Prymat Świętego Piotra

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Rzeźba św. Piotra z bazyliki na Watykanie

Prymat Świętego Piotra ("Prymat Piotrowy") – doktryna katolicka o pierwszeństwie biskupa Rzymu w przewodzeniu Kościołowi i w strzeżeniu depozytu nauki wiary i moralności jako następcy św. Piotra Apostoła. Doktryna ta jest elementem strukturalnym Kościoła w rozumieniu katolickim[1].

W Nowym Testamencie[edytuj | edytuj kod]

Dla doktryny o Prymacie Piotrowym zasadnicze znaczenie mają dialogi Piotra Apostoła z Jezusem, jak ten w Cezarei Filipowej (Mt 16,13-20), gdzie Jezus mówi do Szymona, iż jest Piotrem (wg teologii katolickiej: skałą), na której zbuduje swój Kościół[2]; podatek na świątynię (Mt 17,24-27) i wiele innych, w których św. Piotr wysuwa się na pierwszy plan, jak trzykrotne zaparcie się Jezusa przed Jego męką (J 18,15-27). Do ważniejszych tekstów mówiących o pierwszeństwie św. Piotra należy zaliczyć jego rozmowę z Jezusem Zmartwychwstałym nad jeziorem Galilejskim (J 21,15-19), kiedy to Piotr otrzymał władzę rządzenia całym Kościołem: "Paś owce moje" (J 21,17). Kościół katolicki uważa, że władza ta została następnie przekazana tym, którzy obejmowali po św. Piotrze urząd biskupa Rzymu (zob. Sukcesja apostolska).

Ewangeliści wyróżniają św. Piotra wśród pozostałych uczniów Chrystusa. On jest tym, który "ludzi będzie łowił" (Łk 5,10); on jako pierwszy mówi, że Jezus jest Mesjaszem (Mk 8,29); jemu Jezus daje realną (rzeczywistą) władzę (klucze Królestwa Niebieskiego): "cokolwiek zwiążesz na ziemi, będzie związane i w Niebie" (Mt 16,19) on na wezwanie Jezusa chodzi po jeziorze (Mt 14,22-33); wraz z Jakubem i Janem jest jednym z najbliższych towarzyszy Jezusa (Mk 5,35-43, Mk 14,33; Łk 8,49-56, Łk 9,28-36); oraz w imieniu uczniów do Niego się zwraca (Mt 19,27, Mk 10,28, Łk 9,33, Łk 12,41, J 6,68); w spisach Apostołów zawsze jest podawany na pierwszym miejscu (Mt 10,1-4; Mk 3,13-19; Łk 6,12-16).

Dzieje Apostolskie ukazują Piotra, który przewodzi Kościołowi. Organizuje wybory na Apostoła, na miejsce Judasza (Dz 1,15-26), przemawia do tłumów w dzień Pięćdziesiątnicy i w świątyni po uzdrowieniu chromego, czyni znaki i cuda, do niego przynoszą dobra, które potem dzieli (Dz 5,1-11). Kiedy został uwięziony "Kościół modlił się za niego nieustannie do Boga" (Dz 12,5). Także Św. Paweł, mimo iż krytykuje Piotra, za jego niejednoznaczną postawę w sprawie tradycji żydowskiej (Ga 2,11-14), wyróżnia jego rolę jako pierwszego wśród Apostołów (1Kor 15,1-8, Ga 1,18, Ga 2,6-10). Św. Jan Ewangelista podaje, że po Zmartwychwstaniu Jezusa Piotr i "umiłowany uczeń" (najprawdopodobniej właśnie św. Jan) biegli razem do pustego grobu. Jan dobiegłszy pierwszy, poczekał na Piotra, aby ten wszedł pierwszy do grobu. Komentarz Biblii Jerozolimskiej do tego fragmentu stwierdza, że znaczy to iż uczeń uznaje pierwszeństwo św. Piotra[3].

