Powiat grodziski (województwo wielkopolskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Powiat grodziski
Herb Flaga
Herb powiatu Flaga powiatu
Położenie na mapie województwa
Położenie na mapie województwa
Województwo wielkopolskie
Siedziba władz powiatu Grodzisk Wielkopolski
Starosta Mariusz Zgaiński
Powierzchnia 643,72 km²
Ludność (2013)
 • liczba
 • gęstość

50 971
79,2 osób/km²
Urbanizacja 37,84%
Tablica rejestracyjna PGO
TERYT 4.30.39.05.00.0
gminy miejskie -
miejsko-wiejskie 3
wiejskie 2
Adres starostwa
powiatowego
ul. Żwirki i Wigury 1
62-065 Grodzisk Wielkopolski
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Strona internetowa powiatu

Powiat grodziski — powiat w zachodniej Polsce, w województwie wielkopolskim. Siedzibą władz jest miasto Grodzisk Wielkopolski. Jest powiatem o najmniejszych dochodach budżetowych w województwie (2013 r.[1]). Został utworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej.

Według danych z 31 grudnia 2013 r. powiat miał 50 971 mieszkańców[2].

W skład powiatu wchodzą:

Powiat grodziski istniał w latach 1887–1932, 1941–1945 i od 1999.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Liczba ludności (dane z 30 czerwca 2013):

  Ogółem Kobiety Mężczyźni
  osób  % osób  % osób  %
Ogółem 50 919 100 25 557 50,19 25 362 49,81
Miasto 19 565 38,42 9994 19,63 9571 18,80
Wieś 31 354 61,58 15 563 30,56 15 791 31,01

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

W 2013 r. wydatki budżetu samorządu powiatu grodziskiego wynosiły 37,47 mln zł, a dochody budżetu 37,83 mln zł – najmniejsze dochody budżetu samorządu powiatowego w woj. wielkopolskim[3][1]. Zadłużenie (dług publiczny) samorządu na koniec 2013 r. wynosiło 16,6 mln zł, co stanowiło 9,53% wysokości wykonywanych dochodów[4].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci Henryka I w 1309 roku, wspólne rządy nad księstwem sprawowali jego synowie.

  • W 1312 roku, następuje podział księstwa między braci. Grodzisk dostaje się pod panowanie książąt żagańskich. Dalej jest dystryktem w latach 1312-1314 i nadal bije monety na potrzeby księstwa.
  • W XV w. powstaje nowy podział administracyjny kraju, dawne kasztelanie zastępują powiaty.
  • Od 1444 roku, (najstarsza wzmianka), aż do 1815 roku, Grodzisk należy do powiatu kościańskiego.
  • W 1815 roku, zaborcze władze pruskie, tworzą nowy podział administracyjny. W wyniku czego utworzono powiat bukowski, do którego przynależał Grodzisk. W 1848 roku, za udział mieszkańców Buku (kosynierzy bukowscy) w Wiośnie Ludów, władze pruskie ukarały Buk przeniesieniem siedziby władz do Nowego Tomyśla.
  • W latach 1848-1887, Grodzisk nadal należał do powiatu bukowskiego, z siedzibą jednak w Nowym Tomyślu.
  • W 1887 roku, dawny powiat bukowski podzielono na dwa tworząc powiat nowotomyski i grodziski. Początkowo w granicach Cesarstwa Niemiec, a od 1918 w granicach Polski. W skład powiatu poza Grodziskiem wchodziły miasta Buk i Opalenica.
Starostwo powiatowe w Grodzisku
  • W 1932 roku, zlikwidowano powiat grodziski, włączając go całkowicie do powiatu nowotomyskiego. Mimo, że w omawianym okresie był miastem znacznie większym i po włączeniu był największym miastem połączonego powiatu. (Grodzisk 6234, Zbąszyń 5500, Opalenica 4371, Buk 3657, Nowy Tomyśl 2576 i Lwówek 2570 osób).
  • W 1941 roku, okupacyjne władze hitlerowskie, tworzą na nowo powiat grodziski (Kreisstadt Gratz) tym razem z całym daw. powiatem nowotomyskim.
  • W 1945 roku, powołano powiat grodziski i wybrano starostę w osobie Maksymiliana Hollanda, byłego do 1939 roku, burmistrza Buku. W tym samym czasie 4 lutego 1945 roku, ukazała się odezwa mianowanego przez wojskowe władze rosyjskie starosty powiatowego w Nowym Tomyślu Stanisława Sarbaka, w której oświadczał, że powiat jest identyczny z tym z przed 1939 roku. Szybko zażegnano zaistniały spór między obu miastami. Starostwo w Grodzisku rozwiązano, a Maksymilian Holland został wicestarostą nowotomyskim.
  • Od 1945 do 1975 roku, Grodzisk należał do powiatu nowotomyskiego, co na wiele lat spowodowało gospodarczy i ludnościowy zastój miasta.
  • W 1954 roku odżyła sprawa przywrócenia siedziby powiatu, zakończona niepowodzeniem. Wspólny wniosek komisji złożonej z przedstawicieli Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu i Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Nowym Tomyślu odrzucał starania Grodziska o powiat, podając " wręcz śmieszną" przyczynę, brak 35 mieszkań na przekwaterowanie lokatorów, którzy po wojnie zamieszkali w byłym starostwie.

