Powiat wysokomazowiecki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Powiat wysokomazowiecki
Herb Flaga
Herb powiatu Flaga powiatu
Położenie na mapie województwa
Położenie na mapie województwa
Województwo podlaskie
Siedziba władz powiatu Wysokie Mazowieckie
Starosta Bogdan Zieliński
Powierzchnia 1288,91 km²
Ludność (2012)
 • liczba
 • gęstość

59 313[1]
46,02 osób/km²
Urbanizacja 32,58%
Tablica rejestracyjna BWM
TERYT 3.20.27.13.00.0
gminy miejskie 1
miejsko-wiejskie 3
wiejskie 6
Adres starostwa
powiatowego
ul. Ludowa 15a
18-200 Wysokie Mazowieckie
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa powiatu

Powiat wysokomazowiecki – powiat w Polsce (województwo podlaskie), utworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Wysokie Mazowieckie.

Powiat wysokomazowiecki ma charakter typowo rolniczy. Większość mieszkańców stanowi ludność wiejska, utrzymująca się z pracy we własnych gospodarstwach.

Skład powiatu[edytuj | edytuj kod]

W skład powiatu wchodzą:

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Powiat leży na Wysoczyźnie Wysokomazowieckiej, pomiędzy doliną górnego biegu Narwi a Bugiem na południu. Od zachodu granicę wyznacza Czerwony Bór, a od strony północnej i wschodniej przechodzi w pradolinę rzeki Narew.
Teren powiatu jest obszarem nizinnym, jedynie na północno-wschodnim obszarze występują niewielkie morenowe wzgórza o wysokości do 160 m n.p.m. W okolicach miasta Wysokie Mazowieckie biorą swój początek niewielkie dopływy Narwi i Bugu. Na obszarze powiatu nie występują naturalne zbiorniki wód powierzchniowych większych rozmiarów. Na północno wschodnim skraju powiatu występują naturalnie ukształtowane mokradła i niezagospodarowane większe systemy torfowo-bagienne. Liczne są oczka śródpolne i sztuczne zbiorniki, np. zalew na rzece Nurzec w Ciechanowcu i sztuczny zbiornik o charakterze rekreacyjnym w okolicach wsi Tybory-Kamianka.
Korzystną cechą klimatyczną powiatu jest dość duże nasłonecznienie, którego współczynnik wynosi 6,4, niższy od współczynnika krajowego (6,6). Najczęściej zachmurzenia dominują w listopadzie i grudniu.
Powiat pozbawiony jest surowców mineralnych, jedynie w kilkunastu eksploatowanych złożach żwirowych pozyskuje się kruszywo budowlane[2].

Powierzchnia powiatu wynosi 1 288 km2 z czego:[3]

  • użytki rolne 986 km2
  • tereny leśne 239 km2
  • grunty zabudowane 44 km2
  • nieużytki 15 km2
  • pozostałe 4 km2

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Baza sieci komunikacyjnej niemal całkowicie zapewnia podstawowe potrzeby mieszkańców. Lokalną sieć drogową tworzą głównie drogi gminne o dł. 761 km i powiatowe o dł. 594 km, pozostałe stanowią tylko 7%. Układ komunikacyjny powiatu opiera się na ciągu drogi wojewódzkiej nr 689 Zambrów - Wysokie Mazowieckie- SzepietowoBrańsk, umożliwiając połączenie środkowej i południowej części powiatu z drogą krajową nr 8, a w konsekwencji ze stolicą i pozostałymi regionami kraju. Uzupełnieniem tego trzonu jest droga wojewódzka nr 678, łącząca bezpośrednio Wysokie Mazowieckie z Białymstokiem oraz drogi krajowe nr 63 i 66.

Północna część powiatu, obejmująca teren gmin Kobylin-Borzymy i częściowo Kulesze Kościelne i Sokoły, styka się z drogą krajową nr 8, o niewielkim znaczeniu dla struktury komunikacyjnej powiatu.

