Powiat toruński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Powiat toruński
Herb Flaga
Herb powiatu Flaga powiatu
Położenie na mapie województwa
Położenie na mapie województwa
Województwo kujawsko-pomorskie
Siedziba władz powiatu Toruń
Starosta Mirosław Graczyk
Powierzchnia 1229,71 km²
Ludność (2014)
 • liczba
 • gęstość

101 578
71,42 osób/km²
Urbanizacja 17,56%
Tablica rejestracyjna CTR
TERYT 6.04.06.15.00.0
Plan powiatu
Plan
gminy miejskie 1
miejsko-wiejskie -
wiejskie 8
Adres starostwa
powiatowego
ul Towarowa 4-6
87-100 Toruń
Strona internetowa powiatu

Powiat toruński - powiat w Polsce (województwo kujawsko-pomorskie), utworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Siedzibą powiatu jest miasto Toruń, który jako miasto na prawach powiatu nie wchodzi w jego skład. Największe rzeki to Wisła oraz jej prawy dopływ Drwęca. Przez powiat przebiega trasa autostrady A1, a także droga krajowa nr 91 Gdańsk-Katowice.

W skład powiatu wchodzą:

Historia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Powiat Thorn.

Pierwszy powiat toruński powstał w 1807 roku, jako jednostka administracyjna Księstwa Warszawskiego i wchodził w skład departamentu bydgoskiego aż do 1815 roku. Drugi powiat toruński powstał 1 kwietnia 1818 roku jako jednostka podziału administracyjnego Państwa Pruskiego. Do 1900 roku obejmował także miasto Toruń, które 1 kwietnia stało się osobnym powiatem miejskim. Niemiecki urząd działał do dnia 17.01.1920 r., kiedy to landrat toruński (pol. Starosta) przekazał swoje kompetencje na ręce delegata urzędu polskiego, Adma Czarlińskiego[1]. W 1900 roku powiat składał się z 1 oficjalnego miasta – Chełmży, Podgórza, który pomimo nie przywrócenia praw miejskich utraconych w 1833 roku, od 1845 roku posiadał władze samorządowe zorganizowane na wzór miasta oraz 150 gmin. W 1910 roku liczba gmin zmalała do 134 (64 gminy wiejskie i 69 obszarów dworskich niem. Gutsbezirke)[2][3][4]. Powierzchnia powiatu wraz z miastem Toruń wynosiła 916 km² (do 1900 r.). W 1906 roku dokonano zmiany administracyjnej kiedy to gminę Mokre włączono w granice miasta Torunia[5]. Od tej daty powierzchnia powiatu wynosiła 884 km² i nie zmieniała się, aż do czasu zmian administracyjnych w podziale administracyjnym II Rzeczpospolitej w 1938 roku.

Województwo pomorskie z podziałem na powiaty

Po przyłączeniu Pomorza do Polski powiat toruński wchodził w skład województwa pomorskiego, będąc jego najbardziej wysuniętym na południe i graniczył z powiatami chełmińskim i wąbrzeskim w tymże województwie oraz nieszawskim i lipnowskim w województwie warszawskim, inowrocławskim i bydgoskim w województwie poznańskim.

W roku 1930 powiat toruński składał się z 2 miast: (Chełmża, Podgórz, 69 gmin wiejskich oraz 57 obszarów dworskich. Na jego terenie istniało 443,864 km dróg, przebiegało przez niego 10 linii kolejowych. Na system edukacji składało się 76 szkół powszechnych (1-klasowych – 30; 2-klasowych – 31; 3-klasowych – 9; 4-klasowych – 3; 7-klasowych -3). Istniały również 2 przedszkola powiatowe w Lubiczu i Brąchnowie. Sprawy religijne reprezentowało 44 kościołów i kaplic w tym 19 kościołów i 7 kaplic katolickich oraz 15 kościołów i 3 kaplice ewangelickie[6].