Pośrednio na pierwszeństwo św. Piotra wskazuje opowiadanie biblijne o matce synów Zebedeusza, która prosi Jezusa, żeby jej synowie zasiedli po prawej i lewej stronie w Królestwie Niebieskim. Jezus jej odpowiada, że to miejsce przypadnie tym, dla których jest przygotowane (Mt 20,20-23) i wyjaśnia jak rozumieć pierwszeństwo: "Kto by chciał być pierwszym między wami, niech będzie niewolnikiem waszym, na wzór Syna Człowieczego, który nie przyszedł, aby Mu służono, lecz aby służyć i dać swoje życie na okup za wielu" (Mt 20,27n).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Szczególne wybraństwo św. Piotra potwierdza szacunek jakim darzyli go inni apostołowie, jak również pierwsza wspólnota chrześcijan. Ponieważ poniósł on śmierć męczeńską w Rzymie, gdzie również zginął św. Paweł, autorytetem zaczęto w Kościele otaczać kolejnych biskupów Wiecznego Miasta, jako następców św. Apostołów Piotra i Pawła, co potwierdzają pisma Ojców Kościoła. Po Edykcie Mediolańskim i zamieszkaniem cesarza w Konstantynopolu co jakiś czas powstają spory na temat prymatu, które ostatecznie kończą się Schizmą Wschodnią w 1054 r. Spory wokół prymatu odżyły podczas Schizmy Zachodniej na przełomie XIV/XV w., gdy wskutek intryg różnych dworów królewskich pojawiło się w tym samym czasie kilku papieży. Sprawa znalazła swój finał na Soborze w Konstancji, lecz jedność po jego zakończeniu nie trwała długo, bowiem, wskutek życia papieży w zbytkach i luksusach, już na przełomie kolejnego stulecia wybuchła Reformacja. Odnowa Kościoła katolickiego po Soborze Trydenckim zaowocowała wzmocnieniem roli Biskupa Rzymu i doprowadziła do tego, że III wieki później podczas Soboru Watykańskiego I ogłoszono dogmat o nieomylności papieża.

Ojcowie Kościoła[edytuj | edytuj kod]

Kościół pierwszych wieków w sposób szczególny traktuje kolejnych biskupów Rzymu, których skrupulatnie wylicza Ireneusz z Lyonu, zaznaczają przy tym, że Kościół w Rzymie jest największy, najstarszy i wszystkim znany oraz że został on założony i ustanowiony przez apostołów Piotra i Pawła, dlatego jego nauka jest apostolska. Nie wydaje się jednak, aby mieli oni jakąś szczególną władzę jurydyczną nad poszczególnymi Kościołami partykularnymi. Wprawdzie Kościół Rzymski jest wyróżniany już przez Ignacego Antiocheńskiego (zm. ok. 110 r.), a trzeci papież Klemens Rzymski w Liście do Koryntian rozstrzyga sprawy tamtego Kościoła partykularnego, trzeba jednak zaznaczyć, że Św. Cyprian (III w.) wyraźnie sprzeciwił się papieżowi Stefanowi w sprawie chrztu heretyków, uznając ten za nieważny, a mimo to św. Augustyn wychwala jego cnoty oraz podaje go jako przykład katolickiego biskupa i męczennika. Wyraźne potwierdzenie prymatu papieża widać dopiero w pismach św. Ambrożego.

Na przełomie VI i VII papieże sprzeciwiali się przyjęciu przez patriarchę Konstantynopola tytułu "ekumeniczny" (z gr. οἰκουμενικός – powszechny). Św. Grzegorz I sam zrzekł się tytułu "Ojciec powszechny" (łac. universalis papa) i nazwał siebie "Sługą sług Bożych" (łac. servus servorum dei).

Schizma Wschodnia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Schizma wschodnia.

Podział Kościoła na część wschodnią i zachodnią sięgał czasów Imperium Rzymskiego, kiedy to cesarz Teodozjusz I Wielki w 395 r. podzielił cesarstwo na zachodniorzymskie i wschodniorzymskie. Przyczyną tego były znaczące różnice kulturowe i niemożność zarządzania tak ogromnym organizmem. Zachód był światem łaciny i kultury rzymskiej, zaś na wschodzie dominowała greka i wpływy kultury śródziemnomorskiej. Początkowo Rzym odgrywał główną rolę, lecz w 330 r. Konstantynopol został mianowany drugą stolicą Cesarstwa rzymskiego, a w 451 r. na soborze chalcedońskim patriarchat zrównano w prawach z papiestwem.

