Protoceratops

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Protoceratops
Granger & Gregory, 1923
Okres istnienia: kreda późna,
83–70 mln lat temu
Protoceratops
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada zauropsydy
Podgromada diapsydy
Nadrząd dinozaury
Rząd dinozaury ptasiomiedniczne
Podrząd cerapody
Infrarząd ceratopsy
(bez rangi) neoceratopsy
Rodzina protoceratopsy
Rodzaj protoceratops
Gatunki
  • P. andrewsi Granger & Gregory, 1923 (typowy)
  • P. hellenikorhinus Lambert et al., 2001
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Protoceratopsrodzaj niewielkiego ceratopsa z rodziny Protoceratopsidae. Występował pod koniec kredy na terenach Azji. Nazwa rodzajowa tego dinozaura składa się z greckich słów proto – pierwszy, cerat – róg i ops – twarz i oznacza „pierwsze rogate oblicze”, natomiast nazwa gatunkowa gatunku typowego, andrewsi, honoruje Roya Chapmana Andrewsa – amerykańskiego paleontologa.

Budowa[edytuj | edytuj kod]

Protoceratops był prymitywnym, czworonożnym ceratopsem. Osiągał około 1,8 m długości i 0,8 m wysokości oraz masę do 180 kg. Był roślinożerny, miał mocne szczęki zakończone twardym dziobem i zęby, służące do żucia twardego pokarmu roślinnego. Protoceratops miał dość duże oczodoły, mające 50 mm średnicy. Różnice w budowie kości czaszki protoceratopsów o podobnych rozmiarach mogą świadczyć o dymorfizmie płciowym. Protoceratops nie miał długich, dobrze widocznych rogów typowych dla bardziej zaawansowanych ceratopsów, natomiast miał już dobrze wykształconą kostną kryzę. Duże ilości szkieletów tych dinozaurów są często znajdowane w jednym miejscu, co sugeruje, że protoceratops prowadził stadny tryb życia. Były one na tyle pospolite, że bywają nazywane "owcami okresu kredowego".

Protoceratops miał czteropalczaste stopy i był palcochodny[1].

Analizy cech anatomicznych protoceratopsa i ruchliwości kręgosłupa świadczą, że prowadził półwodny tryb życia[2].

Historia odkryć[edytuj | edytuj kod]

Słynne "walczące dinozaury"
Rekonstrukcja sceny

Pierwsze szczątki protoceratopsa zostały znalezione przez fotografa J.B. Shackelforda podczas ekspedycji na pustynię Gobi, mającą na celu znalezienie szczątków praludzkich. Wprawdzie podczas tej wyprawy nie znaleziono żadnych szczątków ludzkich, ale za to odkryto liczne szczątki protoceratopsów oraz teropodów – owiraptorów i welociraptorów. Odkrycie protoceratopsa rzuciło światło na pochodzenie późniejszych, znacznie większych gatunków ceratopsów.

W 1922 Roy Chapman Andrews odkrył na pustyni Gobi pierwsze znane jaja dinozaura. Każde jajo miało ok. ok. 20,32 cm. Ze względu na to, że jaja znaleziono w pobliżu szkieletów dorosłych protoceratopsów, uznano je za należące do tego rodzaju. Obok znaleziono też zgniecioną czaszkę, należącą do niewielkiego nieznanego wcześniej nauce teropoda. Uznano, że to szczątki rabusia jaj, który został zabity przez matkę pilnującą gniazda. Został on nazwany owiraptorem (Oviraptor philoceratops, czyli złodziej jaj lubiący ceratopsy). Badania embrionów w jajach przeprowadzone w 1993 dowiodły, że jaja te nie należały do protoceratopsa, tylko do owiraptora.

