Powiat

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy powiatów w Polsce. Zobacz też: inne znaczenia.
Aktualna (do 31 XII 2012 r.) mapa powiatów w Polsce

Powiat (w Polsce) – jednostka samorządu terytorialnego II stopnia i podziału administracyjnego, obejmująca część obszaru województwa. Ich funkcjonowanie reguluje ustawa z dnia 5 czerwca 1998 roku o samorządzie powiatowym (Dz. U. z 2013 r. Nr 0, poz. 595, z późn. zm.).

Potocznie stosuje się często terminy powiat ziemski i powiat grodzki. Rozróżnienie takie nie znajduje jednak podstaw w ustawie o samorządzie powiatowym. Bardziej poprawne jest mówienie o powiatach, czyli jednostkach samorządu obejmujących kilka gmin i posiadających własne organy, omówione w ustawie, oraz o miastach na prawach powiatu, w których organy samorządu gminnego posiadają również zadania i kompetencje przewidziane w ustawodawstwie dla samorządu powiatowego (niemniej miasta na prawach powiatu nawet w niektórych aktach prawnych nazywane są powiatami).

Information icon.svg Osobny artykuł: Powiaty w Polsce.

W Polsce znajduje się 380 powiatów, w tym 66 miast na prawach powiatu.

Powiaty w ujęciu historycznym[edytuj | edytuj kod]

Po raz pierwszy powiaty w Polsce wprowadzono w drugiej połowie XIV wieku. Przejęły one część funkcji ograniczanej wówczas sieci kasztelanii. W systemie podziału terytorialnego kraju pojawiła się jednostka administracyjna większa od kasztelanii, zwana po łacinie districtus (dystrykt) i uwzględniana w tytulaturzu książęcym. W końcu XIV w. funkcjonował już nowy system podziału terytorialnego, opierający się na ustroju sądowo-ziemskim. Jego podstawą była ziemia, składająca się z 2-3 powiatów sądowych. Należy sądzić, że ziemie powstały w wyniku podziału dystryktów. Dla każdej z ziem ustanowiono delegowany sąd książęcy, złożony z sędziego i podsędków oraz lokalnych urzędników. Sądy ziemskie nie miały stałych siedzib, ale dokonywały objazdów całego terytorium, zatrzymując się na pewien czas w znaczniejszych ośrodkach. Okolice tych ośrodków, przeważnie miejskich, wraz z mieszkańcami podległymi jurysdykcji sądów ziemskich utworzyły powiaty. Termin "powiat" wywodzi się od "dnia wietnego" czyli "wiecu", zgromadzenia sądowego o z góry wyznaczonym terminie. Oddzielny, dla każdej z ziem, zarząd majątkiem władcy spoczywał w rękach specjalnych rządców (łac. procuratores), zwanych od połowy XV wieku starostami. Starostowie posiadali rozległą władzę administracyjno-sądową; sądzili wszystkich, którzy dopuścili się przestępstw zagrażających spokojowi publicznemu. Do starosty należała również piecza nad wykonywaniem wyroków sądowych oraz ogólny nadzór nad aparatem skarbowym. Siedzibą starosty była początkowo stolica ziemi. W późniejszych czasach starostami nazywano także dzierżawców królewszczyzn (tzw. starostowie niegrodowi).

Powiaty istniały w dwujęzycznym Wielkim Księstwie Poznańskim, jako odpowiednik niemieckiego Kreis. W zaborze rosyjskim odpowiednikiem powiatów były ujezdy. Spis powiatów na ziemiach polskich pod zaborami można znaleźć w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. Powiaty funkcjonowały w okresie II Rzeczypospolitej, a później w PRL do 1975, kiedy to zlikwidowano duże województwa podzielone na powiaty, wprowadzając w ich miejsce 49 mniejszych województw. Podział na powiaty przywróciła reforma administracyjna, która weszła w życie 1 stycznia 1999.

Regulacja prawna[edytuj | edytuj kod]

Status powiatu w Polsce reguluje ustawa z dnia 5 czerwca 1998 roku o samorządzie powiatowym (Dz. U. z 2013 r. Nr 0, poz. 595).