1 sierpnia 1934 roku z dotychczasowych jednostkowych gmin wiejskich utworzono gminy wiejskie zbiorowe, dzieląc tym samym powiat toruński na następujące gminy wiejskie: Smolno, Rzęczkowo, Łubianka, Chełmża, Zelgno, Turzno, Bielawy, Lulkowo, Podgórz i Popioły oraz miasta Chełmża i Podgórz[7]. Kolejne zmiany administracyjne przyniósł rok 1938, kiedy to 1 kwietnia w granice Torunia włączone zostały tereny gromad Rudak, Stawki i wschodniej części Małej Nieszawki z gminy Podgórz, samo miasto Podgórz oraz część terenów z gminy Lulkowo (gromada Różankowo)[8].


Liczba mieszkańców powiatu w latach 1821-1949:
Rok 1821*' 1831* 1852* 1861* 1871* 1890* 1900[9] 1910[6] 1921[6] 1929[6] 1931[10] 1941[11] 1949[12]
Mieszkańcy 32.030 34.480 54.334 57.830 69.979 87.544 66.664 59.317 53.823 57.217 60.214 52 975 48.876
Ewangelicy
Katolicy
Żydzi/inne
13.652
17.733
423
15.202
18.427
656
22.913
27.572
1.386
26.079
29.887
1.678
30.375
37.500
1.934
41.539
43.884
1.834
27.987
37.885
792
25.252
33.429
636
12.831
53.823
289
7.709
49.469
139
7.326
52.491
397
-
-
-
-
-
-

* dane obejmują również miasto Toruń, które wyłączono z powiatu dopiero w 1900 roku

Warto zaznaczyć, że wchodzące dzisiaj w skład powiatu toruńskiego tereny z gmin Obrowo, Czernikowo i częściowo Lubicz leżące za Drwęcą, na dawnym terenie zaboru rosyjskiego należały do powiatu lipnowskiego w województwie warszawskim. Tereny te wchodziły w skład następujących gmin: Osówka, Mazowsze, Dobrzejewice (Obrowo) i Czernikowo. Dopiero w dniu 1 kwietnia 1938 roku powiat lipnowski wraz z innymi został przyłączony do województwa pomorskiego ze stolicą w Toruniu[13][14].

Wybuch II wojny światowej spowodował likwidację polskiej władzy w powiecie toruńskim. Na mocy dekretu inkorporacyjnego z 8.10.1939 r., zachodnie i północne ziemie polskie zostały wcielone do III Rzeszy. Tereny wcielone do Rzeszy zostały podzielone pod względem administracyjnym na okręgi. Powiat toruński wszedł w skład Okręg Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, a w jego ramach znajdował się na terenie rejencji bydgoskiej. 29 grudnia 1939 roku przywrócono wszystkim miejscowościom niemieckie nazwy obowiązujące przed 1920 rokiem. Jednocześnie do końca 1939 roku organizowano nowe władze. Na czele powiatu stał landrat - kierownik administracji państwowej i samorządu oraz równocześnie kierownik partii NSDAP. W czasie okupacji funkcję landrata sprawowały 3 osoby. Od 1939 do 1941 Kippke, w latach 1941–1943 Franz Böse, a ostatnim sprawującym funkcję w latach 1943-1945 był Dr Ernst Hild[15][16]. Na dzień 1 stycznia 1945 roku Landkreis Thorn (obowiązująca nazwa powiatu) dzielił się na 1 miasto Kulmsee oraz 12 gmin w ramach których istniało 83 mniejszych jednostek – wspólnot (niem. Übrige Gemeinden)[17].