Dopełnieniem sieci drogowej jest jedna z najstarszych w kraju linii kolejowych tzw. kolej Warszawsko-Petersburska relacji Petersburg - Białystok - Warszawa. Linia przebiega przez Szepietowo, gdzie znajduje się stacja kolejowa, w sąsiedztwie miasta Wysokie Mazowieckie[2][4].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

W składzie II Rzeczypospolitej[edytuj | edytuj kod]

Według spisu powszechnego z 1921 roku, powiat w ówczesnych granicach zamieszkiwało 70975 osób, w tym 63263 (89,1%) Polaków, 7157 (10,1%) Żydów, 334 (0,5%) Białorusinów, 145 Rosjan, 51 Rusinów, 9 Niemców, 3 Litwinów, 1 Czech, 1 Estończyk, 1 Francuz, 1 Łotysz, 1 Włoch i 8 osób o nie ustalonej narodowości[5].

Współcześnie[edytuj | edytuj kod]

Liczba ludności (dane z 30 czerwca 2012):

  Ogółem Kobiety Mężczyźni
  osób  % osób  % osób  %
Ogółem 59 313 100 29 405 49,58 29 908 50,42
Miasto 19 327 32,58 9871 16,64 9456 15,94
Wieś 39 986 67,42 19 534 32,93 20 452 34,48

Liczba ludności w 2008 r. wynosiła – 59 413 osób, w 2009 r. – 59 010 a już w 2010 r. – 58 700 osób[6].

Religia[edytuj | edytuj kod]

Według spisu powszechnego z 1921 roku, 62002 (87,4%) mieszkańców powiatu w ówczesnych granicach wyznawało rzymski katolicyzm, 8114 (11,4%) judaizm, 740 (1,0%) prawosławie, 81 (0,1%) protestantyzm i 20 grekokatolicyzm. 15 osób zadeklarowało brak wyznania. W przypadku 8 osób wyznania nie ustalono[5].

Historia powiatu[edytuj | edytuj kod]

Urząd powiatowy - 1918 r.
Siedziba powiatu wysokomazowieckiego
Powiat mazowiecki na mapie z 1907 roku

Powiat mazowiecki został utworzony w roku 1867 z części powiatu łomżyńskiego. Należał do guberni łomżyńskiej. Od północy, wschodu i południa graniczył z gubernią grodzieńską, od zachodu z powiatem ostrowskim i łomżyńskim. Powierzchnia powiatu wynosiła 2576 mil kwadratowych[7].

W powiecie znajdowało się wtedy jedno miasto (Tykocin) i 9 gmin: Kowalewszczyzna, Klukowo, Mazowieck, Piekuty, Piszczaty, Poświętne, Sokoły, Stelmachowo, Szepietowo. Wcześniej na terenie powiatu istniały gminy w Chojanech i Dzięcieli. Osady miejskie w powiecie to: Wysokie, Sokoły. We wszystkich gminach było 376 wsi[7].

W Tykocinie znajdował się okrąg sądu pokoju dla miasta Tykocina. Były również trzy okręgi sądów gminnych: w Tykocinie, Mazowiecku i Dąbrówce Kościelnej[7].

W roku 1867 powiat liczył 54230 mieszkańców, w 1890 – 69911. W Tykocinie żyły 5303 osoby. W powiecie przeważała ludność polska. Było również 476 prawosławnych, 65 protestantów i 15377 Żydów (w Tykocinie 4628)[7].

Powiat mazowiecki w 1911 r.