Pod koniec IV wieku gmina chrześcijańska w Rzymie znów zaczęła zyskiwać na znaczeniu, o które zabiegali kolejni biskupi tego miasta (papieże). Podczas synodu w Rzymie w 382 roku papież Damazy I ogłosił, że biskup Rzymu ma władzę jurysdykcji nad całym Kościołem. W tym samym kierunku poszli jego następcy, Syrycjusz i Innocenty I, a zwłaszcza Leon I Wielki (zm. 461), nazywany nieoficjalnym cesarzem zachodniorzymskim, który tłumaczył prawo Rzymu do dominacji na podstawie Ewangelii (Mt 16,18 i Łk 22,31 n). Argumentował on, że wszystko co odnosi się do Piotra Apostoła odnosi się także do papieża, jako jego następcy. Tak więc jak Piotr był pierwszy wśród apostołów, tak papież jest pierwszy pośród biskupów.

Po uznaniu chrześcijaństwa za religię państwową w 380 roku, oraz po ustaleniach na soborze in Trullo w 692 roku, biskup Rzymu, jako Patriarcha Zachodu, był jednym z patriarchów starożytnego Kościoła katolickiego, posiadającym poza godnością primus inter pares te same prawa, co pozostali patriarchowie Pentarchii. Pod względem prawnym biskup Rzymu podlegał władzy cesarza bizantyjskiego.

Spór o prymat w świecie chrześcijańskim angażował również władców świeckich; cesarz wschodniorzymski na soborze trullańskim w 691 uznał papieża za "przeklętego heretyka". Eskalacja konfliktu doprowadziła do schizmy Focjusza (861).

Sytuacja uległa zaostrzeniu w XI wieku. Był to okres kiedy na zachodzie Europy pojawiły się postulaty uniezależnienia Kościoła od państwa. Budziło to niepokój cesarza bizantyjskiego, który uznawał się przecież za zwierzchnika Kościoła. Papież Leon IX wysłał do Konstantynopola swojego legata, który w odpowiedzi na zamknięcie w stolicy Bizancjum kościołów obrządku łacińskiego wkroczył w lipcu 1054 roku do kościoła Hagia Sofia i złożył na ołtarzu pisma nakładające ekskomunikę na patriarchę Konstantynopola Michała Cerulariusza. Trzeba zauważyć, że działał on na własną rękę, ponieważ w czasie owych wydarzeń papież już nie żył i nie było jego intencją zaostrzenie konfliktu. Legat podjął własną decyzję o ekskomunice, aby sprowokować patriarchę do działania. W odpowiedzi na to patriarcha zwołał synod, na którym spalono ową bullę i zatwierdzono klątwę nałożoną na Kościół rzymski, ostatecznie odrzucając prymat papieża nad Kościołem wschodnim.

Schizma Zachodnia[edytuj | edytuj kod]

Przyczyn wielkiej schizmy zachodniej należy upatrywać w ogromnej roli politycznej kolejnych biskupów Rzymu.

W 756 roku Pepin po zwycięstwie nad Longobardami nadał następcy św. Piotra ziemie tworząc Państwo Kościelne, powiększone następnie w 787 przez Karola Wielkiego[4]. Tym samym papież stał się już nie tylko władcą duchowym, lecz również monarchą świeckim. Po roku 800, w którym papież Leon III, aby zapobiec wpływom cesarzy bizantyjskich (popierających ikonoklazm i ciągle próbujących podporządkować sobie Kościół) w Europie, koronował Karola Wielkiego na cesarza[5], stopniowo wzrasta polityczna rola biskupa Rzymu na starym kontynencie. Papież znalazł się w bardzo przychylnej sytuacji. Praktycznie pozbył się wpływów cesarza bizantyńskiego, a koronację cesarza na Zachodzie uzależnił od siebie. Dodatkowo jeszcze do wzmocnienia roli papieża przyczynił się rozpad państwa Karolingów.

Po przekazaniu korony cesarskiej władcom niemieckim (962) niejednokrotnie dochodziło do sporów kompetencyjnych na linii papież – cesarz, które czasem kończyły się usunięciem papieża siłą z urzędu i powołaniem nowego. Szczególna sytuacja pokazująca ogromną władzę papieża miała miejsce w Wielkim Poście 1076 Papież Grzegorz VII broniąc prawowitego biskupa mediolańskiego i swojego prawa do nadawania urzędów kościelnych obłożył cesarza Henryka IV klątwą i zwolnił poddanych z złożonej mu przysięgi wierności. Spór o inwestyturę ostatecznie zakończył się niekorzystnie dla papieża, który 8 lat później musiał opuścić Rzym, lecz pokazał, że papież może zmusić cesarza do wielkiego upokorzenia. Aby uzyskać przebaczenie, trzy dni stał on w zimie przed zamkiem, w którym papież przebywał.