W tymże 1954 roku, dokonano wielu zmian na mapie województwa poznańskiego. Z powiatu kępińskiego wydzielono powiat ostrzeszowski, w 1956 wydzielono z powiatu jarocińskiego powiat pleszewski,a z powiatu wrzesińskiego, powiat słupecki.

  • W 1971 roku, podjęto następną próbę reaktywowania powiatu grodziskiego. Społeczeństwo miało już dość rządów Nowego Tomyśla. Miasto coraz bardzie traciło na znaczeniu, poprzez stopniowe ograbianie potencjału gospodarczego. W 1950 r., znacjonalizowano i przekazano pod przymusowy Zarząd Państwowy - Drukarnię, a zarządcą ustanowiono Wielkopolskie Zakłady Graficzne w Poznaniu, które wkrótce przekazały drukarnię Państwowemu Przedsiębiorstwu PRO-MAG z Nowego Tomyśla[5], to samo przedsiębiorstwo z Nowego Tomyśla przejęło budynki po zlikwidowanej Elektrowni Miejskiej[6]. Nawet osławiony Browar w Grodzisku przestał być samodzielną jednostką gospodarczą w 1950 r., włączono go do Wielkopolskich Zakładów Piwowarskich w Poznaniu, jako jeden z oddziałów. W 1960 zakład został rozdzielony . Słodownie zostały pod zarządem WZP w Poznaniu, natomiast browar, słodownia pszenna i rozlewnia zostały przejęte przez Zakład Przemysłu Terenowego w Poznaniu i podlegały Dyrekcji Zakładów w malutkim Bojanowie. Dopiero w 1970 r., Browary Grodziskie znów zjednoczono, ale nadal podlegały Zakł. Piwowarskim w Poznaniu. W 1958 r., przeniesiono do Nowego Tomyśla Komendę Powiatowej Straży Pożarnej[7] W 1963 r. zlikwidowano w Grodzisku więzienie i nawet dopuszczono się częściowej rozbiórki. Sąd nosił wówczas nazwę Sądu Powiatowego w Nowym Tomyślu z siedzibą w Grodzisku. Samodzielność straciły Zakłady Mięsne (powstały w 1894) i podporządkowano je Okręgowemu Zarządowi Przemysłu Mięsnego w Poznaniu, częściowo Zakładom Mięsnym w Kościanie, najstarsza polska mleczarnia w Wielkopolsce (powstała w 1894 jako pierwsza polska mleczarnia w zaborze pruskim, konkurencyjna dla niemieckich) została zdegradowana do roli zlewni mleka[8]. Brak samodzielności zakładów pracy powodował między innymi, że nie było komu finansować Klubu Sportowego Dyskobolia. Największym jednak ciosem była "powiatyzacja" spółdzielni mieszkaniowej, która w krótkim czasie doprowadziła do pozbawienia miasta potencjału budowlanego ze skutkami odczuwalnymi do dziś[9]. W tym okresie takie powiatowe miasta jak: Kościan, Września, Śrem, Środa czy o wiele mniejsze Wolsztyn i Nowy Tomyśl wzniosły całe osiedla mieszkaniowe, w Grodzisku budownictwo wielomieszkaniowe nie istniało. W 1946 r., Grodzisk był na 23 miejscu ze 109 obecnych miast w Województwie Wielkopolskim[10], to w 1985 r. zajmował 35 pozycję. Władze powiatowe w Nowym Tomyślu dyskryminowały też Grodzisk pod względem obszaru miasta. Jeśli w latach międzywojennych uznawano obszar 8,0 km² jego terytorium za niedostatecznie zabezpieczające potrzeby rozwojowe miasta, to władze powiatowe zmniejszyły w omawianym okresie obszar miasta do 5,0 km², a w latach siedemdziesiątych XX w., nawet do 4,5 km². Stało się tak na skutek uchwały władz powiatowych, przekazujących grunty miejskie do okolicznych sołectw. Motywowano to potrzebą ochrony gruntów rolnych. Jedynym wyjątkiem w tym okresie było miasto Nowy Tomyśl do obszaru którego włączono sołectwo Paproć (m.in stacja PKP i okolice)[11]. W końcu doprowadziło to do głośnego wówczas protestu grodziszczan nazywanego "Rewolucją Grodziską".

W 1971 r. zostało przeprowadzono spotkanie miejscowego społeczeństwa z władzą lokalną, powiatową i wojewódzką. Podjęto szereg decyzji dotyczących życia gospodarczego i społecznego, jednak nie wydzielono miasta z terytorium powiatu, co było jednym z postulatów. W 1972 r., do pracy i do szkół w Poznaniu dojeżdżało ponad 1200 osób. Stopniowe wychodzenie z 30-letniego marazmu nastąpiło dopiero po likwidacji powiatów w 1975 r.

