Powstania kozackie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Królestwo Polskie (Korona i Wielkie Księstwo Litewskie) w 1635 roku
Wojsko kozackie w 1648 roku
Wymarsz oddziałów Jeremiego Wiśniowieckiego z Łubniów w 1648 roku

Powstania kozackie, bunty kozackieseria zrywów antyfeudalnych[1][potrzebne źródło] Kozaków zaporoskich skierowanych przeciwko Rzeczypospolitej w latach 1591-1704, oraz Kozaków przeciw Carstwu Rosyjskiemu i Imperium Rosyjskiemu w XVII i XVIII wieku.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Przemiany ekonomiczne epoki nowożytnej w Europie Środkowo-Wschodniej, głównie rozwój eksportu zboża do bardziej zaawansowanych krajów Europy Zachodniej, doprowadziły do stopniowego pogorszenia sytuacji chłopów w całym regionie, w tym i w Rzeczypospolitej. Stopniowe zwiększenie produkcji zboża na majątkach których właścicielami była szlachta prowadziło do wyzyskiwania chłopów i rozwoju pańszczyzny. Taki przebieg wypadków był możliwy politycznie ponieważ suwerenem w państwie pozostawała jedynie garstka całego społeczeństwa – szlachta (do 10% całego społeczeństwa)[2], zaś pozostałe stany pozbawione były znaczenia politycznego (z wyjątkiem wysokich duchownych, np. biskupi z tytułu pełnienia swojego urzędu wchodzili do senatu z tym że i tak tego typu godności kościelne były dostępne tylko dla przedstawicieli szlachty). W połączeniu z licznymi przywilejami gospodarczymi, które przysługiwały szlachcie, panowie polscy i ruscy na tych terenach uzależnili i wykorzystywali podległych sobie chłopów – pańszczyzna, służba na rzecz dworu itp.

Od końca XVI wieku (po unii lubelskiej) możni polscy i ruscy starali się podporządkować sobie także miejscową ludność[3][4] zamieszkującą obszary województw: kijowskiego, bracławskiego, wołyńskiego i czernichowskiego (od 1635), z której część służyła jako tzw. kozacy rejestrowi, a których szlachta chciała sobie podporządkować jako tanią siłę roboczą. Nałożyły się na to zatargi osobiste pomiędzy polskimi magnatami i lokalnymi ruskimi szlachcicami (np. w powstaniach Kosińskiego, Nalewajki i Chmielnickiego), które w efekcie doprowadziły do kilku wojen domowych w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, szczególnie intensywnych w pierwszej połowie XVII wieku.

Przebieg[edytuj | edytuj kod]

Poszczególne powstania przebiegały z rozmaitą siłą i aktywnością powstańców, ale zawsze obejmowały teren województw kijowskiego i bracławskiego. Najpoważniejsze powstanie kozackie – powstanie Chmielnickiego objęło olbrzymi obszar I Rzeczypospolitej: od Siczy na wschodzie, po Sanok na zachodzie i od Jahorliku na południu po Rohaczew i Suraż na północy (ok. 40–45% obszaru państwa)[5]. Wojskom polskim z trudem udało się zatrzymać Kozaków, których początkowo wspierał Chanat Krymski, a później także Carstwo Rosyjskie. W czasie powstań kozackich, które za każdym razem tłumiono, wojsko polskie odniosło liczne zwycięstwa, np. pod Beresteczkiem, ale doznało też kilku bardzo dotkliwych porażek, m.in. nad Żółtymi Wodami i pod Korsuniem.

Lista ważniejszych powstań kozackich na terenie Rzeczypospolitej[edytuj | edytuj kod]

Oprócz wymienionych powstań, dochodziło także do powstań kozackich na terytorium Rosji, z których najpoważniejszym było powstanie Pugaczowa z lat 17731775.

Skutki[edytuj | edytuj kod]

Znaczne połacie Rzeczypospolitej zostały splądrowane i zniszczone w wyniku działań wojennych. Ludność zaczęła przenosić się na tereny bardziej spokojne, co doprowadziło do wyludnienia sporych obszarów. Powstania kozackie i późniejsza powszechna anarchia kozacka na Naddnieprzu spowodowały także, że ludność ruska Kresów Wschodnich I Rzeczypospolitej coraz chętniej ciążyła zarówno ku zachodowi, jak i wschodowi. Feliks Koneczny, polski historyk i publicysta pierwszej połowy XX wieku, przedstawiał tę sytuację następująco:

Pośród anarchji powszechnej tylko motłoch czuł się dobrze, ale kto chodź trochę tylko posiadał poczucia kulturalnego, odwracał się ze wstrętem [...]. ... kto nie musiał być Kozakiem, kto mógł obejść się bez tego rodzaju zarobkowania (rabunkiem ujętym w formie wojskowej), porzucał szeregi kozackie [...]. Teraz dopiero polszczyła się tłumnie cała inteligencja ruska i cała warstwa szlachecka Podola, Wołynia i całej Ukrainy. Polszczono się tysiącami dopiero skutkiem wojen kozackich, nie chcąc mieć nic wspólnego z ohydą mordu, rabunku i wszeteczeństwa, chroniąc swe poczucie kulturalne pod skrzydła kultury polskiej. [...] Narodowość ruska rozwijała się w okrucieństwach wojen kozackich.

— Feliks Koneczny, Polskie logos a ethos[6].

W wyniku destabilizacji wschodnich Kresów, spowodowanych ciągłymi walkami na terytorium Ukrainy naddnieprzańskiej, osłabła potęga militarna Rzeczypospolitej. Ułatwiło to ekspansję sąsiadów na jej terytorium w drugiej połowie XVII wieku (wojny z Rosją, Szwecją, Imperium osmańskim) i stało się jedną z wielu przyczyn słabości państwa w wieku następnym.

Niektórzy przywódcy powstań kozackich[edytuj | edytuj kod]

Ważniejsi polscy dowódcy[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Przypisy

  1. Podczas powstania Chmielnickiego także wyzwoleńczych.
  2. M. Markiewicz, Historia Polski 1492- 1795, Kraków 2005.
  3. Ibidem.
  4. Karol Grunberg, Bolesław Sprengel Trudne sąsiedztwo, Warszawa 2005, s. 44-45.
  5. Rzeczpospolita w XVII wieku, [w:] Atlas historyczny świata do 1815 roku, pod red. Julii Tazbir, Warszawa 2005.
  6. Feliks Koneczny: Polskie Logos a Ethos, Poznań-Warszawa 1921, t.II, s. 114-115.