Po wojnie ponownie odtworzono polski powiat toruński. Starostwo powiatowe zaczęto organizować w Toruniu od marca 1945 roku, jednak powołane zostało znacznie wcześniej gdyż już dnia 21 sierpnia 1944 r kiedy to PKWN wydał dekret o organizacji i zakresie działania samorządu terytorialnego, który znosił strukturę administracyjną wprowadzoną przez Niemcy i przywracał przedwojenny podział administracyjny Polski. Na jego czele stał starosta powiatowy do którego zadań należały wszystkie sprawy administracji państwowej na terenie powiatu, jeżeli nie były zastrzeżone właściwości władz naczelnych, wojewody i innych władz państwowych czy samorządowych[18][19]. Równocześnie po wyzwoleniu terenów poszczególnych gmin odtwarzano samorząd lokalny, który reprezentowała Gminna Rada Narodowa wraz z Zarządem Gminnym na który składał wójt, podwójci i 3 członków. Organy te powstały na mocy ustawy Krajowej Rady Narodowej z dnia 11 września 1944 r. o organizacji i zakresie działania rad narodowych[20]. Na podstawie tej samej ustawy powoływano Powiatowe Rady Narodowe, które stanowiły naczelny organ uchwałodawczy samorządu terytorialnego oraz planowania działalności publicznej i kontroli nad rządowymi i samorządowymi organami wykonawczymi[21]. Organem wykonawczym PRN był Wydział Powiatowy, który decyzją Ministra Administracji Publicznej w lutym 1947 roku włączono do Starostw Powiatowych. Dualizm władzy w polskich powiatach zlikwidowano dopiero w 1950 roku na mocy ustawy o terenowych organach jednolitej władzy państwowej z dnia 20.03.1950 r. na mocy której powoływano Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Urząd Powiatowy (podobnie działo się w gminach gdzie zlikwidowano Zarząd Gminny z wójtem)[22].

W latach 1945-1954 powiat toruński składał się z 1 miasta (Chełmża), 11 gmin (Chełmża, Grębocin, Lulkowo, Łubianka, Podgórz zs. Mała Nieszawka, Popioły zs. Otłoczyn, Rzęczkowo, Smolno, Turzno, Zelgno, Złotoria) i 94 gromad. Obszar powiatu wynosił 797 km². Według stanu na rok 1949 na ternie powiatu znajdowało się 866,5 km dróg kołowych, ludność zatrudniona była w 94 zakładach pracy (państwowych 5, samorządowych 7, spółdzielczych 82). Jednak powiat od początku swojego istnienia miał przede wszystkim charakter rolniczy[12]. Zaludnienie poszczególnych gmin wynosiło (wg stanu na październik 1949)[12]:

Gmina Ludność
Miasto Chełmża 11 462
Chełmża-wieś 5 536
Grębocin 4 869
Lulkowo 4 261
Łubianka 4 645
Podgórz 1 963
Popioły 902
Rzęczkowo 4 750
Smolno 2 813
Tuzno 3 320
Zelgno 2 361
Złotoria 1 994