Miejscowość Liczba
ludności
Katolicy Prote
stanci
Żydzi Powierzchnia
(w morgach)
Tykocin m. 5137 2247 6 2869 4515
Klukowo
w tym Ciechanowiec
9565
2654
7363
850

2190
1793
32265
Kowalewszczyzna 6295 2611 70 21190
Mazowieck
w tym Mazowieck
w tym Jabłonka
10711
2801
534
8050
997
84


2571
1730
439
31405

Piekuty 7553 7213 307 25504
Piszczaty 6995 6718 240 21307
Poświętne
w tym Łapy
10660
3105
8330
1239
258
230
1244
837
23321
Sokoły
w tym Sokoły
11591
4125
7869
435

3711
3679
23324
Stelmachowo 6945 6852 19 44 22079
Szepietowo 10687 9656 908 33196

Źródło[8]

Powiat mazowiecki na mapie z 1914 roku

Po zakończeniu I wojny światowej, ustawą sejmową z sierpnia 1919 r. utworzono województwo białostockie. W jego skład wszedł również powiat mazowiecki. Powierzchnia powiatu wynosiła 1118 km², a liczba ludności 70975 (w 1921 r.). W powiecie były trzy miasta: Wysokie Mazowieckie, Sokoły i Tykocin[9].

Odbudowę społeczno-gospodarczą powiatu przerwał najazd bolszewicki w roku 1920. Dla uczczenia pamięci poległych żołnierzy z lat 1918-1921, z inicjatywy ówczesnego starosty Józefa Zycherta, wystawiono w Wysokiem Mazowieckiem (1928 r.) Pomnik Niepodległości, zwany powszechnie pomnikiem POW[9].

Komasacja gruntów w powiecie w roku 1930 wynosiła około 97% (najwyższy wskaźnik w II Rzeczypospolitej). Odsetek gospodarstw małych wynosił 38%. Najliczniejsza grupę stanowiły gospodarstwa o powierzchni 5-10 ha. Było również 31 gospodarstw w grupie od 200 do 1000 ha i 3 powyżej 1000. W roku 1931 grunty orne zajmowały 63,1% powierzchni powiatu[10].

Po wyzwoleniu, urząd starostwa zorganizowano we wrześniu 1944 r. Pierwszym starostą był porucznik Segda, wicestarostą podporucznik Kania. Powołano urzędy: Urząd ziemski, Inspektorat szkolny, Urząd skarbowy, Zarząd drogowy i Urząd pocztowy. Miesiąc później działalność rozpoczęły: Powiatowa Rada Narodowa i Gminne Rady Narodowe we wszystkich gminach[9].

Powiat zajmował obszar 1462,4 km2, zamieszkany był przez około 80 tys. osób. Na terenie powiatu były dwa miasta: Wysokie Mazowieckie i Łapy.

W 1953 oddano do użytku szpital przewidziany dla 230 chorych. Znajdowały się w nim oddziały: wewnętrzny, dziecięcy, ginekologiczny, chirurgiczny. Pierwszym dyrektorem został dr Eugeniusz Czerniawski.

W 1973 powołano Zespół Opieki Zdrowotnej, któremu podporządkowano szpital rejonowy w Ciechanowcu, 11 gminnych i 8 wiejskich ośrodków zdrowia[9].

Szkolnictwo w powiecie do roku 1914[edytuj | edytuj kod]

W roku 1864 szkoły wyłączono spod opieki dworu i parafii, a przekazano gminom. W 1875 zamiast szkół wyznaniowych wprowadzono szkoły wiejskie, gminne i miejskie. Szkoły żydowskie i ewangelickie kantory pozostały przy dawnych nazwach[1].

Szkoły rządowe[edytuj | edytuj kod]

