Powstanie kwietniowe

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Obszary objęte powstaniami kwietniowym i starozagorskim. Przedstawione granice Bułgarii były przedmiotem obrad konferencji w Konstantynopolu w 1877 roku.

Powstanie kwietniowe (bułg. Априлско въстание) – największe powstanie narodowe Bułgarów przeciwko Imperium osmańskiemu (Turcji). Za datę rozpoczęcia powstania przyjmuje się 20 kwietnia?/2 maja 1876, kiedy to wybuchły walki w Kopriwszticy. Stosowany zapis w starym stylu odnosi się do kalendarza juliańskiego obowiązującego w Bułgarii do 1916 roku.

Powstanie na ziemiach macedońskich w maju 1876, zdaniem autorów bułgarskich stanowiące część powstania kwietniowego[1], nosi nazwę powstania razłowieckiego.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Od 1396 roku Bułgaria była częścią państwa osmańskiego. Z powodu uciążliwych represji stosowanych przez Turków wobec ludności bułgarskiej polegających m.in. na przymusowym nawracaniu z prawosławia na islam, wcielaniu chłopców do oddziałów janczarskich itd., utrzymywała się silna niechęć tej ostatniej do zwierzchnictwa osmańskiego. Od roku 1828 Turcja przeżywała zewnętrzny i wewnętrzny kryzys, który nasilił się w połowie lat 70. XIX wieku. Z uwagi na wizję bankructwa państwa, w 1875 roku zwiększono podatki od ludności niemuzułmańskiej, co było jedną z przyczyn powstań w Hercegowinie oraz Starej Zagorze. Kłopoty Turcji ze stłumieniem tego pierwszego utwierdziły Bułgarów w przekonaniu o możliwości zbrojnego wywalczenia niepodległości. Szczególną rolę w rozbudzeniu aspiracji niepodległościowych Bułgarów odegrał Wasyl Lewski.

Przygotowania[edytuj | edytuj kod]

W listopadzie 1875 roku doszło do zebrania aktywistów Bułgarskiego Centralnego Komitetu Powstańczego w Giurgiu. Podczas spotkania zdecydowano o utworzeniu na terenie Bułgarii pięciu okręgów (komitetów) powstańczych:

  • w Wielkim Tyrnowie (pod przewodnictwem "apostołów" (agitatorów) Stefana Stambołowa, Georgiego Izmirliewa, Christo Karamnikowa, Christo Iwanowa Golemija i innych),
  • w Sliwenie ("apostołowie" Ilarion Dragostinow, Georgi Ikonomow, Georgi Obretenow i Stoił Wojwoda),
  • we Wracy ("apostołowie" Stojan Zaimow i Georgi Apostołow),
  • w Płowdiwie ("apostołowie" Panajot Wołow, Georgi Benkowski, Zachari Stojanow, Todor Kableszkow i inni. Okręg ten, nazywany IV okręgiem powstańczym, odegrał największą rolę w wybuchu i przebiegu powstania),
  • w Sofii ("apostołowie" Nikoła Obretenow i Nikoła Sławkow).

W toku przygotowań do powstania zaniechano rozwijania komitetu w Sofii z powodu bardzo trudnej sytuacji jego członków, a także przeniesiono IV okręg z Płowdiwu do Panagjuriszte.

Wybuch[edytuj | edytuj kod]

Przygotowania do buntu nie uszły uwadze lokalnych władz osmańskich oraz popierającej je ludności muzułmańskiej. Dodatkowo jeden z uczestników walnego zabrania członków IV komitetu (14 kwietnia 1876 w Oboriszte), na którym ustalono wiele szczegółów dotyczących planowanego powstania, przekazał zdobyte informacje Turkom. 19 kwietnia władze osmańskie wysłały z miast Pazardżik i Płowdiw do Kopriwszticy i Panagjuriszte oddziały żandarmerii w celu zaaresztowania agitatorów powstania. Następnego dnia, podczas próby uwięzienia Todora Kableszkowa, w Kopriwszticy wywiązała się walka między żandarmami i bułgarskimi spiskowcami. W jej efekcie Turcy zostali wyparci z miasta, a lokalny zarządca osmański zamordowany. Kableszkow opisał przebieg wydarzeń w tzw. Krwawym Liście, który wysłał do przedstawicieli IV komitetu w Panagjuriszte. Tego samego dnia, stosownie do ustaleń z Oboriszte, Georgi Benkowski ogłosił wybuch powstania. Należy nadmienić, iż na zebraniu w Giurgiu rozpoczęcie insurekcji wyznaczono na 1 maja 1876, przy czym dopuszczano wcześniejszą datę gdyby zaistniała groźba rozbicia spisku. Powstanie wybuchło zatem przedwcześnie, co zaskoczyło niektóre lokalne komitety i niekorzystnie wpłynęło na organizację walki.

Przebieg[edytuj | edytuj kod]

Po ogłoszeniu powstania, w Panagjuriszte (IV okręg powstańczy) sformowano Radę Wojskową (nazywaną także Rządem Tymczasowym), na czele której stanął Paweł Bobekow. Okręg podzielono na dwa rejony: wschodni (obejmujący Kopriwszticę, Klisurę oraz Karłowo), do którego skierowali się powstańcy (zgrupowani w tzw. czetę) pod przywództwem Panajota Wołowa i Georgiego Ikonomowa oraz zachodni (wsie Oboriszte, Poibrene, Bania i inne), w którym walczył Georgi Benkowski dowodzący oddziałem konnym. Inna czeta, pod przywództwem Orczy Wojwody, działała w okolicach Strełczy. 22 kwietnia w Panagjuriszte ogłoszono niepodległość i uroczyście poświęcono sztandar uszyty przez Rajnę Kniaginię.