  • Pozytywnym elementem likwidacji powiatów było połączenie miasta z gminą, co przyniosło także samodzielność budżetową i administracyjną.
  • W latach 1975-1999 Grodzisk, jako miasto i gmina był samodzielną jednostką administracyjną w ówczesnym województwie poznańskim.
  • W 1990 r., powołano w Grodzisku Rejonowy Urząd Administracji Państwowej (jakby namiastka powiatu). Jego siedzibą został gmach starostwa, a pierwszym kierownikiem Przemysław Smulski. Powołano też Sąd Rejonowy, a w 1992 r., powołano Rejonową Komendę Policji.
  • We wstępnych projektach nowego podziału administracyjnego kraju, autorstwa prof. M. Kuleszy, Grodzisk został pominięty jako miasto powiatowe.

Wywołało to gwałtowny protest wśród mieszkańców miasta. Podjęto natychmiastową akcję protestacyjną w Warszawie. Konflikt między Grodziskiem, a Nowym Tomyślem nazywano "Wielkopolskimi Bałkanami" i określano jako największy punkt zapalny w Wielkopolsce. W efekcie podjętych starań oba miasta zostały siedzibami powiatu.

  • W 1999 r., utworzono powiat grodziski w skład, którego weszły gminy miejsko-wiejskie Grodzisk, Rakoniewice, Wielichowo i gminy wiejskie Granowo i Kamieniec. Przez pewien czas oba miasta Nowy Tomyśl i Grodzisk próbowały agitować na swoją stronę Opalenicę. Jednak po referendum przeprowadzonym w Opalenicy, ostatecznie włączono ją do powiatu nowotomyskiego.

Wykaz Landratów i Starostów Grodziskich[edytuj | edytuj kod]

imię i nazwisko lata urzędowania uwagi
Daum  ? -1.10.1887 Asesor rządowy, rządu w Poznaniu (komisaryczny)
Boltze  ? - 8.8.1899 Asesor rządowy, rządu w Poznaniu (komisaryczny), później ostateczny w Grodzisku
Rudolf von Pommer-Esche 1910-1916 Asesor rządowy, rządu w Poznaniu (komisaryczny), później ostateczny w Grodzisku
von Kitzling  ? -1918
Stanisław Skoczyński 1918-1919
Stanisław Żółtecki 1919-1921
Marian Korotkiewicz 1921
Michał Szczyt-Niemorowicz 1921-1922
Czesław Bogacki 1922-1923
Czesław Czochron 1923-1926
Henryk Kaysiewicz 1926-1932
Reichelt  ? - 1940 (komisaryczny)
Paul Iden 1941-1945
Maksymilian Holland 1945 wybrany starostą, jednak nie objął urzędu wskutek likwidacji powiatu grodziskiego.
Władysław Chwalisz 1999-2006
Stanisław Hadka 2006-2010
Mariusz Zgaiński od 2010

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Działalność informacyjna » Wykonanie budżetów jst » 2013 » IV kwartał» Dochody bieżące i majątkowe (Tab.2). Regionalna Izba Obrachunkowa w Poznaniu. [dostęp 2014-10-09].
  2. Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2013 r. (Stan w dniu 31 XII 2013 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2014-06-05. ISSN 1734-6118.
  3. Działalność informacyjna » Wykonanie budżetów jst » 2013 » IV kwartał» Wydatki bieżące i majątkowe (Tab.5). Regionalna Izba Obrachunkowa w Poznaniu. [dostęp 2014-10-09].
  4. Działalność informacyjna » Wykonanie budżetów jst » 2013 » IV kwartał» Zobowiązania (Tab.9). Regionalna Izba Obrachunkowa w Poznaniu. [dostęp 2014-10-09].
  5. "Dzieje drukarni w Grodzisku Wlkp. od XVI do XX w.", Andrzej Chrust, str. 52
  6. "Grodzisk Wielkopolski zarys dziejów", Bogusław Polak, Grodzisk Wlkp 1990, str. 248
  7. " Z dziejów Ochotniczej Straży Pożarnej w Grodzisku Wielkopolskim 1891/93-2001", Dariusz Matuszewski, str.64
  8. "Grodzisk Wielkopolski zarys dziejów", Bogusław Polak, Grodzisk Wlkp, 1990, str 248
  9. Grodzisk Wielkopolski zarys dziejów"str. 249
  10. "Mały Rocznik Statystyczny Województwa Poznańskiego", Poznań 1946
  11. Klub Sportowy Dyskobolia Grodzisk Wielkopolski-monografia", Andrzej Hojan, Poznań1997, str47.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Wielkopolska poprzez wieki, Jerzy Topolski, WP. 1973
  • Grodzisk Wielkopolski Zarys Dziejów, Bogusław Polak, Grodzisk 1990
  • Dzieje Wielkopolski tom I Poznań 1973
  • Grodzisk Wielkopolski Dzieje powiatu i starania o jego restytucję, Dariusz Matelski, Grodzisk 1998
  • KS Dyskobolia Grodzisk Wielkopolski - monografia, Andrzej Hojan, Poznań 1997
  • Kierunki nr 50 z 12 grudnia 1971
  • Gazeta Poznańska z 18 grudnia 1971