W 1971 na pustyni Gobi znaleziono splecione szczątki welociraptora i protoceratopsa, które padły w trakcie walki. Oba zwierzęta odniosły ciężkie rany i zginęły w czasie burzy piaskowej lub zostały pokryte osypującą się wydmą. W popularnonaukowym programie pt. Dinozaury zabójcy (The Truth About Killer Dinosaurs) produkcji BBC zasymulowano starcie welociraptora z protoceratopsem. Ustalono, że szpon drapieżnika nie był w stanie wypruć wnętrzności protoceratopsa, a tylko przekłuć skórę.

W 1975 roku polscy paleontolodzy Teresa Maryańska i Halszka Osmólska opisali nowy gatunek protoceratopsa – P. kozlowskii. Jednak został on opisany na podstawie niekompletnych szczątków, należących do młodego osobnika i obecnie jest uważany za synonim Bagaceratops rozhdestvenskyi[3]. W 2001 w formacji Bayan Mandahu znaleziono szczątki nowego gatunku protoceratopsa, P. hellenikorhinus.

Klasyfikacja[edytuj | edytuj kod]

Od nazwy Protoceratops pochodzi także nazwa rodziny, do której on należy – Protoceratopsidae. Należą do niej ceratopsy bardziej zaawansowane od psitakozaurów, ale mniej zaawansowane od przedstawicieli rodziny Ceratopsidae. Członkowie tej rodziny ogólnie wyglądem przypominają Ceratopsidae, ale nie mają dobrze widocznych rogów, a ich kończyny mają inne proporcje. Według definicji filogenetycznej przedstawionej w 1998 roku przez Paula Sereno do Protoceratopsidae należą zwierzęta bliżej spokrewnione z protoceratopsem niż z triceratopsem. Tradycyjnie oprócz protoceratopsa zalicza się do niej rodzaje Bagaceratops, Breviceratops, Graciliceratops, Lamaceratops, Magnirostris, Platyceratops i Serendipaceratops, jednak nie wszyscy uczeni są zgodni co do przynależności tych rodzajów do Protoceratopsidae.

Paleoekologia[edytuj | edytuj kod]

Protoceratops żył na rozległych pustynnych terenach Mongolii w późnej kredzie, ok. 80 mln lat temu. Te same tereny zamieszkiwały także dinozaury takie jak welociraptor, owiraptor, citipati czy szuwuja. Ponieważ był najliczniejszym roślinożercą na tych terenach, często padał ofiarą różnych drapieżników. W cieniu dinozaurów żyły niewielkie ssaki jak Buginbaatar. Na pustyni Gobi żyły także krokodylomorfy, takie jak Gobiosuchus czy Shamosuchus[4].

Protoceratops w kulturze[edytuj | edytuj kod]

W 2000 Polska Poczta wydała znaczek przedstawiający protoceratopsa, o nominale 80 groszy[5].

Scytowie, którzy wydobywali złoto w Tienszan i Ałmaju mogli natrafić na szczątki protoceratopsów. Takie wydarzenia mogły dać początek legendom o gryfach. Jest to prawdopodobne, gdyż wizerunek protoceratopsa zaskakująco pasuje do wizerunku mitycznego gryfa.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Grzegorz Niedźwiedzki, Tomasz Singer, Gerard D. Gierliński, Martin G. Lockley. A protoceratopsid skeleton with an associated track from the Upper Cretaceous of Mongolia. „Cretaceous Research”, 2011. doi:10.1016/j.cretres.2011.07.001. 
  2. Tereschenko, V. S. 2008. Adaptive features of protoceratopoids (Ornithischia: Neoceratopsia). Paleontological Journal 42 (3): 273-286. DOI:10.1134/S003103010803009X
  3. You Hailu, Peter Dodson: Basal Ceratopsia. W: David B. Weishampel, Peter Dodson, Halszka Osmólska (red.): The Dinosauria. Wyd. drugie. Berkeley: University of California Press, 2004, s. 494–513. ISBN 0-520-24209-2.
  4. Miesięcznik „Ewolucja” nr 2. Kwiecień 2001.
  5. Znaczki wprowadzone do obiegu w okresie: 1.01 - 31.03.2000 (pol.). [dostęp 12 grudnia 2008].