Powiat grodziski (województwo wielkopolskie)

Powiat grodziski
Herb powiatu Flaga powiatu
Położenie na mapie województwa
Województwo	wielkopolskie
Siedziba władz powiatu	Grodzisk Wielkopolski
Starosta	Mariusz Zgaiński
Powierzchnia	643,72 km²
Ludność (2010)  • liczba  • gęstość	50 048 77,74 osób/km²
Urbanizacja	37,84%
Tablica rejestracyjna	PGO
gminy miejskie - miejsko-wiejskie 3 wiejskie 2
Adres starostwa powiatowego	ul. Żwirki i Wigury 1 62-065 Grodzisk Wielkopolski
Strona internetowa powiatu

Powiat grodziski — powiat w Polsce (województwo wielkopolskie), utworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Grodzisk Wielkopolski.

W skład powiatu wchodzą:

• gminy miejsko-wiejskie: Grodzisk Wielkopolski, Rakoniewice, Wielichowo
• gminy wiejskie: Granowo, Kamieniec
• miasta: Grodzisk Wielkopolski, Rakoniewice, Wielichowo

Powiat grodziski istniał w latach 1887-1932, 1941-1945 i od 1999.

Demografia

Liczba ludności (dane z 30 czerwca 2010):

	Ogółem		Kobiety		Mężczyźni
	osób	%	osób	%	osób	%
Ogółem	50 048	100	25 219	50,39	24 829	49,61
Miasto	19 049	38,06	9780	19,54	9269	18,52
Wieś	30 999	61,94	15 439	30,85	15 560	31,09

Historia Powiatu Grodziskiego

• W początkowym okresie państwa Piastów ziemia grodziska wchodziła w skład rozległej kasztelani zbąskiej. Po śmierci króla Przemysła II w 1296 roku, Wielkopolskę próbowali opanować pretendenci do korony Henryk I książę głogowski i Władysław I Łokietek książę kujawski. W wyniku działań wojennych Henryk I opanował prawie całą Wielkopolskę. Jeszcze w 1296 roku, na mocy układu zawartego w Krzywiniu, książę Władysław Łokietek, zrzekł się swoich praw do części Wielkopolski na rzecz Henryka I. Obszar kasztelani zbąskiej dostał się pod panowanie książąt śląskich. Znaczenie, krótko wcześniej powstałego Grodziska musiało być znaczne, skoro miasto zostało dystryktem i utworzono mennicę bijącą monety "kwartnik" na potrzeby księstwa.

Po śmierci Henryka I w 1309 roku, wspólne rządy nad księstwem sprawowali jego synowie.

• W 1312 roku, następuje podział księstwa między braci. Grodzisk dostaje się pod panowanie książąt żagańskich. Dalej jest dystryktem w latach 1312-1314 i nadal bije monety na potrzeby księstwa.
• W XV w. powstaje nowy podział administracyjny kraju, dawne kasztelanie zastępują powiaty.
• Od 1444 roku, (najstarsza wzmianka), aż do 1815 roku, Grodzisk należy do powiatu kościańskiego.
• W 1815 roku, zaborcze władze pruskie, tworzą nowy podział administracyjny. W wyniku czego utworzono powiat bukowski, do którego przynależał Grodzisk. W 1848 roku, za udział mieszkańców Buku (kosynierzy bukowscy) w Wiośnie Ludów, władze pruskie ukarały Buk przeniesieniem siedziby władz do Nowego Tomyśla.
• W latach 1848-1887, Grodzisk nadal należał do powiatu bukowskiego, z siedzibą jednak w Nowym Tomyślu.
• W 1887roku, dawny powiat bukowski podzielono na dwa tworząc powiat nowotomyski i grodziski. Początkowo w granicach Cesarstwa Niemiec, a od 1918 w granicach Polski. W skład powiatu poza Grodziskiem wchodziły miasta Buk i Opalenica.

