Powiat ząbkowicki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Powiat ząbkowicki
Herb Flaga
Herb powiatu Flaga powiatu
Położenie na mapie województwa
Położenie na mapie województwa
Województwo dolnośląskie
Siedziba władz powiatu Ząbkowice Śląskie
Starosta Roman Fester
Powierzchnia 801,75 km²
Ludność (30.06.2010)
 • liczba
 • gęstość

68 374[1]
86,86 osób/km²
Urbanizacja 45,06%
Tablica rejestracyjna DZA
TERYT 5.02.01.24.00.0
Gminy powiatu
gminy miejskie -
miejsko-wiejskie 4
wiejskie 3
Adres starostwa
powiatowego
ul. Sienkiewicza 11
57-200 Ząbkowice Śląskie
Strona internetowa powiatu

Powiat ząbkowicki - powiat w południowo-zachodniej Polsce, w województwie dolnośląskim, utworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Ząbkowice Śląskie. Powiat leży między Górami Bardzkimi, Sowimi i Złotymi, a Wzgórzami Niemczańsko-Strzelińskimi, przecinany przez Nysę Kłodzką.

Dogodne położenie czyni z powiatu ząbkowickiego ważny element w systemie europejskich powiązań: odległość od Warszawy i Berlina wynosi około 350 km, od Pragi i Drezna około 280 km, od Brna i Krakowa około 250 km; do Szczecina, Wiednia i Bratysławy jest niewiele ponad 400 km, do Gdańska około 600 km.

Region geograficzno-historyczny położony na terenie Przedgórza Sudeckiego ma bardzo bogatą historię: głównymi miejscowościami tego terenu były od najdawniejszych czasów miasta Ziębice (niem. Muensterberg) - siedziba książąt ziębickich i Ząbkowice Śląskie, które administracyjnie i gospodarczo oddziaływały na okoliczne wsie.

W skład powiatu wchodzą:

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 1 stycznia 2009 powierzchnia powiatu ząbkowickiego wynosi 801,75 km².[2]

Powiat ząbkowicki leży w południowo-wschodniej części województwa dolnośląskiego, na terenie Przedgórza Sudeckiego pomiędzy Górami Złotymi, Bardzkimi i Sowimi, a wzgórzami Niemczańsko-Strzelińskimi. Graniczy od zachodu z powiatem kłodzkim, dzierżoniowskim i strzelińskim na północy, nyskim w województwie opolskim na wschodzie i Czechami na południu[3].

Główną rzeką przepływającą przez powiat przepływa Nysa Kłodzka.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Liczba ludności (dane z 30 czerwca 2005):

  Ogółem Kobiety Mężczyźni
  osób  % osób  % osób  %
Ogółem 69 644 100 36 016 51,71 33 628 48,29
Miasto 31 353 45,02 16 630 23,88 14 723 21,14
Wieś 38 291 54,98 19 386 27,84 18 905 27,15

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wczesne średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Fragment "Księgi Henrykowskiej" z zaznaczonym pierwszym zdaniem w języku polskim

Z uwagi na sprzyjający klimat, żyzne gleby oraz położenie przy ważnych szlakach handlowych, w tym tzw. szlaku bursztynowym tereny obecnego powiatu ząbkowickiego były zamieszkane od wczesnego średniowiecza przez ludność polską, o czym świadczą licznie występujące nazwiska rycerzy i chłopów, a także nazwy miejscowości występujące w Księdze Henrykowskiej z XIII w.

Około 990 r. teren ziemi ząbkowickiej został przyłączony wraz z całym Śląskiem do państwa Mieszka I. Po dokonaniu podziału Polski na dzielnice testamentem Bolesława Krzywoustego wchodziła ona w skład dzielnicy śląskiej, przyznanej najstarszemu synowi władcy - Władysławowi Wygnańcowi. po konflikcie z młodszymi braćmi musiał on uciekać do Niemiec, a na Śląsk po pewnym czasie wrócili jego synowie: Bolesław Wysoki i Mieszko Plątonogi, którzy dokonali podziału dzielnicy na dwa księstwa. Ziemia ząbkowicka dostała się pierwszemu z nich i weszła w skład księstwa wrocławskiego. Jego prawnukowi Henrykowi IV Probusowi przypisuję się założenie Ząbkowic Śląskich.

Po śmierci Probusa w 1290 r. ziemia ząbkowicka przeszła pod panowanie jego krewnego - Bolka I Surowego, księcia świdnicko-jaworskiego. Ten zmarł w 1301 r., a terytorium jego księstwa po krótkim okresie współrządów jego synów, zgodnie z panującym zwyczajem uległo podziałowi w 1322 r.

Księstwo ziębickie[edytuj | edytuj kod]

Herb księstwa ziębickiego w XIV w.
Information icon.svg Osobny artykuł: Księstwo ziębickie.

W ten sposób powstało księstwo ziębickie, które swoim obszarem objęło właściwie cały obszar współczesnego powiatu ząbkowickiego. Pierwszym jego władcą został książę Bolko II.

