Potlacz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Potlacz nad Chilkat River, Alaska, 1895

Potlacz (w języku czinuk znaczy "karmić", "spożywać"; ang. potlatch) – ceremonia plemion Indian Ameryki Północnej żyjących na północno-zachodnim wybrzeżu kontynentu, nad Pacyfikiem. Uczestniczący w tym obrzędzie oddawali innym lub niszczyli należące do siebie dobra materialne, aby zachować lub podnieść swój status społeczny.

Bezpośrednim, uświadomionym celem potlaczu było wywołanie u gości poczucia poniżenia. Ci mogli bronić się, składając gospodarzowi kontrdary bądź niszcząc je. To z kolei nakręcało spiralę wymiany coraz liczniejszych i cenniejszych dóbr – głównie żywności, derek, oleju i ozdobnych miedzianych płyt (tlakwa), ale także łodzi czy niewolników[1]. W skrajnych sytuacjach potlacz kończył się spaleniem chaty gospodarza. Przed zniszczeniem zbyt dużej ilości dóbr chroniła zasada przesady, która zabraniała wodzowi uszczuplenia swojego majątku w stopniu mogącym zagrozić dobrobytowi wioski.

Na przełomie XIX i XX w. ceremonia ta została zakazana na kilkadziesiąt lat przez władze USA i Kanady.

Funkcje potlaczu[edytuj | edytuj kod]

Marvin Harris twierdzi, że ceremonia potlaczu była funkcjonalna z punktu widzenia rozwoju gospodarki. Wg niego, umożliwiała redystrybucję dóbr - dotknięte nieurodzajem wioski otrzymywały niezbędne produkty kosztem utraty prestiżu. Poza tym, rozdawnictwo wywierało presję na zwiększenie wydajności pracy. Harris uważa też, że skrajne, destrukcyjne formy potlaczu pojawiły się dopiero wraz z upadkiem kultury Indian.

Według Arnolda van Gennepa potlacz należy do rytuałów zjednoczenia. Wymiana dóbr miała zacieśniać stosunki wewnątrzplemienne poprzez krążenie tych samych przedmiotów wśród członków plemienia.

Terminem potlatch określano tradycyjny system wymiany znany na północno-zachodnim wybrzeżu Ameryki, wśród plemion Tlingit, Haida, Tsimshian i Kwakiutlów. Terminem określającym podobny system wymienny na Melanezji i Polinezji jest kula. Potlacz był zjawiskiem o charakterze gospodarczym, mitologicznym, szamanistycznym, religijnym oraz z zakresu morfologii społecznej: "zgromadzenie plemion, klanów i rodzin, a nawet narodów wytwarza tam godną uwagi nerwowość i podniecenie: ludzie bratają się, a jednak pozostają sobie obcy"[2].

Potlacz był charakterystyczny dla społeczności, które wykroczyły poza fazę "świadczenia całościowego" (klan wobec klanu, fratria wobec fratrii), a które jeszcze nie doszły do indywidualnej umowy w postaci czystej, do rynku, na którym krąży pieniądz, a zwłaszcza do pojęcia ceny wyrażonej w pieniądzu ważonym i cechowanym[potrzebne źródło].

Poprzez wymianę Potlach ludy udowadniały swój prestiż. Z perspektywy socjologii zjawisko to znane jest w dzisiejszych czasach np. bogate wesela, drogie luksusowe domy itp.

Inne znaczenia[edytuj | edytuj kod]

Termin potlacz bywa czasem odnoszony do pojęcia potluck oznaczającego spotkanie ze składkowym poczęstunkiem.

Nazwa Potlatch została też zaadaptowana dla czasopisma publikowanego przez Lettrist International w Paryżu w latach 50. XX w.

Przypisy

  1. Don Macnaughtan: Native American coppers of the Northwest Coast (ang.). [dostęp 23.09.2010].
  2. M. Mauss "Szkic o darze", [w:] "Świat człowieka - świat kultury. Antologia tekstów klasycznej antropologii", red. E. Nowicka, M. Głowacka-Grajper, Warszawa 2007, str. 129-130

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]