Prymas Polski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Prymas Polski
herb obecnego prymasa
herb obecnego prymasa
Obecny Prymas
abp Józef Kowalczyk
abp Józef Kowalczyk
Stanowisko
Państwo  Polska
Data utworzenia 1417
Pierwszy Prymas abp Mikołaj Trąba
Obecny Prymas abp Józef Kowalczyk
Obecny od od 26 czerwca 2010
Siedziba Gniezno
Józef Glemp i Henryk Muszyński - byli prymasi
Mikołaj Trąba
Ignacy Krasicki
Kard. Stefan Wyszyński

Prymas Polski – tytuł przysługujący urzędującym arcybiskupom gnieźnieńskim od 1417, podkreślający ich pierwszeństwo w polskim episkopacie.

Obecnym prymasem Polski jest abp Józef Kowalczyk (nominację otrzymał 8 maja 2010, zaś ingres odbył 26 czerwca 2010). Jego poprzednikiem był abp Henryk Muszyński.

Tytuł wiąże się, zgodnie z ideą godności prymasa, ze szczególną historyczną rolą Gniezna jako pierwszego polskiego arcybiskupstwa oraz przez długi okres jedynej metropolii. Arcybiskupi gnieźnieńscy jako prymasi Polski noszą tytuł "legata urodzonego" i posiadają przywilej noszenia stroju kardynalskiego nawet wówczas, gdy nie są kardynałami. Przywilej ten nie dotyczy piuski, która powinna pozostać fioletowa, nie purpurowa[1]. Zarówno abp Józef Glemp, jak i abp Henryk Muszyński, w chwili ingresu przywdziali jednak purpurę. Obecny Prymas Polski Józef Kowalczyk pozostał przy swoim stroju biskupim i nie przyjął purpury kardynalskiej.

Funkcja i ranga prymasa Polski w obrębie episkopatu zmieniała się. W przeszłości często byli to faktyczni przywódcy polskiego Kościoła katolickiego, co wynikało z przysługujących im szerokich prerogatyw, wzmocnionych czasem innymi pełnionymi równolegle godnościami kościelnymi. Aktualnie jest to tytuł przede wszystkim honorowy.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W 1417 pierwszym prymasem Polski został ówczesny arcybiskup gnieźnieński Mikołaj Trąba (wg Jana Długosza tytuł prymasa nadał mu Sobór w Konstancji). Od tego czasu tytuł ten przysługiwał wszystkim jego następcom na stolicy arcybiskupiej.

W średniowieczu prymas był najważniejszym biskupem kraju, reprezentującym papieża, przewodniczącym synodom wewnątrzpaństwowym, mianującym archidiakonów, ustalającym granice diecezji i metropolii.

W okresie I Rzeczypospolitej oraz wczesnorozbiorowym (do 1818), prymasom Polski, z racji dualistycznego charakteru I RP, przysługiwał bardziej rozbudowany tytuł "Prymas Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego"[2].

Od 1515 dzięki staraniu prymasa Jana Łaskiego z tytułem arcybiskupa, metropolity gnieźnieńskiego związany jest tytuł legatus natus – stałego legata papieskiego.

Od 1572 prymas był interrexem, tj. głową państwa w czasie wakującej monarchii. Koronował i grzebał królów, udzielał im i ich rodzinom sakramentów, pełnił inne funkcje polityczne. Stał na czele Senatu jako najwyższy senator w państwie[3].

Od 1749 otrzymali prawo noszenia stroju kardynalskiego[4].

W 1795 władze pruskie zakazały używania tytułu prymasa Polski, jednak wobec braku reakcji Stolicy Apostolskiej arcybiskupi gnieźnieńscy zachowali tytulaturę.

W latach 1821-1946 prymasi Polski jako arcybiskupi gnieźnieńscy byli równocześnie arcybiskupami poznańskimi i rezydowali w Poznaniu, zaś w latach 1946-1992 warszawskimi i rezydowali w Warszawie. Ta ostatnia okoliczność wiązała się z faktem nadania w 1818 arcybiskupom warszawskim tytułu prymasa Królestwa Polskiego. W ten sposób po odzyskaniu niepodległości przez Polskę powstała niezręczna sytuacja protokolarna: dwóch prymasów w jednym państwie. Ponieważ ani zrzeczenie się godności prymasowskiej przez jednego z jej nosicieli, ani jej odebranie przez Stolicę Apostolską nie wchodziło w grę, dualizm ten utrzymał się aż do 1938, czyli do śmierci ostatniego prymasa Królestwa Polskiego, kard. Aleksandra Kakowskiego. Wówczas arcybiskupem warszawskim mianowany został prymas Polski i arcybiskup poznańsko-gnieźnieński kard. August Hlond, przez co obie godności prymasowskie zostały połączone w jednym ręku, a tytuł prymasa Królestwa Polskiego samoistnie wygasł. Ze względu na wybuch II wojny światowej powstała w ten sposób faktyczna unia personalna między archidiecezjami gnieźnieńską i warszawską zatwierdzona przez Stolicę Apostolską dopiero w 1946.