Władzę papieską dodatkowo wzmocniła reforma (odnowa) życia kleru zapoczątkowana na Soborze Laterańskim I, organizacja wypraw krzyżowych i ogólny wzrost religijności wśród wiernych[6].

Klemens V, będący w czasie konklawe poza granicami Państwa Kościelnego, po wyborze w 1309 nie pojechał od razu do Rzymu, a kilka lat później nie mógł tam się udać z powodu najazdu Henryka VII. Osiadł więc na stałe w Awinionie. Kolejni papieże (z narodowości Francuzi) też to miasto wybrali za swoją siedzibę i pozostawali tam, aż do 1377, gdy Grzegorz XI za namową Katarzyny ze Sieny powrócił do Rzymu. Okres ten nazywany jest Niewolą Awiniońską. W tym czasie papiestwo uwolniło się od protektoratu cesarza, wpadło jednak w okręg wpływów Francji (czego przykładem jest rozwiązanie zakonu templariuszy). Pomimo iż był to czas, w którym, z powodu dużego rozluźnienia moralnego w otoczeniu papieża, autorytet głowy Kościoła upadł, wzmocniła się realnie władza następcy św. Piotra. Rozwinęła się Kuria (m.in. powstanie Roty[7]) i fiskalizm kościelny (m.in. świętopietrze[8]).

Wybrany po śmierci Grzegorza XI, Urban VI nie spodobał się części kardynałów i jeszcze tego samego roku (1378) wybrano drugiego papieża, który przyjął imię Klemensa VII i wybrał Awinion za soją siedzibę. Papieże, którzy siebie wzajemnie (i wiernych przeciwnikowi kardynałów) obłożyli ekskomunikami, zaczęli szukać poparcia w całej Europie, przez co podzieliła się ona na dwa obozy (na prawie 30 lat). Od początku schizmy zaczęły wśród teologów odżywać poglądy Marsyliusza i Ockhama, że sobór ma władzę nad papieżem. Pierwsza próba wprowadzenia koncyliaryzmu w życie okazała się nieudana. Na zwołany w 1409 sobór w Pizie przyjechało niewielu kardynałów (gdyż urzędujący papieże w ty czasie zwołali swoje sobory) a wybrany przez nich Aleksander V okazał się trzecim antypapieżem. Dopiero zwołany przez Jana XXIII sobór w Konstancji, na który przyjechali wszyscy trzej papieże (Jan XXIII, Benedykt XIII i Grzegorz XII) zdołał doprowadzić do jedności. Pomimo różnych opcji na soborze przyjęto idee koncyliarystów[9] i zmuszono papieży do abdykacji. W 1417 r. papieżem wybrano Marcina V.

W 1439 Sobór florencki określił, że Stolica Apostolska i Rzymski Biskup posiadają prymat nad całym światem.

Reformacja[edytuj | edytuj kod]

Na przełomie XV i XVI wieku prywatne interesy rzymskich wielkich rodów brały górę nad interesami Kościoła. Papieże wprowadzani przez możnych na urząd niejednokrotnie żyli według zasady, którą legenda włożyła w usta Leona X: "Trzeba używać papiestwa, gdyż Bóg mnie nim obdarzył"[10].

Dogmat o nieomylności[edytuj | edytuj kod]

Rozwinięciem doktryny prymatu Piotrowego był dogmat o nieomylności papieża ogłoszony w roku 1870 na soborze watykańskim I[11].

Spojrzenie współczesne[edytuj | edytuj kod]

Katolicyzm[edytuj | edytuj kod]

Prymat piotrowy przysługujący biskupowi Rzymu został ukazany w zupełnie nowym świetle w wypowiedziach Soboru watykańskiego II na temat kolegialności biskupów. Szczególnie mówi o tym numer 22 Konstytucji dogmatycznej o Kościele Lumen gentium. Na Soborze doszło do przejścia od eklezjologii jurysdykcyjnej, według której władza pasterska jest udzielana poszczególnym biskupom przez papieża, do eklezjologii kolegialnej, gdzie kolegialność jest rozumiana jako uczestniczenie każdego biskupa, na mocy święceń, w misji wszystkich biskupów, we wspólnocie z nimi. Posługa wykonywana przez biskupa diecezjalnego nauczania i kierowania kościołem lokalnym z natury swojej może być wykonywana tylko w hierarchicznej wspólnocie (communio) z Głową Kolegium i z jego członkami (Lumen Gentium, 21)[12].