W latach 1327-1329 król czeski Jan I Ślepy, z dynastii Luksemburgów zmusił do złożenia hołdu lennego większość książąt śląskich, w tym władcę ziębickiego. Bolko II początkowo próbował oprzeć się zamiarom czeskiego króla, jednak ostatecznie uległ jego naporowi i w 1336 r. złożył mu hołd lenny. Odtąd ziemia ząbkowicka wchodziła w skład Korony Czeskiej dzieląc z nią wspólne losy polityczne.

Od samego początku rządy Piastów ziębickich nie były pomyślne dla regionu a ich księstwo należało do najbiedniejszych na Śląsku. Przedmiotem ich zastawów stały się m.in. Ząbkowice Śląskie, które w 1351 r. zostały sprzedane królowi czeskiemu za 6 tys. grzywien praskich groszy. W tym samym roku Ząbkowice zostały stolicą utworzonego wówczas dystryktu miejskiego (niem. Weichbild Frankenstein), który był pierwowzorem powstałego w XVIII w. samodzielnego powiatu ząbkowickiego.

W 1428 r. po śmierci ostatniego księcia piastowskiego - Jana, który poległ w bitwie pod Starym Wielisławiem w walkach z husytami księstwo zostało włączone bezpośrednio do Korony Czeskiej a w Ziębicach utworzono kolejny dystrykt miejski (niem. Weichbild Münsterberg), który obejmował również okoliczne wsie.

Ziemia ząbkowicka w Koronie Czeskiej[edytuj | edytuj kod]

Zamek w Ząbkowicach Śląskich (stan obecny)

W 1454 r. księstwo wraz z Ząbkowicami odkupił Jerzy z Podiebradów, namiestnik i wielkorządca Czech, późniejszy król czeski. W 1459 r. uzyskał od cesarza nadanie księstwa ziębickiego jako lenna dla swoich synów. Od tego momentu aż do 1569 r. panowała w nim z niewielkimi przerwami dynastia Podiebradów. Jej najwybitniejszym przedstawicielem był Karol I Podiebradowicz (1511-1536), który przeniósł siedzibę księstwa do Ząbkowic, gdzie rozpoczął budowę pierwszego na śląsku renesansowego zamku.

W 1569 r. księstwo znalazło się ponownie pod bezpośrednim panowaniem czeskim. 30 maja 1570 r. stany księstwa ząbkowickiego złożyły w Pradze hołd lenny cesarzowi Maksymilianowi II Habsburgowi za co ten wynagrodził je nadając im konstytucję krajową, w której zapewnił przestrzeganie wszystkich dotychczasowych przywilejów oraz przyrzekł, iż nigdy nie zostaną zastawione lub sprzedane. Księstwem w imieniu władcy miał zarządzać mianowany starosta.

Nad przestrzeganiem konstytucji miał czuwać specjalnie powołany do tego celu sąd krajowy, składający się ze starosty, opatów klasztorów cysterskich w Henrykowie i Kamieńcu, czterech przedstawicieli rycerstwa miejscowego i po dwóch przedstawicieli mieszczan z Ziębic i Ząbkowic. Cesarz ustanowił ponadto pieczęć urzędową z herbem księstwa (okręgu) ziębickiego i okręgu ząbkowickiego.

Mimo to w 1654 r. księstwo zostało dane w dziedziczne posiadanie księciu Janowi Weikhardowi Auersperg, sekretarzowi cesarza za zasługi dla dworu habsburskiego w czasie wojny trzydziestoletniej. Auerspergowie władali księstwem do 1791 r.

Pod panowaniem pruskim (niemieckim)[edytuj | edytuj kod]

Mapa powiatów ząbkowickiego i ziębickiego na początku XX w.
Information icon.svg Osobny artykuł: Landkreis Frankenstein.
Information icon.svg Osobny artykuł: Landkreis Münsterberg.

W 1740 r. wojska pruskie pod bezpośrednim dowództwem króla Fryderyka II niespodziewanie zajęły Śląsk rozpoczynając trwające do 1763 r. wojny śląskie. Na mocy pokoju wrocławskiego z 11 czerwca 1742 r. większa cześć Śląska (w tym ziemia ząbkowicka) oraz ziemia kłodzka zostały przyłączone do Prus.

Władze pruskie rozpoczęły reorganizację administracji wywodzącej się jeszcze ze średniowiecza, dzieląc dotychczasowe księstwa na powiaty. Na terenie księstwa ziębickiego powołano do życia powiat ząbkowicki (Landkreis Frankenstein) i powiat ziębicki (Landkreis Muensternberg), których granice pokrywały się z dotychczasowymi dystryktami miejskimi.

Taki stan rzeczy przetrwał do 1932 r., mimo podejmowanych kilku reform administracyjnych, kiedy to decyzją władz pruskich zlikwidowano 1 sierpnia powiat ziębicki tłumacząc to działaniami oszczędnościowymi rządu. Ziębice wraz z okolicami zostały włączone do powiatu ząbkowickiego, a jego północna i wschodnia część do powiatu grodkowskiego i strzelińskiego. Od 1 listopada 1932 r. zaczął funkcjonować na tym obszarze tzw. Wielki Powiat Ząbkowicki.