W 1992 rozwiązano unię personalną archidiecezji gnieźnieńskiej i warszawskiej, skutkiem czego ówczesny prymas, kard. Józef Glemp przestał pełnić funkcję arcybiskupa metropolity gnieźnieńskiego, pozostając na stolicy warszawskiej. Tytułu prymasa Polski nie otrzymał jednak nowy arcybiskup metropolita gnieźnieński, stan ten jednak od początku określany był jako przejściowy. Kard. Glemp zachował tytuł prymasa, jako pierwszy nie-gnieźnieński arcybiskup. Łączność z Gnieznem symbolizowała odtąd godność kustosza relikwii św. Wojciecha (dotychczas przysługująca arcybiskupom gnieźnieńskim), którą pełnił do zakończenia posługi prymasowskiej. Po jej zakończeniu tytuł prymasowski miał powrócić do Gniezna. W 2006 kard. Glemp przeszedł jako arcybiskup warszawski na emeryturę, decyzją papieża zachował jednak godność prymasa do ukończenia 80. roku życia i jest pierwszym prymasem, który przestał nim być za życia. Dawniej bowiem biskupstwa obsadzane były zwyczajowo dożywotnio, a i po zniesieniu tej zasady, wszyscy następni prymasi w chwili śmierci nosili ten tytuł.

W 2009 tytuł prymasa symbolicznie powrócił do Gniezna. Aktualnie godność prymasa przysługuje Arcybiskupowi Gnieźnieńskiemu i jego następcom na czas pełnienia tej funkcji.

Obecny status[edytuj | edytuj kod]

W XX wieku prymasi byli automatycznie przewodniczącymi Konferencji Episkopatu Polski, co – wzmacniane dodatkowo różnymi innymi okolicznościami – dawało im faktyczne przywództwo w polskim Kościele. W 1994 rozdzielono jednakże funkcje prymasa i przewodniczącego KEP-u. Tę drugą miał bowiem pełnić przedstawiciel episkopatu wybierany przez ogół polskich biskupów na 5-letnią kadencję, z prawem do jednej reelekcji. Faktycznie jednak przez pierwsze 10 lat nie nastąpiła tutaj zmiana, bowiem biskupi przez pierwsze dwie kadencje wybierali przewodniczącym kard. Glempa. Od marca 2004 stanowisko przewodniczącego KEP-u jest już de iure i de facto niezależne od godności prymasa. W skali całego episkopatu, prymasowi głównie przypadają więc tylko godności honorowe, jednakże jest on automatycznie członkiem Rady Stałej KEP-u – jedynym niewybieralnym.

Prymasi Polski[edytuj | edytuj kod]

Prymasi Polski Okres pełnienia tytułu Uwagi
Mikołaj Trąba 14171422
Wojciech Jastrzębiec 14231436
Wincenty Kot z Dębna 14361448 w latach 14441447 kardynał w obediencji antypapieża Feliksa V
Władysław Oporowski 14491453
Jan Sprowski 14531464
Jan Gruszczyński 14641473
Jakub z Sienna 14741480
Zbigniew Oleśnicki 14811493
Fryderyk Jagiellończyk 14931503 (kardynał)
Andrzej Boryszewski 15031510
Jan Łaski 15101531 wprowadzono tytuł legata urodzonego (legatus natus)
Maciej Drzewicki 15311535
Andrzej Krzycki 15351537
Jan Latalski 15371540
Piotr Gamrat 15411545
Mikołaj Dzierzgowski 15451559
Jan Przerębski 15591562
Jakub Uchański 15621581
Stanisław Karnkowski 15811603
Jan Tarnowski 16031605
Bernard Maciejowski 16051608 (kardynał)
Wojciech Baranowski 16081615
Wawrzyniec Gembicki 16161624
Henryk Firlej 16241626
Jan Wężyk 16271638
Jan Lipski 16381641
Maciej Łubieński 16411652
Andrzej Leszczyński 16531658
Wacław Leszczyński 16591666
Mikołaj Prażmowski 16661673
Kazimierz Florian Czartoryski 16731674 (książę)
Andrzej Olszowski 16741677
Jan Stefan Wydżga 16771685
Stefan Wierzbowski 16861687 (nominat)
Michał Stefan Radziejowski 16871705 (kardynał)
Stanisław Szembek 17061721
Teodor Potocki 17231738
Krzysztof Antoni Szembek 17391748
Adam Ignacy Komorowski 17491759
Władysław Aleksander Łubieński 17591767
Gabriel Podoski 17671777
Antoni Kazimierz Ostrowski 17771784
Michał Jerzy Poniatowski 17851794
Ignacy Krasicki 17951801
Ignacy Raczyński 18061818
Tymoteusz Gorzeński 18211825
Teofil Cyprian Wolicki 18281829
Marcin Dunin 18311842
Leon Michał Przyłuski 18451865
Mieczysław Ledóchowski 18661886 (kardynał)
Juliusz Józef Dinder 18861890
Florian Stablewski 18911906
Edward Likowski 19141915
Edmund Dalbor 19151926 (kardynał)
August Hlond 19261948 (kardynał)
Stefan Wyszyński 19481981 (kardynał)
Józef Glemp 19812009 (kardynał)
Henryk Muszyński 20092010
Józef Kowalczyk 2010

Inne tytuły prymasów w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Równolegle z arcybiskupami gnieźnieńskimi, prymasami Polski, godność prymasa na ziemiach polskich piastowali też inni hierarchowie

Przypisy

  1. Korytkowski Jan, Arcybiskupi gnieźnieńscy, T. 4 - wynik wyszukiwania - DIR
  2. Pełny tytuł prymasa brzmiał wówczas z łac.: N.N. Dei et Sedis Apostolicae gratia sanctae Gnesnensis Ecclesiae Archiepiscopus Legatus Natus, Primas Regni Poloniae Magnique Ducatus Lithuaniae Primusque Princeps (z łaski Bożej i Stolicy Apostolskiej świętego Kościoła Gnieźnieńskiego Arcybiskup, Legat urodzony, Prymas Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, Pierwszy Książę).
  3. Zbigniew Góralski, Urzędy i godności w dawnej Polsce, Warszawa 1998, s. 62-66.
  4. Zbigniew Góralski, Urzędy i godności w dawnej Polsce, Warszawa 1998, s. 62

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]