Starostwo powiatowe w Grodzisku

• W 1932 roku, zlikwidowano powiat grodziski, włączając go całkowicie do powiatu nowotomyskiego. Mimo, że w omawianym okresie był miastem znacznie większym i po włączeniu był największym miastem połączonego powiatu. (Grodzisk 6234, Zbąszyń 5500, Opalenica 4371, Buk 3657, Nowy Tomyśl 2576 i Lwówek 2570 osób).
• W 1941 roku, okupacyjne władze hitlerowskie, tworzą na nowo powiat grodziski (Kreisstadt Gratz) tym razem z całym daw. powiatem nowotomyskim.
• W 1945 roku, powołano powiat grodziski i wybrano starostę w osobie Maksymiliana Hollanda, byłego do 1939 roku, burmistrza Buku. W tym samym czasie 4 lutego 1945 roku, ukazała się odezwa mianowanego przez wojskowe władze rosyjskie starosty powiatowego w Nowym Tomyślu Stanisława Sarbaka, w której oświadczał, że powiat jest identyczny z tym z przed 1939 roku. Szybko zażegnano zaistniały spór między obu miastami. Starostwo w Grodzisku rozwiązano, a Maksymilian Holland został wicestarostą nowotomyskim.
• Od 1945 do 1975 roku, Grodzisk należał do powiatu nowotomyskiego, co na wiele lat spowodowało gospodarczy i ludnościowy zastój miasta.
• W 1954 roku, odżyła sprawa przywrócenia siedziby powiatu, zakończona niepowodzeniem. Wspólny wniosek komisji złożonej z przedstawicieli Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu i Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Nowym Tomyślu odrzucał starania Grodziska o powiat, podając " wręcz śmieszną" przyczynę, brak 35 mieszkań na przekwaterowanie lokatorów, którzy po wojnie zamieszkali w byłym starostwie.

W tymże 1954 roku, dokonano wielu zmian na mapie województwa poznańskiego. Z powiatu kępińskiego wydzielono powiat ostrzeszowski, w 1956 wydzielono z powiatu jarocińskiego powiat pleszewski,a z powiatu wrzesińskiego, powiat słupecki.

• W 1971 roku, podjęto następną próbę reaktywowania powiatu grodziskiego. Społeczeństwo miało już dość rządów Nowego Tomyśla. Miasto coraz bardzie traciło na znaczeniu, poprzez stopniowe ograbianie potencjału gospodarczego. W 1950 r., znacjonalizowano i przekazano pod przymusowy Zarząd Państwowy - Drukarnię, a zarządcą ustanowiono Wielkopolskie Zakłady Graficzne w Poznaniu, które wkrótce przekazały drukarnię Państwowemu Przedsiębiorstwu PRO-MAG z Nowego Tomyśla , to samo przedsiębiorstwo z Nowego Tomyśla przejęło budynki po zlikwidowanej Elektrowni Miejskiej. Nawet osławiony Browar w Grodzisku przestał być samodzielną jednostką gospodarczą w 1950 r., włączono go do Wielkopolskich Zakładów Piwowarskich w Poznaniu, jako jeden z oddziałów. W 1960 zakład został rozdzielony . Słodownie zostały pod zarządem WZP w Poznaniu, natomiast browar, słodownia pszenna i rozlewnia zostały przejęte przez Zakład Przemysłu Terenowego w Poznaniu i podlegały Dyrekcji Zakładów w malutkim Bojanowie. Dopiero w 1970 r., Browary Grodziskie znów zjednoczono, ale nadal podlegały Zakł. Piwowarskim w Poznaniu. W 1958 r., przeniesiono do Nowego Tomyśla Komendę Powiatowej Straży Pożarnej W 1963 r. zlikwidowano w Grodzisku więzienie i nawet dopuszczono się częściowej rozbiórki. Sąd nosił wówczas nazwę Sądu Powiatowego w Nowym Tomyślu z siedzibą w Grodzisku. Samodzielność straciły Zakłady Mięsne (powstały w 1894) i podporządkowano je Okręgowemu Zarządowi Przemysłu Mięsnego w Poznaniu, częściowo Zakładom Mięsnym w Kościanie, najstarsza polska mleczarnia w Wielkopolsce (powstała w 1894 jako pierwsza polska mleczarnia w zaborze pruskim, konkurencyjna dla niemieckich) została zdegradowana do roli zlewni mleka. Brak samodzielności zakładów pracy powodował między innymi, że nie było komu finansować Klubu Sportowego Dyskobolia. Największym jednak ciosem była "powiatyzacja" spółdzielni mieszkaniowej, która w krótkim czasie doprowadziła do pozbawienia miasta potencjału budowlanego ze skutkami odczuwalnymi do dziś. W tym okresie takie powiatowe miasta jak: Kościan, Września, Śrem, Środa czy o wiele mniejsze Wolsztyn i Nowy Tomyśl wzniosły całe osiedla mieszkaniowe, w Grodzisku budownictwo wielomieszkaniowe nie istniało. W 1946 r., Grodzisk był na 23 miejscu ze 109 obecnych miast w Województwie Wielkopolskim , to w 1985 r. zajmował 35 pozycję. Władze powiatowe w Nowym Tomyślu dyskryminowały też Grodzisk pod względem obszaru miasta. Jeśli w latach międzywojennych uznawano obszar 8,0 km² jego terytorium za niedostatecznie zabezpieczające potrzeby rozwojowe miasta, to władze powiatowe zmniejszyły w omawianym okresie obszar miasta do 5,0 km², a w latach siedemdziesiątych XX w., nawet do 4,5 km². Stało się tak na skutek uchwały władz powiatowych, przekazujących grunty miejskie do okolicznych sołectw. Motywowano to potrzebą ochrony gruntów rolnych. Jedynym wyjątkiem w tym okresie było miasto Nowy Tomyśl do obszaru którego włączono sołectwo Paproć (m.in stacja PKP i okolice). W końcu doprowadziło to do głośnego wówczas protestu grodziszczan nazywanego "Rewolucją Grodziską".

