Praksyteles

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Afrodyta Knidyjska
Odpoczywający satyr
Apollin Sauroktonos
Efeb z Maratonu
Baza kolumny z Mantinei
Artemida z Gabii

Praksyteles z Aten - rzeźbiarz grecki. Artysta stylu późnoklasycznego, którego lata działalności są kwestią sporną i ich datowanie waha się od 380 do 330 lat p.n.e. Syn Kefisodotosa Starszego, a ojciec Kefisodotosa Młodszego i Timarchosa.

Życie[edytuj | edytuj kod]

Wiadome jest, że Praksyteles był Ateńczykiem, o czym świadczy znaleziona w Tespiach inskrypcja z jego sygnaturą. Źródła dostarczają niewiele informacji na temat jego życia, a te, które istnieją, są często sprzeczne. Najczęściej przyjmuje się, że Praksyteles urodził się na przełomie V i IV wieku p.n.e. Na podstawie przekazów pisanych uważa się, że artysta zaczął tworzyć w latach 380-370, co jest jednak kwestią sporną. Pracował on nie tylko w Atenach, ale również na Peloponezie, w północnej Grecji, Azji i na Wyspach Jońskich, gdzie powstała Afrodyta Knidyjska. Uczył się najprawdopodobniej zarówno w Atenach, jak i na Peloponezie. Świadczy o tym wpływ zarówno twórców ateńskich, jak i peloponeskich, a zwłaszcza Myrona i Polikleta, na jego wczesne dzieła. Posągiem niewątpliwie z początków kariery Praksytelesa był Satyr nalewający, znany z ponad dwudziestu kopii marmurowych. Jest to dzieło z okresu przejściowego, pofidiaszowskiego, gdzie wpływ artystów V-wiecznych jest jeszcze bardzo duży. Pewne jest, że po pobycie w Atenach wyjechał do Azji Mniejszej, będąc już wtedy znanym, w świecie greckim, artystą. Musiało to nastąpić przed 353 rokiem p.n.e., inaczej z pewnością nie byłby pominięty przy doborze artystów do prac na Mauzoleum w Halikarnasie. Był autorem słynnych już w starożytności rzeźb, o czym poświadczają monety, na których bito ich podobizny. Najprawdopodobniej Praksyteles umarł przed objęciem władzy przez Aleksandra Wielkiego, w innym przypadku władca musiałby ściągnąć do siebie artystę już za życia uznawanego przez starożytnych za wybitnego. Za dzieło z końca życia rzeźbiarza uznaje się grupę Hermesa z Dionizosem. Dawna hipoteza zakłada, jakoby miałaby być to rzeźba wystawiona dla uczczenia przymierza Elei i Arkadii. Najbardziej znaną współcześnie rzeźbą Praksytelesa jest Afrodyta z Knidos wystawiona około 360 roku p.n.e., do której pozowała rzeźbiarzowi hetera Fryne.

Praksyteles w dziełach historyków[edytuj | edytuj kod]

  • W nauce, zgodnie z dziełem Pliniusza[1], za szczytowy okres rozwoju jego kariery przyjmuje się rok 104 Olimpiady, czyli 364 p.n.e.
  • Witruwiusz niesłusznie podaje, jakoby Praksyteles miał pracować wraz z innymi rzeźbiarzami przy dekoracji Mauzoleum w Halikarnasie w 353 roku p.n.e.[2]
  • Strabon podaje, że rzeźbiarz był zatrudniony przy dekoracji ołtarza Artemidy w Efezie po pożarze sanktuarium w 356 roku p.n.e.[3]
  • Kolejny przekaz Pliniusza[4] głosi, jakoby działalność syna Praksytelesa, Kefisodotosa Młodszego miała przypadać na 121 Olimpiadę, czyli lata 296-293 p.n.e.
  • Pauzaniasz podaje[5], że Praksyteles pracował w Mantinei w okresie życia trzeciej generacji po rzeźbiarzu Alkamenesie, czyli w latach około 350-340 p.n.e.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Praksyteles był przedstawicielem szkoły ateńskiej, co wpłynęło na jego styl. Przykładem jest rzeźba przedstawiająca grupę Hermesa z Dionizosem na ręku. W odróżnieniu od Lizypa przedstawiał bogów jako ludzi pozbawionych trosk. Przedstawienia bogów Praksytelesa są nazywane w literaturze pięknymi bogami. Należą do nich Artemida z Gabii, Eros Borghese czy Afrodyta z Knidos. Rzeźba Odpoczywający satyr przedstawia spokojnego i rozmarzonego młodzieńca. Postać jest wysmukła, a rzeźbiarz rozwinął kontrapost, wyrażający się esowatą linią sylwetki. Młody satyr opiera się o pień drzewa. Podobnie Apollo Sauroktonos. Chociaż kompozycja ciała wyraża spokój i beztroskę, to jaszczurka, wspinająca się po konarze ma być wcieleniem zła. Nadaje to mitycznego, sakralnego znaczenia całej rzeźbie. Jak twierdzi Zofia Sztetyłło sztuka grecka zawdzięcza Praksytelesowi nie tylko "uczłowieczenie" bogów w ich nadczasowej, pięknej młodości, ale również nowy kanon, będący rozwinięciem i przetworzeniem kontrapostu Polikleta[6]. Rozłożenie ciężaru ciała u Praksytelesa przyjmuje linię esowatą, zaś modelunek jest miękki i delikatny.

