Promieniopłetwe

Promieniopłetwe
Actinopterygii
Klein, 1885
Szkielet Ophiodon elongatus
Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Nadgromada	ryby kostnoszkieletowe
Gromada	promieniopłetwe
Systematyka w Wikispecies
Multimedia w Wikimedia Commons

Promieniopłetwe (Actinopterygii) syn. kostnopromieniste, kostnopromienne – gromada ryb kostnoszkieletowych o płetwach wspartych na promieniach kostnych, obejmująca większość współcześnie żyjących gatunków ryb. Do promieniopłetwych zalicza się około 30 tys. gatunków wykazujących znaczne zróżnicowanie morfologiczne, zasiedlających zarówno wody słodkie jak i wody słone. Od mięśniopłetwych odróżnia je budowa płetw i sposób poruszania.

Cechy charakterystyczne

Płetwy rozpięte na szkielecie z promieni kostnych bezpośrednio połączonych z pasem barkowym. Ciało większości gatunków pokryte jest łuskami cykloidalnymi lub ktenoidalnymi, skóra niektórych jest naga, a u najstarszych ewolucyjnie, w większości już wymarłych gatunków, występują łuski ganoidalne. Szkielet promieniopłetwych jest dobrze ukształtowany, w całości kostny u form rozwiniętych, a u bardziej pierwotnych częściowo chrzęstny.

Ewolucja

Ryby promieniopłetwe pojawiły się w wodach słodkich w późnym sylurze, około 420 mln lat temu. Najstarsze z odkrytych gatunków to Andreolepis hedei i Lophosteus superbus. Kompletny szkielet ryby zaliczonej do promieniopłetwych odkryto w skałach z wczesnego dewonu. W karbonie zdominowały wody śródlądowe, a niektóre formy (prawieczkokształtne) przystosowały się do życia w morzach, które w triasie stały się głównym ośrodkiem ich rozwoju. Podczas gdy większość kostnochrzęstnych żyła w erze paleozoicznej i triasie, Neopterygii, choć znane już od końca permu najburzliwszy okres różnicowania przechodziły w triasie i jurze. Właśnie wówczas zaznaczyła się tendencja do redukcji liczby, grubości i wielkości łusek. Zaistniałe zmiany Neopterygii przyczyniły się do usprawnienia płetw (stąd nazwa Neopterygii i postulowana polska nazwa "nowopłetwe"). Płetwa ogonowa staje się symetryczna (w przeciwieństwie do heterocerkicznej u kostnochrzęstnych) i wykształca się skostniały kręgosłup. Gatunki zaliczane tradycyjnie do przejściowców (jak amia i niszczuka) są obecnie coraz częściej uznawane za prymitywne formy Neopterygii.

W mezozoiku i kenozoiku promieniopłetwe rozwijały się z rosnącym powodzeniem. Obecnie są dominującymi kręgowcami w większości zbiorników wodnych na Ziemi.

Systematyka

W tradycyjnej klasyfikacji Actinopterygii dzielone były na:

• kostnochrzęstne (Chondrostei) syn. kostnołuskie, kostołuskie, ganoidy chrzęstne obejmująca jesiotrokształtne (Acipenseriformes)
• przejściowce (Holostei) syn. pełnokostne, ganoidy kostne obejmujące niszczukokształtne (Lepisosteiformes) i amiokształtne (Amiiformes)
• ryby kościste (Teleostei)
• ramieniopłetwe (Brachiopterygii), do których zaliczano wielopłetwcokształtne (Polypteriformes)

Według najnowszych tendencji kladystycznych tradycyjnie przedstawiona grupa promieniopłetwych nie jest jednak grupą monofiletyczną (z powodu parafiletycznych przejściowców), a tym samym nie stanowią taksonu naturalnego.

Przez długi czas proponowany był podział na:

• kostnochrzęstne (Chondrostei) obejmujące taksony kopalne i współczesne wielopłetwcokształtne (Polypteriformes) i jesiotrokształtne (Acipenseriformes) o wielu cechach prymitywnych
• nowopłetwe (Neopterygii) obejmujące przejściowce (Holostei) oraz większość współcześnie żyjących gatunków ryb doskonałokostnych (Teleostei)

Chondrostei okazały się być taksonem parafiletycznym i są obecnie dzielone na dwie odrębne grupy.

Rzędy

Niezależnie od przyjętej klasyfikacji biologicznej gromadę ryb promieniopłetwych dzieli się na rzędy. W poniższej tabeli przedstawiono wszystkie rzędy ze wskazaniem różnic pomiędzy klasyfikacjami Integrated Taxonomic Information System, FishBase oraz J. S. Nelsona w czwartej edycji Fishes of the World.