W 1971 r. zostało przeprowadzono spotkanie miejscowego społeczeństwa z władzą lokalną, powiatową i wojewódzką. Podjęto szereg decyzji dotyczących życia gospodarczego i społecznego, jednak nie wydzielono miasta z terytorium powiatu, co było jednym z postulatów. W 1972 r., do pracy i do szkół w Poznaniu dojeżdżało ponad 1200 osób. Stopniowe wychodzenie z 30-letniego marazmu nastąpiło dopiero po likwidacji powiatów w 1975 r.

• Pozytywnym elementem likwidacji powiatów było połączenie miasta z gminą, co przyniosło także samodzielność budżetową i administracyjną.
• W latach 1975-1999 Grodzisk, jako miasto i gmina był samodzielną jednostką administracyjną w ówczesnym województwie poznańskim.
• W 1990 r., powołano w Grodzisku Rejonowy Urząd Administracji Państwowej (jakby namiastka powiatu). Jego siedzibą został gmach starostwa, a pierwszym kierownikiem Przemysław Smulski. Powołano też Sąd Rejonowy, a w 1992 r., powołano Rejonową Komendę Policji.

• We wstępnych projektach nowego podziału administracyjnego kraju, autorstwa prof. M. Kuleszy, Grodzisk został pominięty jako miasto powiatowe.

Wywołało to gwałtowny protest wśród mieszkańców miasta. Podjęto natychmiastową akcję protestacyjną w Warszawie. Konflikt między Grodziskiem, a Nowym Tomyślem nazywano "Wielkopolskimi Bałkanami" i określano jako największy punkt zapalny w Wielkopolsce. W efekcie podjętych starań oba miasta zostały siedzibami powiatu.

• W 1999 r., utworzono powiat grodziski w skład, którego weszły gminy miejsko-wiejskie Grodzisk, Rakoniewice, Wielichowo i gminy wiejskie Granowo i Kamieniec. Przez pewien czas oba miasta Nowy Tomyśl i Grodzisk próbowały agitować na swoją stronę Opalenicę. Jednak po referendum przeprowadzonym w Opalenicy, ostatecznie włączono ją do powiatu nowotomyskiego.

Wykaz Landratów i Starostów Grodziskich

starosta	lata urzędowania	uwagi
Daum	? -1.10.1887	Asesor rządowy, rządu w Poznaniu (komisaryczny)
Boltze	? - 8.8.1899	Asesor rządowy, rządu w Poznaniu (komisaryczny), później ostateczny w Grodzisku
Rudolf von Pommer-Esche	1910-1916	Asesor rządowy, rządu w Poznaniu (komisaryczny), później ostateczny w Grodzisku
von Kitzling	? -1918
Stanisław Skoczyński	1918-1919
Stanisław Żółtecki	1919-1921
Marian Korotkiewicz	1921
Michał Szczyt-Niemorowicz	1921-1922
Czesław Bogacki	1922-1923
Czesław Czochron	1923-1926
Henryk Kaysiewicz	1926-1932
Reichelt	? - 1940	(komisaryczny)
Paul Iden	1941-1945
Maksymilian Holland	1945	wybrany starostą, jednak nie objął urzędu wskutek likwidacji powiatu grodziskiego.
Władysław Chwalisz	1999-2006
Stanisław Hadka	2006-2010
Mariusz Zgaiński	2010

Bibliografia

• Wielkopolska poprzez wieki, Jerzy Topolski, WP. 1973
• Grodzisk Wielkopolski Zarys Dziejów, Bogusław Polak, Grodzisk 1990
• Dzieje Wielkopolski tom I Poznań 1973
• Grodzisk Wielkopolski Dzieje powiatu i starania o jego restytucję, Dariusz Matelski, Grodzisk 1998
• KS Dyskobolia Grodzisk Wielkopolski - monografia, Andrzej Hojan, Poznań 1997
• Kierunki nr 50 z 12 grudnia 1971
• Gazeta Poznańska z 18 grudnia 1971