W granicach Polski od 1945 r.[edytuj | edytuj kod]

Powiat Ząbkowicki został zajęty przez oddziały radzieckiej 59. Armii w maju 1945 r. pod koniec tego miesiąca zaczęła działać tutaj polska administracja, a w grudniu tego samego roku powołano urząd starostwa powiatowego.

Powiat Ząbkowicki w granicach niemal nie zmienionych sprzed II wojny światowej, wchodząc w skład województwa wrocławskiego istniał do 1975 r., kiedy to w wyniku reformy administracyjnej zlikwidowano duże województwa i powiaty, wprowadzając w ich miejsce podziału dwuszczeblowy: gmina-województwo. Ziemia ząbkowicka znalazła się w granicach województwa wałbrzyskiego. Nowy podział przyniósł ze sobą marginalizację ziemi ząbkowickiej leżącej na obrzeżach województwa oraz degradację Ząbkowic Śląskich, które z ośrodka o znaczeniu regionalnym stały się jedynie siedzibą jednej z gmin.

Od początku lat 90 XX w. trwały pracę nad nową reformą administracyjną Rzeczypospolitej Polskiej, która po burzliwych debatach została zakończona w 1998 r. reaktywacją powiatów w Polsce. Zgodnie z pierwotnymi założeniami Rady Ministrów Jerzego Buzka został przywrócony powiat ząbkowicki w granicach sprzed 1975 r. Reforma weszła w życie 1 stycznia 1999 r.

Polityka[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Rada Powiatu Ząbkowickiego.

Organem uchwałodawczym w powiecie ząbkowickim jest rada powiatu, licząca 19 radnych. Na jej czele stoi prezydium składające się z przewodniczącego, którym obecnie jest Juliusz Lipski (PW-S) oraz 2 zastępców: Wiesław Jabłoński (KKPZ) i Kazimierz Głowacki (PW-S). Rada powiatu wybiera organ wykonawczy, którym jest zarząd powiatu na czele ze starostą. Obecnie funkcję tę sprawuje Ryszard Nowak[4].

Reprezentacja gmin w Radzie Powiatu Ząbkowickiego
Gminy Liczba
radnych
Liczba
wyborców w 2006[5]
gmina Bardo, gmina Stoszowice 3 9 021
gmina Ciepłowody, gmina Ziębice 6 17 430
gmina Kamieniec Ząbkowicki, gmina Złoty Stok 4 10 927
gmina Ząbkowice Śląskie 6 19 043
Razem (Σ) 19 56 421

Rada Powiatu Ząbkowickiego[edytuj | edytuj kod]

  • Koalicyjny Klub Powiatu Ząbkowickiego - 7 radnych:
    • Michał Mackiewicz (Szansa dla Powiatu), Ryszard Nowak (Szansa dla Powiatu), Witold Rogowski (Szansa dla Powiatu), Tadeusz Cymbała (Samoobrona RP), Wiesław Jabłoński (Samoobrona RP), Józef Widziak (Samoobrona RP), Mieczysław Rodak (PiS)
  • Powiat - Wspólna Sprawa - 4 radnych:
    • Zygmunt Kazimierczak, Juliusz Lipski, Henryk Szymański, Kazimierz Głowacki
  • Platforma Obywatelska - 6 radnych:
    • Marek Błażejewski, Roman Fester, Jerzy Organiściak, Marcin Orzeszek, Wiktor Lubieniecki, Jacek Zwierzchowski
  • Niezrzeszeni - 2 radnych:
    • Marian Kozyra, Renata Kukuła.

Starostowie Powiatu Ząbkowickiego[edytuj | edytuj kod]

L.p. Lata rządów Imię i nazwisko Przynależność polityczna
1. 1998-2002 Tadeusz Bielecki
2. 2002-2006 Zygmunt Kazimierczak Powiat - Wspólna Sprawa
3. 2006-2010 Ryszard Nowak Szansa dla Powiatu
4. od 2010 r. Roman Fester Platforma Obywatelska

Mieszkańcy powiatu ząbkowickiego wybierają parlamentarzystów do Sejmu i Senatu z okręgów wyborczych z siedzibą OKW w Wałbrzychu, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego nr 12.

Swoje biura biura poselskie w powiecie posiadają: Zbigniew Chlebowski (PO), Izabela Mrzygłocka (PO), Tomasz Smolarz (PO), Monika Wielichowska (PO), Jakub Szulc (PO) i Waldemar Wiązowski (PiS). W powiecie biuro senatorskie ma tylko Stanisław Jurcewicz (PO).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 30 VI 2010
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2009, s. 18.
  3. Polska. Mapa administracyjna, 1:600 000, wyd. Daunopol, Warszawa 2000.
  4. Dane BIP Powiatu Ząbkowickiego [dostęp: 22.02.2010]
  5. Rada Powiatu w Ząbkowicach Śląskich (pol.). W: Wybory samorządowe 2006 [on-line]. Państwowa Komisja Wyborcza, 2006. [dostęp 2010-02-14].