sprawy cywilne są rozpoznawane w procesie - w konsekwencji w postępowaniu nieprocesowym rozpoznaje się tylko sprawy, które zostały wyraźnie skierowane do tego trybu.

Powstaje więc kwestia, jakie sprawy powinny być kierowane do rozpoznania w postępowaniu nieprocesowym. W nauce prawa jest ona sporna. Ostatnio wydaje się przeważać zdanie, że założeniem postępowania nieprocesowego jest rozpoznawanie w tym trybie spraw, w których większą rolę gra interes publiczny, niż indywidualny. To podstawowe kryterium uzupełniają pochodne od niego kryteria pomocnicze:

  • brak możliwości wyróżnienia stron sporu o sprzecznych interesach,
  • potrzeba wszczęcia postępowania z urzędu,
  • potrzeba wielokrotnego orzekania w tej samej sprawie.

W praktyce ustawodawczej i sądowej stosowanie tych kryteriów nie jest łatwe i powstają na tym tle trudności - na przykład z przepisów nie wynika jednoznacznie, czy sprawa o zniesienie służebności drogi koniecznej ma być rozpoznawana w procesie, czy w postępowaniu nieprocesowym. Nauka postępowania cywilnego wyróżnia dwie grupy ustawodawstw: te, w których zakres postępowania nieprocesowego jest ograniczony do spraw ściśle bezspornych oraz te, w których obejmuje on także sprawy z natury swej sporne. Wydaje się, że polskie prawo cywilne procesowe należy do tej drugiej grupy.

Konsekwencją przewagi interesu publicznego nad prywatnym jest znacznie szerszy, niż w procesie, zakres działania sądu z urzędu.

Z reguły w postępowaniu nieprocesowym są rozpoznawane sprawy o ukształtowanie prawa.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Postępowanie nieprocesowe zaczęło się kształtować już w prawie rzymskim. W zasadzie nie znało ono innego trybu rozpoznawania spraw cywilnych, niż proces, jednak w niektórych rodzajach spraw sąd miał szerszą władzę, w ramach której nie był ograniczony żądaniami i zarzutami stron. Były to zwłaszcza sprawy dotyczące stosunków rodzinnych i opiekuńczych. Ta tradycja prawna przetrwała do czasów nowożytnych i znalazła wyraz między innymi w kodyfikacji napoleońskiej i w kodyfikacjach państw zaborczych, obowiązujących w Polsce międzywojennej.

W toku unifikacji prawa cywilnego w Polsce do 1939 nie zdążono opracować jednolitego prawa postępowania nieprocesowego. Zostało ono zunifikowane dopiero 1 stycznia 1946 dekretem Krajowej Rady Narodowej z 18 lipca 1945 - Kodeks postępowania niespornego. Kodeks ten obejmował jednak tylko przepisy wspólne dla wszelkich postępowań prowadzonych w tym trybie. Poszczególne te postępowania były unormowane licznych innych aktach normatywnych, z których najważniejszymi były:

W toku prac nad kodyfikacją polskiego prawa cywilnego, prowadzonych w drugiej połowie lat 50. XX wieku, zdecydowano nie powielać wzorów radzieckich i zachować tradycję prawną przyjętą na ziemiach polskich. W efekcie po kodyfikacji polskiego prawa postępowania cywilnego w Kodeksie postępowania cywilnego postępowanie nieprocesowe nie stało się jednym z postępowań odrębnych w ramach procesu, lecz pozostało równorzędnym wobec procesu trybem rozpoznawania spraw cywilnych.

Obecnie w Polsce postępowanie nieprocesowe reguluje księga druga części pierwszej Kodeksu postępowania cywilnego z 1964. Księga ta w tytule pierwszym zawiera przepisy wspólne dla wszystkich postępowań nieprocesowych (art. 506-525 kpc), zaś w tytule drugim wylicza postępowania prowadzone w tym trybie, dzieląc je według gałęzi prawa materialnego, którego dotyczą (art. 526-694[8] kpc). Spośród przepisów regulujących postępowanie nieprocesowe w konkretnych rodzajach spraw poza Kodeksem pozostały przepisy regulujące rozgraniczenie nieruchomości, sprawy z zakresu prawa o aktach stanu cywilnego, prawa o notariacie, ustawy z 26 października 1982 o postępowaniu w sprawach nieletnich, ustawy z 26 października 1982 o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi oraz kilka innych kwestii rzadziej spotykanych w praktyce. Przepisy o postępowaniu nieprocesowym w okresie PRL uniknęły socjalistycznych naleciałości, nie były więc w zasadzie reformowane po 1989 roku.