Kolejne poważne zmiany administracyjne przyniósł rok 1954, kiedy to na miejsce dotychczasowych gmin wprowadzono nową jednostkę podziału administracyjnego – gromady. Zostały one wprowadzone ustawą z dnia 25 września 1954 r, o reformie podziału administracyjnego wsi i powołaniu gromadzkich rad narodowych[23]. Organem wykonawczym gromady była Gromadzka Rada Narodowa. Z dotychczasowych gmin powiatu utworzono grmady Biskupice, Brzezinko, Dzwierzno, Głuchowo, Grębocin, Grzegorz, Grzywna, Lubicz, Lulkowo, Łubianka, Ostaszewo, Otłoczyn, Pędzewo, Pluskowęsy, Rozgarty, Rzęczkowo, Siemoń, Toporzysko, Turzno, Wielka Nieszawka, Wypcz i Złotoria. 1 stycznia 1955 roku w granice powiatu toruńskiego włączono Gromadę Mierzynek oraz Gromadę Głogowo, które dotychczas znajdowały się w powiecie lipnowskim[24]. Rok później 1 stycznia 1956 r., do powiatu toruńskiego również kosztem powiatu lipnowskiego włączono kolejne 3 gromady: Obrowo, Osiek i Łążyn[25]. Po tych zmianach po raz pierwszy granice powiatu toruńskiego objęły tereny leżące w latach 1815-1920 w innym zaborze – rosyjskim, były to obszary znajdujące się na historycznej Ziemi Dobrzyńskiej. W tym samym czasie wieś Grabie przyłączono do powiatu aleksandrowskiego[26]. W kolejnych latach dochodziło do zmian liczby gromad i ich terytorium, nie dochodziło jednak do przyłączeń całych obszarów gromad z innych powiatów. W 1958 roku zniesiono gromady Głuchowo i Pluskowęsy, a na ich miejsce stworzono Gromadę Chełmża[27]. 31 grudnia 1959 roku zniesiono gromady Mierzynek (włączono do gromady Lubicz), Pędzewo i Rozgarty (z których stworzono gromadę Górsk), Siemoń (włączono do gromady Rzęczkowo), Brzezniko (włączenie do gromady Turzno) oraz Grzegorz i Dzwierzno, z których utworzono nową gromadę Zelgno[28]. Kolejne zmiany przyniósł rok 1961, kiedy to 31 grudnia zniesiono gromady: Biskupice (włącznie do gromady Łubianka), Grzywna (włącznie do gromady Chełmża), Łążyn (włącznie do nowej gromady Dobrzejewice), Ostaszewo (teren oprócz wsi Sławkowo włączono do nowej gromady Łysomice), Wypcz (teren podzielono pomiędzy gromady Chełmża i Łubianka) oraz Otłoczyn, której teren podzielono pomiędzy gromadę Wielka Nieszawka oraz gromadę Wołuszewo w powiecie aleksandrowskim. Zmieniono również siedziby 2 Gromadzkich Rad Narodowych z Głogowa na Dobrzejewice oraz Lulkowa na Łysomice, co skutkowało również zmianą ich nazwy[29][30][31].

Następne zmiany wprowadzono 31 grudnia 1971 roku kiedy zlikwidowano kolejne gromady: Dobrzejewice (część terenu włączono do gromady Lubicz z części utworzono nową gromadę Kawęczyn), Obrowo (włączenie do gromady Kawęczyn), Złotoria (włączono do gromady Lubicz i Osiek nad Wisłą), połączono również gromady Toporzysko i Górsk tworząc, istniejącą już wcześniej gromadę Pędzewo[32].

Zmiany te nie przetrwały długo gdyż już dokładnie rok później 1 stycznia 1973 roku w miejsce gromad przywrócono większe gminy. W chwili reformy na ternie powiatu toruńskiego istniało 12 gromad (Chełmża, Grębocin, Kawęczyn, Lubicz, Łubianka, Łysomice, Osiek nad Wisłą, Pędzewo, Rzęczkowo, Turzno, Wielka Nieszawka i Zelgno). Zgodnie z uchwałą Wojewódzkiej Rady Narodowej z dniem 1 stycznia 1973 roku utworzono następujące gminy: Chełmża – wieś, Gmina Dobrzejewice (w październiku 1973 r. siedzibę gminy przeniesiono do Obrowa, tym samym zmieniono jej nazwę), Lubicz, Łubianka, Łysomice, Wielka Nieszawka, Zławieś Wielka[33][34]. Z istniejących 12 gromad wiejskich utworzono 7 dużych gmin. Porównując to do stanu sprzed 1954 roku, czyli likwidacji gmin i wprowadzenia gromad, liczba gmin wiejskich uległa zmniejszeniu o 4. Jedynymi przywróconymi gminami wiejskimi były Łubianka oraz Chełmża-wieś.

Trzeba również zaznaczyć, że oprócz gmin wiejskich, których zmiany terytorialne opisano powyżej, przez cały ten okres istniała gmina miejska Chełmża, w której siedzibę miały również władze zarówno gminy wiejskiej jak i gromady Chełmża-wieś.