ITIS	Fishbase.org	J. S. Nelson	Nazwa zwyczajowa
Acipenseriformes	Acipenseriformes	Acipenseriformes	jesiotrokształtne
Albuliformes	Albuliformes	Albuliformes	albulokształtne
Amiiformes	Amiiformes	Amiiformes	amiokształtne
Anguilliformes	Anguilliformes	Anguilliformes	węgorzokształtne
		Argentiniformes
Ateleopodiformes	Ateleopodiformes	Ateleopodiformes	(brak nazwy)
Atheriniformes	Atheriniformes	Atheriniformes	aterynokształtne
Aulopiformes	Aulopiformes	Aulopiformes	skrzelokształtne
Batrachoidiformes	Batrachoidiformes	Batrachoidiformes	batrachokształtne
Beloniformes	Beloniformes	Beloniformes	belonokształtne
Beryciformes	Beryciformes	Beryciformes	beryksokształtne
Characiformes	Characiformes	Characiformes	kąsaczokształtne
	Cetomimiformes		wielorybinkokształtne
Clupeiformes	Clupeiformes	Clupeiformes	śledziokształtne
Ctenothrissiformes (incertae sedis)	–
Cypriniformes	Cypriniformes	Cypriniformes	karpiokształtne
Cyprinodontiformes	Cyprinodontiformes	Cyprinodontiformes	karpieńcokształtne (zębokarpiokształtne)
Elopiformes	Elopiformes	Elopiformes	tarponokształtne
Esociformes	Esociformes	Esociformes	szczupakokształtne
Gadiformes	Gadiformes	Gadiformes	dorszokształtne
Gasterosteiformes	Gasterosteiformes	Gasterosteiformes	ciernikokształtne
	Gobiesociformes		grotnikokształtne
Gonorynchiformes	Gonorynchiformes	Gonorynchiformes	piaskolcokształtne
Gymnotiformes	Gymnotiformes	Gymnotiformes	strętwokształtne
		Hiodontiformes
Lampridiformes	Lampriformes	Lampriformes	strojnikokształtne
Lophiiformes	Lophiiformes	Lophiiformes	żabnicokształtne
Mugiliformes	–	Mugiliformes	mugilokształtne (cefalokształtne)
Myctophiformes	Myctophiformes	Myctophiformes	świetlikokształtne
	Notacanthiformes		łuskaczokształtne
Ophidiiformes	Ophidiiformes	Ophidiiformes	wyślizgokształtne
Osmeriformes	Osmeriformes	Osmeriformes	stynkokształtne
Osteoglossiformes	Osteoglossiformes	Osteoglossiformes	kostnojęzykokształtne
Perciformes	Perciformes	Perciformes	okoniokształtne
Percopsiformes	Percopsiformes	Percopsiformes	okonkokształtne
Pleuronectiformes	Pleuronectiformes	Pleuronectiformes	flądrokształtne (płastugokształtne)
Polymixiiformes	Polymixiiformes	Polymixiiformes	wąsatkokształtne
Polypteriformes	Polypteriformes	Polypteriformes	wielopłetwcokształtne
Saccopharyngiformes	Saccopharyngiformes	Saccopharyngiformes	gardzielcokształtne
Salmoniformes	Salmoniformes	Salmoniformes	łososiokształtne
Scorpaeniformes	Scorpaeniformes	Scorpaeniformes	skorpenokształtne
Semionotiformes	Lepisosteiformes	Lepisosteiformes	niszczukokształtne
Siluriformes	Siluriformes	Siluriformes	sumokształtne
Stephanoberyciformes	Stephanoberyciformes	Stephanoberyciformes	stefanoberyksokształtne
Stomiiformes	Stomiiformes	Stomiiformes	wężorokształtne
Synbranchiformes	Synbranchiformes	Synbranchiformes	szczelinokształtne
	Syngnathiformes		igliczniokształtne
Tetraodontiformes	Tetraodontiformes	Tetraodontiformes	rozdymkokształtne
Zeiformes	Zeiformes	Zeiformes	piotroszokształtne

Kladogram współczesnych promieniopłetwych.

Actinopterygii	Polypteriformes Actinopteri Acipenseriformes Neopterygii Lepisosteiformes Halecostomi Amiiformes Teleostei

Bibliografia

1. Actinopterygii. w: Integrated Taxonomic Information System (ang.) [dostęp 15 lutego 2009]
2. Joseph S. Nelson: Fishes of the World. John Wiley & Sons, 2006. ISBN 0-471-25031-7. 
3. Mały słownik zoologiczny: ryby. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1976. 
4. Ryby : encyklopedia zwierząt. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN : Dorota Szatańska, 2007. ISBN 978-83-01-15140-9. 
5. Włodzimierz Załachowski: Ryby. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997. ISBN 83-01-12286-2.