W postępowaniu nieprocesowym są rozpoznawane również sprawy z zakresu prawa publicznego - przewidziane w ordynacjach wyborczych spory dotyczące wyborów do organów samorządowych i ustawodawczych.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Postępowanie nieprocesowe nie jest w Kodeksie postępowania cywilnego uregulowane wyczerpująco i w sposób samodzielny. Do postępowania tego stosuje się przepisy o procesie (art. 13 § 2 kpc) - w sposób odpowiedni, to znaczy z poszanowaniem odmienności tego postępowania. W pierwszej kolejności stosuje się przepisy regulujące dane postępowanie, w następnej - ogólne przepisy o postępowaniu nieprocesowym, a na końcu przepisy o procesie.

Niezależnie od powyższego stosuje się jeszcze inne przepisy kpc odnoszące się do wszelkich spraw cywilnych, np. Tytuł wstępny. Przepisy ogólne, lub Cz. II Postępowanie zabezpieczające.

Przepisy o poszczególnych "postępowaniach nieprocesowych" niejednokrotnie odsyłają między sobą, przy czym odesłania te bywają wielostopniowe - na przykład przepisy o podziale majątku dorobkowego małżonków po ustaniu małżeńskiej wspólności majątkowej (art. 566-567 kpc) odsyłają do przepisów o dziale spadku (art. 680-689 kpc), a te z kolei - do przepisów o zniesieniu współwłasności (art. 617-625 kpc).

Postępowanie nieprocesowe sąd wszczyna na wniosek, będący odpowiednikiem pozwu (art. 511 kpc), jednak w przypadkach wskazanych w ustawie sąd może wszcząć również postępowanie z urzędu (art. 506 kpc); możliwość ta istnieje głównie w sprawach opiekuńczych (art. 570 kpc). Wniosek ten może zostać skutecznie cofnięty tylko za zgodą wszystkich uczestników (art. 512 kpc).

Postępowanie nieprocesowe prowadzi sąd rejonowy (art. 507 kpc), z wyjątkiem spraw o ubezwłasnowolnienie (art. 544 kpc) i separację (art. 5671 kpc) oraz spraw z zakresu przepisów o przedsiębiorstwach państwowych, wymienionych w art. 6911 § 1 kpc, które należą do właściwości sądu okręgowego.

W postępowaniu tym nie ma stron procesowych - są uczestnicy postępowania o identycznym statusie procesowym (art. 510 kpc). Legitymację do udziału w sprawie ma ten, którego praw będzie dotyczyć wynik postępowania. Sąd ma obowiązek z urzędu wezwać do udziału w postępowaniu zainteresowanego, który nie bierze w nim udziału.

Mniej rygorystyczne, niż w procesie, są reguły prowadzenia postępowania - nie ma bezwzględnego obowiązku rozpoznawania spraw na rozprawie (art. 514 kpc), a niestawiennictwo uczestników nie tamuje postępowania (art. 513 kpc).

Sprawa rozpoznawana w postępowaniu nieprocesowym kończy się nie wyrokiem, lecz postanowieniem (art. 516 kpc). Jest to jednak tzw. postanowienie co do istoty sprawy, odmienne, niż postanowienie w kwestii wpadkowej. Postanowienie co do istoty sprawy jest zaskarżalne apelacją (art. 518 kpc). Prawomocne postanowienie oddalające wniosek może zostać zmienione w razie zmiany okoliczności sprawy (art. 523 kpc), możliwość zmiany prawomocnego postanowienia co do istoty sprawy przewidują również niektóre przepisy szczególne (np. art. 679 kpc).

W stosunku do procesu istnieją również inne, mniej istotne różnice, dotyczące składu i właściwości miejscowej sądu, sposobu prowadzenia posiedzeń i ogłaszania orzeczeń, kosztów postępowania, skutków prawnych postanowienia i podstaw jego wzruszenia w trybie wznowienia postępowania.

Scale of justice gold.png Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć prawnych w Wikipedii.