Powiat toruński w związku z kolejną reformą administracyjną kraju został zlikwidowany w 1975 roku, w jego miejsce utworzono województwo toruńskie składające się z 13 miast (w tym 5 miast jako gminy miejsko-wiejskie)oraz 36 gmin wiejskich[35][36]. Przywrócono go w 1999 roku, włączając w jego granice gminę Czernikowo, dotychczas znajdującą się w województwie włocławskim, a wcześniej (przed 1975) w powiecie lipnowskim. Z chwilą likwidacji powiatu charakterystyka poszczególnych gmin pod względem powierzchni i liczby mieszkańców przedstawiała się następująco[37]:

Gmina Ludność Powierzchnia w km²
Miasto Chełmża 14 581 7,83
Chełmża-wieś 10 466 178,86
Lubicz 13 499 126,65
Łubianka 5 515 84,56
Łysomice 7 332 126,63
Obrowo 7 596 161,54
Wielka Nieszawka 2 596 217,45
Zławieś Wielka 7 994 177,86
RAZEM 69 579 1081,38

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Liczba ludności (dane z 30 czerwca 2014):

  Ogółem Kobiety Mężczyźni
  osób  % osób  % osób  %
Ogółem 101 578 100 51 448 50,65 50 130 49,35
Miasto 14 965 14,73 7770 7,65 7195 7,08
Wieś 86 613 85,27 43 678 43,00 42 935 42,27

Jedynym i największym miastem w powiecie jest Chełmża licząca 14 965 mieszkańców. Najludniejszą zaś jest gmina Lubicz, która liczy 19 123 mieszkańców. Pozostałymi gminami które liczą ponad 10 tys. mieszkańców są: Obrowo (14 536) i Zławieś Wielka (13 227). Najmniejszą zaś jest gmina Wielka Nieszawka licząca tylko 4920 mieszkańców[38].

Kultura i turystyka[edytuj | edytuj kod]

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Bierzgłowo
    • gotycki kościół Wniebowzięcia NMP z przełomu XIII i XIV w., obok drewniana dzwonnica z 1769 r
    • wiatrak-koźlak z 1867 r.
  • Biskupice - kościół z lat 1760-4, nawiązujący do kościołów gotyckic
  • Chełmża
  • Czarnowo - gotycki kościół św. Marcina z początku XIV w.
  • Czernikowo - gotycki kościół z około 1370, przebudowany około 1641 i w 1904 r.
  • Dźwierzno - gotycki kościół Wniebowzięcia NMP z przełomu XIII i XIV w.
  • Gostkowo - gotycki kościół Wniebowzięcia NMP z przełomu XIII i XIV w. z wieżą z 1928 r.
  • Górsk - barokowy kościół św. Jana Chrzciciela z 1613, odbudowany po zniszczeniach w latach 1661-87, wewnątrz m.in. polichromowany strop z końca XVII w.
  • Grębocin - dawny kościół gotycki z przełomu XIII i XIV w., z wieżą dobudowaną w XIV w., obecnie Muzeum Piśmiennictwa i Drukarstwa
  • Gronowo
    • gotycki kościół z pierwszej połowy XIV w., z wieżą dobudowaną w pierwszej połowie XVII w.
    • pałac Wolffów z początku XX w.
  • Grzywna - gotycki kościół zbudowany po 1293 r.
  • Kiełbasin - gotycki kościół Narodzenia NMP z pierwszej połowy XIV w.
  • Łążyn - klasycystyczny dwór z początku XIX w.
  • Mała Nieszawka
    • drewniany kościół pomenonicki z XIX w.
    • ruiny zamku krzyżackiego z połowy XIII w., zburzony na mocy pokoju melneńskiego w XV w.
  • Młyniec - drewniany kościół św. Ignacego Loyoli z 1750 r.
  • Nawra
    • zespół pałacowo-parkowy: pałac Szpilowskich, później Sczanieckich, zbudowany w latach 1798-1805 według projektu H. Szpilowskiego, przebudowany ok. 1870-80
    • kościół św. Katarzyny z XIV w., przebudowany w XVII i XVIII w.
  • Obrowo - klasycystyczny dwór z przełomu XVIII i XIX w.
  • Papowo Toruńskie - kościół gotycki sprzed 1300 r., rozbudowany w latach 1906-07
  • Pluskowęsy - dwór z trzeciej ćwierci XIX w.
  • Przeczno - gotycki kościół Św. Krzyża z początku XIV w.
  • Przysiek - zespół dworski: dwór z 1739 r., przebudowany i rozbudowany pod koniec XIX w., browar z 1608 r., młyn z 1725 r., park krajobrazowy
  • Rogowo - gotycki kościół Podwyższenia Krzyża Św. z połowy XIV w.
  • Steklin - dwór Zielińskich z połowy XIX w.
  • Świerczynki - gotycki kościół św. Jana Chrzciciela z przełomu XIII i XIV w.
  • Turzno
    • zespół pałacowo-parkowy: pałac z połowy XIX w. według projektu H. Marconiego, przebudowany w końcu XIX w., boczne skrzydło z 1928; domek dozorcy, w parku krajobrazowym z XIX w. ruiny pawilonu neogotyckiego
    • krzyż (karawaka) z XIX w.
    • klasycystyczna kaplica z 1800 r.
  • Zamek Bierzgłowski - zamek krzyżacki z końca XIII-XIV w.
  • Warszewice - Pałac dawniej gdzie mieszkała rodzina Zawiszy Czarnego Obecnie szkoła której patronem jest Zawisza Czarny