Sztandar powstańców kwietniowych uszyty przez Rajnę Kniaginię. Napis głosi Wolność albo Śmierć.

W odpowiedzi na powstanie Turcy skierowali do walki regularną armię liczącą około 10 tys. żołnierzy i wyposażoną w artylerię oraz nieregularne wojska, które tworzyli tzw. baszybuzucy, w sile 80 tys. Powstańców, w większości słabo uzbrojonych, było zaledwie 8–10 tys. Już 26 kwietnia padła Klisura, zaatakowana przez dwutysięczną armię Tosuna Beja. Obóz powstańczy na wzgórzu Eledżik, zaatakowany przez wojska Hasana Paszy, bronił się zaciekle do 1 maja. Po zdobyciu obozu Turcy zamordowali zgromadzonych w nim Bułgarów, włącznie z kobietami i dziećmi. 30 kwietnia Hafyz Pasza zajął Panagjuriszte, które następnie zostało podpalone. Kopriwsztica uniknęła tego samego losu dzięki zapłaceniu ogromnego okupu. 2 maja wojska Reszida Paszy zajęły miasto Perusztica, 4 maja Ahmed Barutanlijata dowodzący dziesięciotysięczną armią zdobył miasto Batak, po czym wymordował jego mieszkańców, którzy schronili się w cerkwi. Bracigowo upadło 7 maja, kiedy dotarła tam regularna armia Hasana Paszy.

W pozostałych okręgach powstanie wybuchło w znacznie mniejszej skali i było prowadzone przez oddzielne, zwykle kilkudziesięcioosobowe czety. Wybuch powstania w I okręgu znacznie utrudniły masowe aresztowania członków komitetu powstańczego. 26 kwietnia do aresztu trafili Georgi Izmirliew i Iwan Panow, którzy zostali później straceni przez powieszenie. W tej sytuacji Stefan Stambołow zdecydował o rozpoczęciu powstania, ale nie stanął na jego czele. Brak jednolitego dowództwa spowodował, że walki w okręgu miały charakter lokalny. 29 kwietnia we wsi Musina pop Hariton z pomocą Baczy Kiry i Christo Karamnikowa sformował czetę liczącą ponad 200 osób, z którą dotarł do Drianowskiego monasteru. Monaster został wkrótce okrążony przez dziesięciotysięczną armię turecką pod przywództwem Fazły Paszy. Po dziewięciu dniach, nocą 7 maja, powstańcy podjęli próbę przedarcia się przez oblężenie, jednak większość z nich zginęła. Podobny los spotkał i inne oddziały powstańców, wśród nich i czetę Christo Botewa, jednego z najsłynniejszych bułgarskich poetów, który zginął od kuli w górach Stara Płanina.

Niedobitki powstańców w większości schroniły się w Starej Płaninie. Kobiety, dzieci i starcy uchodzili do okolicznych lasów. W krytycznych dniach powstania walkę i ucieczkę utrudniał nieoczekiwany o tej porze roku deszcz ze śniegiem.

Skutki[edytuj | edytuj kod]

Powstanie zostało brutalnie spacyfikowane przez wojska osmańskie. Choć dokładna liczba zabitych (zarówno uczestników walk jak i cywilnych ofiar represji) nie jest znana, powszechnie przypuszcza się, że przekracza ona 12 tys.[2], jakkolwiek niektórzy badacze uważają, że było ich około 3 tys.[3]. Około 80 wsi i miast zostało spalonych, zaś 200 splądrowanych. Największe prześladowania dotknęły obszar północnych Rodopów. Kilka tysięcy mieszkańców Bataka zostało zabitych przez nieregularnych żołnierzy osmańskich, w większości wywodzących się z Pomaków. Okrucieństwa dokonane przez Turków zostały opisane przez zagranicznych dziennikarzy, którzy przybyli na tereny Bułgarii po powstaniu[4]. Ich relacje odbiły się szerokim echem w Europie. Wielu polityków (np. William Ewart Gladstone), uczonych (np. Karol Darwin), pisarzy (np. Oscar Wilde i Wiktor Hugo) i rewolucjonistów (np. Giuseppe Garibaldi) publicznie wyraziło swoje oburzenie z powodu brutalnych represji tureckich względem ludności bułgarskiej.

Choć powstanie zakończyło się klęską Bułgarów, przyciągnęło uwagę mocarstw europejskich na położenie narodów bałkańskich okupowanych przez Turcję. W roku 1877 w Konstantynopolu odbyła się konferencja, z udziałem Turcji, Wielkiej Brytanii, Prus, Austro-Węgier, Francji, Włoch i Rosji, na której usiłowano m.in. uzgodnić nadanie Bułgarii autonomii. Sprzeciw Turcji doprowadził do wybuchu wojny rosyjsko-tureckiej w 1877 roku, w efekcie której Bułgaria odzyskała niepodległość.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Априлското въстание 1876
  2. Robert Seton-Watson, Disraeli, Gladstone and the Eastern Question: a study in diplomacy and party politics, (London: Macmillan, 1935), str. 58
  3. Richard Millman, "The Bulgarian Massacres Reconsidered," w The Slavonic and East European Review, Vol. 58, No. 2, (April, 1980), str. 230
  4. J. A. MacGahan on Turkish Atrocities in Bulgaria. The London Daily News (August 22, 1876)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]