Najważniejsze dzieła[edytuj | edytuj kod]

  • Eros Farnese
  • Satyr nalewający
  • Artemida Brauronia
  • Kunikos
  • Efeb z Maratonu
  • Apollin Sauroktonos (Apollo zabijający jaszczurkę)
  • Hermes z małym Dionizosem na ręku
  • Euboleos (nie ma pewności czy to dzieło Praksytelesa)
  • Afrodyta Knidyjska- rzeźba bogini wykonana z paryjskiego marmuru. Postać kobiety na posągu lekko pochyla się do przodu i na bok, zakrywając część ciała prawą dłonią, w geście skromności wielokrotnie powtarzanym później w licznych aktach. Wyraz jej twarzy stanowi syntezę delikatności, godności i frywolności, ze szczegółami bardzo lekko zaznaczonymi i subtelnym potraktowaniem skóry, tworzącym piękny kontrast świateł i cieni.
  • Eros z Centocello
  • Eros Borghese
  • Artemida z Gabii

Oryginalność dzieł[edytuj | edytuj kod]

W czasach supremacji Cesarstwa Rzymskiego Rzymianie odkryli sztukę grecką i w ogromnych ilościach zaczęli sprowadzać dzieła sztuki do Rzymu. Wykonywano wtedy też wiele kopii znanych i sławnych dzieł. Dzięki temu wiemy, jak wyglądały niektóre z nich, bo większość oryginałów potem zaginęła. Rodzi to jednak wiele problemów ze stwierdzeniem oryginalności dzieł. Na przykład Hermes z małym Dionizosem odkryty w 1877 r. w Olimpii, uznawany był za oryginał. Przed laty uczony niemiecki C. Blümel uznał rzeźbę za kopię rzymską[7]. Jedyną bezspornie oryginalną rzeźbą jest baza posągu odnaleziona w 1887 roku w Mantinei, przedstawiająca muzy i Marsjasza.

Praksyteles w anegdocie[edytuj | edytuj kod]

Afrodyta Knidyjska, jako pierwsze przedstawienie obnażonej bogini, wywołała w świecie greckim liczne kontrowersje, a jej autor miał z tego powodu stanąć przed sądem. Antyczna anegdota powiada, że Praksyteles obnażył przed sądem Fryne, przedstawiając sędziom, że takie ciało, jako dar od bogów, nie może przynosić ujmy Afrodycie.

Przypisy

  1. Pliniusz, XXXIV, 50 [w:] Historia naturalna, tłum. I. i T. Zawadzcy, Wrocław-Kraków 1961
  2. Witruwiusz, VII, wstęp, 12 [w:] O architekturze ksiąg dziesięć, tłum. K. Kumaniecki, Warszawa 1956.
  3. Strabon, XIV, 641, [w:] Geografia, tłumaczenie angielskie;edycja komputerowa http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/17C*.html.
  4. Pliniusz, XXXIV, 51-52 [w:] Historia naturalna, tłum. I. i T. Zawadzcy, Wrocław-Kraków 1961
  5. Pauzaniasz, VIII, 9, 1, [w:] U stóp boga Apollona, tłum. Janina Niemirska-Pliszczyńska i Henryk Podbielski ; oprac. Henryk Podbielski, wyd. Wrocław 1989.
  6. Zofia Sztetyłło, Sztuka grecka.
  7. Karol Estreicher, "Historia sztuki w zarysie", PWN Warszawa 1984.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Zofia Sztetyłło, Sztuka grecka [w:] Sztuka świata, tom 2, pod red. Anny Lewickiej-Morawskiej, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 1990.
  • Maria Ludwika Bernhard, Sztuka grecka IV wieku p.n.e., Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1974.
Commons in image icon.svg