Media lokalne[edytuj | edytuj kod]

Transport[edytuj | edytuj kod]

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Drogi krajowe[edytuj | edytuj kod]

Drogi wojewódzkie[edytuj | edytuj kod]

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Transport Lokalny w powiecie[edytuj | edytuj kod]

Transportem osobowym na terenie powiatu toruńskiego zajmuje się kilku przewoźników. Największym z nich jest prywatna spółka VEOLIA Transport Kujawy Sp. z o.o., która powstała 1 lipca 2004 roku po sprywatyzowaniu dawnego państwowego PKS Toruń powstałego 1 stycznia 1950 roku. Veolia dysponuje ponad 100 autokarami i busami. Powiecie są też inne prywatne firmy transportowe zajmujące się komunikacją w obrębie powiatu. Są to: Trans-Tur, Trans-Tom i Hanvan, zajmujący się transportem między Toruniem a Chełmżą.

W powiecie toruńskim funkcjonuje transport kolejowy. Obecnie na trasach w powiecie przewożeniem pasażerów zajmuje się dwóch operatorów: Przewozy Regionalne oraz Arriva RP. Spółka Przewozy Regionalne obsługuje 18 (odcinek Toruń Główny - Bydgoszcz Główna). Natomiast przewoźnik Arriva RP wozi pasażerów na liniach 18 (odcinek Toruń Główny - Kutno) oraz 27, 207, 209, 353.