Zakres działania i zadania powiatu (art. 4 i art. 4a)[edytuj | edytuj kod]

Art. 4. 1. Powiat wykonuje określone ustawami zadania publiczne o charakterze ponadgminnym w zakresie:

  1. edukacji publicznej
  2. promocji i ochrony zdrowia
  3. pomocy społecznej
  4. polityki prorodzinnej
  5. wspierania osób niepełnosprawnych,
  6. transportu zbiorowego i dróg publicznych,
  7. kultury oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami,
  8. kultury fizycznej i turystyki,
  9. geodezji, kartografii i katastru,
  10. gospodarki nieruchomościami,
  11. administracji architektoniczno-budowlanej,
  12. gospodarki wodnej,
  13. ochrony środowiska i przyrody,
  14. rolnictwa, leśnictwa i rybactwa śródlądowego,
  15. porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli,
  16. ochrony przeciwpowodziowej, w tym wyposażenia i utrzymania powiatowego magazynu przeciwpowodziowego, przeciwpożarowej i zapobiegania innym nadzwyczajnym zagrożeniom życia i zdrowia ludzi oraz środowiska,
  17. przeciwdziałania bezrobociu oraz aktywizacji lokalnego rynku pracy,
  18. ochrony praw konsumenta,
  19. utrzymania powiatowych obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz obiektów administracyjnych,
  20. obronności,
  21. promocji powiatu,
  22. współpracy z organizacjami pozarządowymi.

2. Do zadań publicznych powiatu należy również zapewnienie wykonywania określonych w ustawach zadań i kompetencji kierowników powiatowych służb, inspekcji i straży.

3. Ustawy mogą określać inne zadania powiatu.

4. Ustawy mogą określać niektóre sprawy należące do zakresu działania powiatu jako zadania z zakresu administracji rządowej, wykonywane przez powiat.

5. Powiat na uzasadniony wniosek zainteresowanej gminy przekazuje jej zadania z zakresu swojej właściwości na warunkach ustalonych w porozumieniu.

6. Zadania powiatu nie mogą naruszać zakresu działania gmin.

Art. 4a. Ustawy mogą nakładać na powiat obowiązek wykonywania zadań z zakresu organizacji przygotowań i przeprowadzenia wyborów powszechnych oraz referendów.

Organy powiatu[edytuj | edytuj kod]

Komisje wyłaniane są spośród członków rady powiatu i kontrolują działania władzy wykonawczej. Obligatoryjnie musi istnieć jedna komisja – rewizyjna (do kontroli spraw finansowych), komisje doraźne są powoływane w sytuacjach nagłych. W mieście na prawach powiatu ich zadania wykonują odpowiednio rada miasta i prezydent miasta oraz komisje stałe i doraźne. Oddzielnym organem administracji jest komisja bezpieczeństwa i porządku (niebędąca komisją rady powiatu), złożona między innymi z przedstawicieli władz samorządowych.

Kompetencje starosty i zarządu powiatu[edytuj | edytuj kod]

Kompetencje starosty i zarządu powiatu po reformie administracji z 1999 r.:

Statystyka[edytuj | edytuj kod]

  • w statystyce Unii Europejskiej powiaty stanowią regiony NUTS 4.
  • w Polsce jest 314 powiatów oraz 66 miast na prawach powiatu, które są gminami, ale realizują także zadania powiatów.
  • w Polsce jest 335 miast powiatowych, 44 z nich są jednocześnie siedzibami powiatów i miastami na prawach powiatu.
  • największe:
    • największym powiatem pod względem powierzchni jest powiat białostocki (2984,64 km²)
    • największym miastem na prawach powiatu pod względem powierzchni i liczby mieszkańców jest Warszawa (517,24 km² i 1 711 324)
    • największym powiatem ziemskim pod względem liczby mieszkańców jest powiat poznański (319 258)
    • najgęściej zaludnionym powiatem jest powiat pruszkowski (586 osób/km²)
    • najgęściej zaludnionym miastem na prawach powiatu są Świętochłowice (4084 osób/km²)
  • najmniejsze:
    • najmniejszym powiatem pod względem powierzchni jest powiat bieruńsko-lędziński (158 km²)
    • najmniejszym miastem na prawach powiatu pod względem powierzchni jest miasto Świętochłowice (13 km²)
    • najmniejszym powiatem pod względem liczby mieszkańców jest powiat sejneński (21 452)
    • najmniejszym miastem na prawach powiatu pod względem liczby mieszkańców jest Sopot (40 075)
    • najrzadziej zaludnionym powiatem jest powiat bieszczadzki (19,56 osób/km²)

Nazwy powiatów[edytuj | edytuj kod]

Miasta na prawach powiatu mają nazwy w formie mianownikowej identyczne z nazwami miast, które stanowią. Powiaty mają nazwę przymiotnikową składającą się z członu „powiat” i przymiotnika pochodzącego przeważnie od miasta stanowiącego siedzibę powiatu (np. powiat poznański)[1]. Część przymiotnikowych nazw powiatów została jednak utworzona nieco inaczej:

Listy powiatów[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
Wikimedia Commons
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło powiat w Wikisłowniku

Przypisy