  • Tykocin:
    • 1-klasowa gminna, założona przed 1869, funkcjonowała do 1914
    • 1-klasowa miejska, od około 1869 do 1886
    • 1-klasowa żydowska, przed 1870 do 1886
    • 2-klasowa męska utworzona ze szkoły miejskiej i żydowskiej (1886-1914)
    • 1-klasowa żeńska, 1886-1914
  • Gmina Klukowo:
    • Ciechanowiec, 1-klasowa (1886-1914)
    • Ciechanowiec, 1-klasowa żydowska (1879-1880)
    • Klukowo, 1-klasowa, przed 1873-1914
    • Kuczyn, 1-klasowa, przed 1879-1914
    • Lubowicze, 1-klasowa, przed 1872 do około 1876
    • Piętki-Gręzki, 1-klasowa, przed 1868 do około 1879
    • Wojny-Szuby, 1-klasowa, przed 1872-1884
    • Wyszonki, 1-klasowa, przed 1868-1914
  • Gmina Kowalewszczyzna:
    • Płonka Kościelna, 1-klasowa, przed 1870-1914
    • Waniewo, 1-klasowa, 1867-1914
  • Gmina Mazowieck:
    • Jabłonka, 1-klasowa, 1867-1914
    • Kulesze, 1-klasowa, 1868-1914
    • Mazowieck, 1-klasowa, 1877-1914
    • Wielki Święck, 1-klasowa, 1910-1914
  • Gmina Piekuty:
    • Hodyszewo, 1-klasowa, przed 1873-1914
    • Jabłoń, 1-klasowa, przed 1873-1914
    • Piekuty, 1-klasowa, przed 1869-1914
    • Wyliny Ruś, 1-klasowa, 1879-1914
  • Gmina Piszczaty:
    • Kobylin, 1-klasowa, przed 1870-1914
    • Kobylin, 1-klasowa, 1913-1914
  • Gmina Poświętne:
    • Łapy, 2-klasowa, kolejowa męska, 1870-1914
    • Łapy, 1-klasowa, żeńska, 1875-1914
    • Łapy, 1-klasowa, męska wiejska, 1886-1889
    • Pietkowo, 1-klasowa, 1873-1914
    • Poświętne, 1-klasowa, 1868-1914
  • Gmina Sokoły:
    • Sokoły, 1-klasowa, 1871-1914
  • Gmina Stelmachowo:
    • Broniszewo, 1-klasowa, 1910-1914
    • Rzędziany, 1-klasowa, 1913-1914
  • Gmina Szepietowo:
    • Bryki, 1-klasowa, 1913-1914
    • Dąbrowa Wielka, 1-klasowa, 1873-1914
    • Dąbrówka, 1-klasowa, 1868-1914
Powiat wysokomazowiecki na mapie z 1948 roku

Szkoły prywatne[edytuj | edytuj kod]

  • Wysokie Mazowieckie:
    • Anna Raczkowska otworzyła w 1871 r. 2-klasową szkołę żeńską. W 1872 roku I oddział liczył 60, II-42, III-52, IV-5 uczennic
    • Cecylia Betlej, 1876, 1-klasowa szkoła żeńska
    • Stefania Judejko, 1893, 1-klasowa szkoła żeńska
  • Łapy: Julianna E.F. Dimitr założyła 1-klasową szkołę żeńską przy stacji kolejowej
  • Łupianka Stara, w 1887 r. 1-klasową szkołę dla obojga płci założył Wincenty Łupiński. Szkoła zamknięta w roku 1892 z powodu śmierci założyciela
  • Krzyżewo: od 1910 roku funkcjonowała szkoła rolnicza założona przez Bronisławę i Stefanię Karpowicz

Szkoły żydowskie (chedery)[edytuj | edytuj kod]

W 1895 chedery istniały w: Ciechanowcu (2), Jabłonce (4), Kobylinie Borzymach (1), Mazowiecku (10), Sokołach (8), Tykocinie (10). W 1901 w całym powiecie istniały 34 chedery[8].

Szkolnictwo w latach 1918-1939[edytuj | edytuj kod]

W roku szkolnym 1925/1926 na 105 szkół w powiecie wysokomazowieckim własne budynki posiadały: szkoła nr 3 w Łapach, nr 1 i nr 2 w Sokołach i nr 1 w Wysokiem Mazowieckiem, szkoła w osadzie Ciechanowiec oraz wsiach: Dąbrowa Wielka, Hodyszewo, Jabłoń Kościelna, Nowe Piekuty, Płonka Kościelna, Waniewo, Rzędziany, Kostry-Noski. Liczba szkół wzrastała do 1925 roku, by potem się zmniejszyć. W roku szkolnym 1932/1933 było w powiecie 75 szkół i 1371 uczniów, w 1934/1935 75 szkół i 1387 uczniów, a w 1937/1938 82 szkoły i 1436 uczniów.

