Powstania kozackie

Rzeczpospolita w XVII wieku

Powstania kozackie, bunty kozackie – seria zrywów antyfeudalnych kozaków skierowanych przeciwko Rzeczypospolitej w latach 1591-1775 oraz Imperium Rosyjskiemu w XVIII wieku.

Geneza

Armia kozacka w 1648

Przemiany ekonomiczne epoki nowożytnej w Europie Środkowo-Wschodniej, głównie rozwój eksportu zboża do bardziej zaawansowanych krajów Europy Zachodniej, doprowadziły do stopniowego pogorszenia sytuacji chłopów w całym regionie, w tym i w Rzeczypospolitej. Stopniowe zwiększenie produkcji zboża na majątkach których właścicielami była szlachta prowadziło do wyzyskiwania chłopów i rozwoju pańszczyzny. Taki przebieg wypadków był możliwy politycznie ponieważ suwerenem w państwie pozostawała jedynie garstka całego społeczeństwa -szlachta (do 10% całego społeczeństwa), zaś pozostałe stany pozbawione były znaczenia politycznego (z wyjątkiem wysokich duchownych, np. biskupi z tytułu pełnienia swojego urzędu wchodzili do senatu z tym że i tak tego typu godności kościelne były dostępne tylko dla przedstawicieli szlachty). W połączeniu z licznymi przywilejami gospodarczymi, które przysługiwały szlachcie, panowie polscy i ruscy na tych terenach uzależnili i wykorzystywali podległych sobie chłopów – pańszczyzna, służba na rzecz dworu itp.

Od końca XVI wieku (po unii lubelskiej) możni polscy i ruscy starali się podporządkować sobie także miejscową ludność zamieszkującą obszary województw: Kijowskiego, Bracławskiego, Wołyńskiego i Czernichowskiego (od 1635), z której część służyła jako tzw. kozacy rejestrowi, a których szlachta chciała sobie podporządkować jako tanią siłę roboczą. Nałożyły się na to zatargi osobiste pomiędzy polskimi magnatami i lokalnymi ruskimi szlachcicami (np. w powstaniach Kosińskiego, Nalewajki i Chmielnickiego), które w efekcie doprowadziły do kilku wojen domowych w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, szczególnie intensywnych w pierwszej połowie XVII wieku.

Przebieg

Wymarsz oddziałów Jeremiego Wiśniowieckiego z Łubniów w 1648 roku

Poszczególne powstania przebiegały z rozmaitą siłą i aktywnością powstańców, ale zawsze obejmowały teren województw kijowskiego i bracławskiego. Najpoważniejsze powstanie kozackie – powstanie Chmielnickiego objęło olbrzymi obszar I Rzeczypospolitej: od Siczy na wschodzie, po Sanok na zachodzie i od Jahorliku na południu po Rohaczew i Suraż na północy (ok. 40–45% obszaru państwa). Wojskom polskim z trudem udało się zatrzymać Kozaków, których początkowo wspierał Chanat Krymski, a później także Carstwo Rosyjskie. W czasie powstań kozackich, które za każdym razem tłumiono, wojsko polskie odniosło liczne zwycięstwa, np. pod Beresteczkiem, ale doznało też kilku bardzo dotkliwych porażek, m.in. nad Żółtymi Wodami i pod Korsuniem.

Lista ważniejszych powstań kozackich na terenie I Rzeczypospolitej

• powstanie Kosińskiego (1591–1593)
• powstanie Nalewajki (1594–1596)
• powstanie Fedorowicza (1630)
• powstanie Sulimy (1635)
• powstanie Pawluka (1637)
• powstanie Ostranicy (1638)
• powstanie Chmielnickiego (1648–1655)
• powstanie Paleja (1702–1704)

Oprócz wymienionych powstań, dochodziło także do powstań kozackich na terytorium Rosji, z których najpoważniejszym było powstanie Pugaczowa z lat 1773–1775.

Skutki

Znaczne połacie Rzeczypospolitej zostały splądrowane i zniszczone w wyniku działań wojennych. Ludność zaczęła przenosić się na tereny bardziej spokojne, co doprowadziło do wyludnienia sporych obszarów. Powstania kozackie i późniejsza powszechna anarchia kozacka na Naddnieprzu spowodowały także, że ludność ruska Kresów Wschodnich I Rzeczypospolitej coraz chętniej ciążyła zarówno ku zachodowi jak i wschodowi. Feliks Koneczny, polski historyk i publicysta pierwszej połowy XX wieku, przedstawiał tę sytuację następująco:

„	Pośród anarchji powszechnej tylko motłoch czuł się dobrze, ale kto chodź trochę tylko posiadał poczucia kulturalnego, odwracał się ze wstrętem [...]. ... kto nie musiał być Kozakiem, kto mógł obejść się bez tego rodzaju zarobkowania (rabunkiem ujętym w formie wojskowej), porzucał szeregi kozackie [...}. Teraz dopiero polszczyła się tłumnie cała inteligencja ruska i cała warstwa szlachecka Podola, Wołynia i całej Ukrainy. Polszczono się tysiącami dopiero skutkiem wojen kozackich, nie chcąc mieć nic wspólnego z ohydą mordu, rabunku i wszeteczeństwa, chroniąc swe poczucie kulturalne pod skrzydła kultury polskiej. [...] Narodowość ruska rozwijała się w okrucieństwach wojen kozackich.	”
— Feliks Koneczny, Polskie logos a ethos.

W wyniku destabilizacji wschodnich Kresów, spowodowanych ciągłymi walkami na terytorium Ukrainy naddnieprzańskiej, osłabła potęga militarna Rzeczypospolitej. Ułatwiło to ekspansję sąsiadów na jej terytorium w drugiej połowie XVII wieku (wojny z Rosją, Szwecją, Imperium Osmańskim) i stało się jedną z wielu przyczyn słabości państwa w wieku następnym.

Niektórzy przywódcy powstań kozackich

• 

  Semen Nalewajko (?–1597)

• 

  Jakub Ostrzanin (?–1641)

• 

  Bohdan Chmielnicki (1595–1658)

Ważniejsi polscy dowódcy

• 

  Wojewoda Janusz Ostrogski (1554–1620)

• 

  Hetman Stanisław Żółkiewski (1547–1620)

• 

  Hetman Stanisław Koniecpolski (1591–1646)

• 

  Hetman Mikołaj Potocki (1593–1651)

• 

  Książę Jeremi Wiśniowiecki (1612–1651)

• 

  Hetman Adam M. Sieniawski (ok. 1666–1726)