Prawo Grimma

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Prawo Grimma (ang. Grimm's law) – prawo głosowe opisujące przebieg pierwszej (starogermańskiej) i drugiej (staro-wysoko-niemieckiej) przesuwki spółgłoskowej. Zostało sformułowane w 1822 roku przez Jakuba Grimma (bardziej znanego z baśni braci Grimm) w jego Deutsche Grammatik na podstawie pochodzących z 1818 roku ustaleń Rasmusa Kristiana Raska (stąd inna nazwa - Reguła Raska). W 1877 roku doprecyzował je Karl Verner, który zauważył, iż dalsza ewolucja indoeuropejskich głosek zwartych bezdźwięcznych p, t, k zależy od tego, czy akcent występuje przed czy za nimi (Prawo Vernera). Zjawisko przechodzenia indoeuropejskich zwartych bezdźwięcznych w germańskie zwarte dźwięczne traktowano do tego momentu jako wyjątek.

Angielską nazwę Grimm's law wprowadził w 2. poł. XIX w. Max Friedrich Müller. Niektórzy językoznawcy uważają, że nie jest to określenie adekwatne, gdyż użycie słowa law ('prawo') sugeruje regułę o charakterze bezwyjątkowym i uniwersalnym, a więc dotyczącą wszystkich języków. Tylko niewielka liczba odkrytych przez językoznawstwo zasad (np. prawo Zipfa) spełniałaby taki wymóg.

Szczegółowy opis[edytuj | edytuj kod]

Prawo Grimma mówi, iż indoeuropejskie spółgłoski zwarte bezdźwięczne przechodzą w językach starogermańskich (zob. język pragermański) przed akcentem - w zwarte dźwięczne, po akcencie - w przydechowe. Indoeuropejskie zwarte dźwięczne w starogermańskich ubezdźwięczniają się. Indoeuropejskie przydechowe przechodzą w starogermańskie zwarte dźwięczne.

Starogermańskie spółgłoski zwarte bezdźwięczne po samogłoskach w śródgłosie przechodzą w staro-wysoko-niemieckie długie bezdźwięczne szczelinowe a po spółgłoskach i w nagłosie - w zwarto-szczelinowe. Starogermańskie zwarte dźwięczne na ogół ulegają w staro-wysoko-niemieckim ubezdźwięcznieniu.

Tabele[edytuj | edytuj kod]

Dwa człony prawa Grimma można ująć tabelarycznie:

Pierwsza przesuwka spółgłoskowa[edytuj | edytuj kod]

Języki Głoski
grecki
(ogólniej: indoeuropejskie)
zwarte bezdźwięczne
p, t, k
zwarte dźwięczne
b, d, g
aspiraty (przydechowe)
bh, dh, gh
przed akcentem po akcencie
gocki
(ogólniej: starogermańskie)
zwarte dźwięczne
b, d, g
aspiraty (przydechowe)
f, θ, x
zwarte bezdźwięczne
p, t, k
zwarte dźwięczne
b, d, g

Druga przesuwka spółgłoskowa[edytuj | edytuj kod]

Języki Głoski
starogermańskie zwarte bezdźwięczne
p, t, k
zwarte dźwięczne
b, d, g
w śródgłosie po samogłoskach w nagłosie lub po spółgłosce
staro-wysoko-niemiecki bezdźwięczne szczelinowe
ff, zz, hh
zwarto-szczelinowe
pf, ts, kh
(najczęściej) zwarte bezdźwięczne
p, t, k

Wyrazy ilustrujące prawo Grimma[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza przesuwka spółgłoskowa[edytuj | edytuj kod]

zwarte dźwięczne > zwarte bezdźwięczne:

  • pl. 'dwa', łac. duo > ang. two
  • łac. 'dentis' > ang. 'tooth' ('ząb')
  • pol. 'drwa' > ang. 'tree'
  • pol. 'woda' > ang. 'water'
  • pol. 'błoto' > ang. 'pool'
  • pol. 'jabłko' > ang. 'apple'
  • łac. 'granum' > ang. 'corn' ('zboże')
  • łac. 'ego' > staroang. 'ic' ('ja')

zwarte beźdzwięczne > szczelinowe beźdzwięczne

  • pol. 'pięć' > ang. 'five'
  • pol. 'płowy' > ang. 'fallow'
  • pol. 'trzy', łac. 'tres' > ang. 'three'
  • łac. 'cordis' > ang. 'heart' ('serce')
  • łac. 'quod' > staroang. 'hwaet' ('co')
  • łac. 'cornus', pol. 'krowa' > ang. 'horn' (róg, w pol. zmiana znaczenia)
  • łac. 'piscis' > ang. 'fish'
  • gr. π'εδον, łac. 'pedis' > goc. fet, ang. 'foot' ('stopa')
  • gr. πατ'ηр, łac. 'pater' > goc. fadar, ang. 'father' ('ojciec')
  • łac. 'noctis' > ang. 'night' (<gh> w staroang wymawiane jako szczelinowe [x])

aspiraty > zwarte dźwięczne

  • gr. φρ'ατηρ > goc. brothar ('brat')

Druga przesuwka spółgłoskowa[edytuj | edytuj kod]

  • goc. itan > staro-wysoko-niemieckie ezza ('jeść')
  • anglosaskie plegan > niem. pflegen ('uprawiać')
  • goc. dags > niem. Tag ('dzień')

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]