Pierwszą szkołą średnią w powiecie była Koedukacyjna Średnia Szkoła Handlowa założona w 1933 r. przez Towarzystwo Przyjaciół Wysokiego Mazowieckiego. Najpierw była to szkoła 3-letnia, później 4-letnia. W 1936 roku zorganizowano Gimnazjum Kupieckie, które w 1939 r. otrzymało prawa szkoły państwowej[11].

W 1926 r. w Krzyżewie funkcjonowała Ludowa Szkoła Rolnicza. Nauka trwała 11 miesięcy, praktykę uczeń odbywał w gospodarstwie rodziców. W 1937 nazwana: Prywatna Szkoła Przysposobienia Rolniczego Stefanii Karpowiczówny. W 1939 r. zmieniono nazwę szkoły na: Prywatna Męska Roczna Szkoła Rolnicza w Krzyżewie. Szkoła otrzymała uprawnienia szkół państwowych[11].

Tajne nauczanie w czasie II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

Podczas II wojny światowej punkty tajnego nauczania zorganizowano między innymi w Wysokiem Mazowieckiem, Łapach, Moczydłach, Klukowie, Kozarzach, Jabłonce, Osipach, Brzózkach, Kalinowie, Włostach i innych wsiach w powiecie. W celu koordynacji nauczania powstała Powiatowa Komisja Oświaty i Kultury powiatu wysokomazowieckiego, której przewodniczącą została Róża Czarnohorska. Dla młodzieży starszej organizowano nauczanie na poziomie gimnazjalnym[9]. W latach 1941-1942 w tajnym nauczaniu na tym terenie uczestniczyło co najmniej 98 nauczycieli i 1600 uczniów, w roku 1942-1943 nie mniej niż 88 nauczycieli i 1805 uczniów, a w roku 1943-1944 82 nauczycieli i 1324 uczniów.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 GUS-Główny Urząd Statystyczny (pol.). stat.gov.pl. [dostęp 2013-01-10].
  2. 2,0 2,1 Plan Rozwoju Lokalnego dla Powiatu Wysokomazowieckiego na lata 2008-2013. W: Uchwała Nr XI/82/2008 z dn. 26.02. 2008 r. [on-line]. Starostwo Powiatowe Wysokie Mazowieckie, 2008-09-10. [dostęp 2012-06-28].
  3. Powiat wysokomazowiecki. W: Wrota Podlasia [on-line]. Urząd Marszałkowski Województwa Podlaskiego. [dostęp 2012-11-02].
  4. Informacja o stanie środowiska na terenie powiatu wysokomazowieckiego za 2010 r.. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Białymstoku Delegatura w Łomży, 2011. [dostęp 2012-06-22].
  5. 5,0 5,1 Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych.. T. 5: Województwo białostockie. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1924. [dostęp 2011-02-26].
  6. Urząd Statystyczny w Białymstoku. (2012-04-08).
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom XIV, Warszawa 1895 r. s. 138-140.
  8. 8,0 8,1 :W. Jemielity, Szkolnictwo w Guberni Łomżyńskiej, Wydawnictwo ATK, Warszawa, 1994, s. 26-28.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 J. Kryński, Wysokie Mazowieckie. Monograficzny zarys dziejów, Wysokie Mazowieckie, 1992, s. 108-114, 166, 175, 202, 220-223.
  10. W. Wincenciak, Oświata i szkolnictwo północno-wschodniego Mazowsza w latach wojny i okupacji (1939-1945), ŁTN im. Wagów, Łomża 1993 r. s. 13-15.
  11. 11,0 11,1 W. Jemielity, Szkoły średnie i zawodowe w województwie białostockim w latach 1919-1939, Łomża 1991, s. 44-45.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]