Sąsiednie powiaty[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Dzieje twórcy zespołu Starostwo Powiatowe w Toruniu 1818-1920, baza danych SEZAM [dostęp 2015-02-18]
  2. http://www.gemeindeverzeichnis.de/gem1900///gem1900.htm?westpreussen/rb_marienwerder.htm [dostęp 2015-02-19]
  3. http://www.territorial.de/dawp/thorn/gem1908.htm [dostęp 2015-02-19]
  4. Ciesielska K., Zakrzewski T., 450 lat Podgórza 1555-2005, Toruń 2005, s. 62
  5. http://www.gemeindeverzeichnis.de/gem1900///gem1900.htm?westpreussen/rb_marienwerder.htm [dostęp 2015-02-19]
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Powiat toruński [w:] Księga Pamiątkowa dziesięciolecia Pomorza, Toruń 1930, s. 421-425.
  7. Dz. U. z 1934 r. Nr 68, poz. 606
  8. Dz. U. z 1938 r. Nr 19, poz. 150
  9. http://www.verwaltungsgeschichte.de/dan_thorn.html [dostęp 2015-02-19]
  10. Drugi powszechny spis ludności z dn. 9.XII.1931 r : Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe : Województwo pomorskie
  11. http://www.territorial.de/dawp/thorn/landkrs.htm#fn18 [dostęp 2015-02-22]
  12. 12,0 12,1 12,2 Archiwum Państwowe w Toruniu, Starostwo Powiatowe w Toruniu 1945-1950, syg. 13, k. 33-34
  13. 1 kwietnia 1938 r. dokonano zmian granic województwa. Z województwa poznańskiego przyłączono powiaty wyrzyski, szubiński, bydgoski i inowrocławski, powiaty miejskie Bydgoszcz i Inowrocław oraz części powiatu mogileńskiego (miasto Kruszwica i gminy Kruszwica i Chełmce, które przyłączono do powiatu inowrocławskiego – Dz. U. z 1938 r. Nr 19, poz. 154) a z województwa warszawskiego przyłączono powiaty: nieszawski, rypiński, lipnowski i włocławski (Dz. U. z 1937 r. Nr 46, poz. 350)
  14. Historia powiatu toruńskiego [dostęp 2015-02-18]
  15. http://www.territorial.de/dawp/thorn/landkrs.htm [dostęp 2015-02-19]
  16. dzieje twórcy: Starostwo Powiatowe w Toruniu 1939-1945, Archiwum Państwowe w Toruniu, baza danych SEZAM [dostęp 2015-02-19]
  17. http://www.territorial.de/dawp/thorn/gem1945.htm
  18. dzieje twórcy zespołu Starostwo Powiatowe w Toruniu 1945-1950, baza danych SEZAM [dostęp 201502-19]
  19. Dz. U. z 1944 r. Nr 2, poz. 8
  20. Dz. U. z 1944 r. Nr 5, poz. 22
  21. dzieje twórcy: Powiatowa Rada Narodowa w Toruniu 1945-1949, Archiwum Państwowe w Toruniu, baza danych SEZAM [dostęp 2015-02-19]
  22. Dz. U. z 1950 r. Nr 14, poz. 130
  23. Dz. U. z 1954 r. Nr 43, poz. 191
  24. Dz. U. z 1954 r. Nr 49, poz. 252
  25. Dz. U. z 1955 r. Nr 44, poz. 289
  26. Zabytki architektury województwa bydgoskiego,red. M. E. Gąsiorowscy, Bydgoszcz 1974, s. 235
  27. Uchwała Nr 11/57 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z dnia 21 listopada 1957 r. w sprawie zniesienia i utworzenia niektórych gromad w województwie bydgoskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z dnia 30 grudnia 1957 r., Nr. 9, Poz. 60)
  28. Uchwała Nr 24/59 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z dnia 2 września 1959 r. w sprawie utworzenia i zniesienia niektórych gromad w województwie bydgoskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z dnia 21 grudnia 1959 r., Nr. 8, Poz. 93)
  29. Dz. U. z 1961 r. Nr 46, poz. 244
  30. Uchwała Nr 16/61 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy w sprawie utworzenia i zniesienia niektórych gromad w województwie bydgoskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z dnia 15 grudnia 1961 r., Nr. 13, Poz. 103)
  31. Uchwała Nr 15/61 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy w sprawie zmiany granic niektórych gromad i przeniesienia siedzib gromadzkich rad narodowych w województwie bydgoskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z dnia 15 grudnia 1961 r., Nr. 13, Poz. 102)
  32. Uchwała Nr XII/61/71 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z dnia 29 września 1971 r. w sprawie łączenia, zniesienia oraz utworzenia niektórych nowych gromad w województwie bydgoskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z dnia 11 listopada 1971 r., Nr. 19, Poz. 188)
  33. Uchwała Nr XVIII/88/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z dnia 6 grudnia 1972 r. w sprawie utworzenia gmin w województwie bydgoskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z dnia 9 grudnia 1972 r., Nr. 17, Poz. 200)
  34. Dz. U. z 1972 r. Nr 49, poz. 312
  35. Dz. U. z 1975 r. Nr 16, poz. 91
  36. Dz. U. z 1975 r. Nr 17, poz. 92
  37. Góralski H., Awans Torunia [w:] Rocznik Toruński 1975, t. 10, s. 7-9.
  38. Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2014 r. Stanu w dniu 30 VI 2014 r , Główny Urząd Statystyczny [dostęp 2015-02-16]