Mówi o tym także Katechizm Kościoła Katolickiego. Doktryna o pierwszeństwie papieża jest łączona z nauką o kolegialności biskupów. "Biskup Rzymu, jako następca św. Piotra, jest trwałym i widzialnym źródłem jedności zarówno biskupów, jak rzesz wiernych" (KK 23). Kodeks Prawa Kanonicznego stwierdza, że Biskup Kościoła Rzymskiego jako Zastępca Chrystusa na ziemi posiada najwyższą, pełną, bezpośrednią i powszechną władzę zwyczajną w Kościele (KPK 331). W Encyklice Ut unum sint papież Jan Paweł II zachęcał do rozważań na temat prymatu[13].

Prawosławie[edytuj | edytuj kod]

Poglądy hierarchów i teologów prawosławnych są zróżnicowane. Paul Evdokimov (19011970) twierdził, że tekst Mt 16,17-19 bynajmniej nie oznacza, że Chrystus uczynił Piotra prymasem Kościoła powszechnego, jako biskupa nad biskupami, z władzą nad całym Kościołem:

Quote-alpha.png
Można najwyżej powiedzieć – i to jest rzecz najważniejsza – że poza godnością apostoła i świadka Pan czyni św. Piotra pierwszym biskupem, pełnym potwierdzeniem tchnienia Ducha Świętego (por. J 20,22).

Evdokimov podkreślał, że nie należy zacierać różnicy między pojęciami biskupa i apostoła, m.in. dlatego, że biskup ma swą siedzibę, swe terytorium, nad którym roztacza jurysdykcję, a apostoł jest posługą wędrowną. Według tego teologa:

Quote-alpha.png
Chrystus zakłada Kościół na Piotrze jako na pierwszym biskupie-przewodniczącym Wieczerzy Pańskiej i pierwszym przejawie powszechnego fundamentu episkopatu apostolskiego. Dzięki temu każdy biskup Jerozolimy, Aleksandrii, Antiochii, Konstantynopola i wszelkiej diecezji jest następcą św. Piotra i posiadaczem apostolskiej władzy sprawowania Eucharystii. Jest to wypadek św. Cypriana, który uważał się w Kartaginie za następcę cathedra Petri, co określa biskupa przede wszystkim jako tego, który ma władzę sprawowania Eucharystii[14] (M.Kabasillas mówi:"Piotr jest nauczycielem świata, papież jest biskupem Rzymu")[15].

Patriarcha Bartłomiej I w rozmowie z francuskim teologiem prawosławnym Olivierem Clement (19212009), podszedł do kwestii Prymatu Piotrowego historycznie. W wiekach przed wielką schizmą – kiedy Kościół był jeszcze niepodzielony – organizował się, zgodnie z eklezjologią wspólnoty, w sposób naturalny wokół pentarchii pięciu stolic patriarszych, w której Rzym i Konstantynopol były uznanymi ośrodkami jedności. Prymat Piotrowy był uznawany przez Wschód – jako przykład patriarcha Bartłomiej podał przyjęcie przez Wschód kanonów synodu w Sardyce, włączając prawo Rzymu do kasacji postanowień synodu wobec lokalnego biskupa. Dlatego należy stwierdzić, że:

Quote-alpha.png
Na pewno Wschód i Zachód nie interpretowały prymatu w taki sam sposób, ale cud jedności zawsze w końcu przeważał – duch komunii, która powinna łączyć Kościoły, jak mówił św. Ambroży, czy owej fidelium universitas – jak pisał święty Leon Wielki papież.

W podsumowaniu noty II O relacji między papieżem i Soborem, umieszczonej pod rozmową z patriarchą na temat ekumenizmu stwierdzono, że zarówno prawosławie, jak i katolicyzm powinny powrócić do sposobu formułowania Prymatu Piotrowego na sposób jak czyniono to w okresie pierwszych siedmiu Soborów powszechnych, czyli do Soboru nicejskiego II (787):

Quote-alpha.png
Wschód nie znał takiej formy prymatu rzymskiego, jaki przyjęto na Zachodzie po reformie gregoriańskiej oraz po Soborze trydenckim, i zapewne musiał go odrzucać. Ten prymat w swej pierwotnej postaci był uznawany i realizowany na Wschodzie w czasach soborów ekumenicznych. Pojawiały się zarysy teorii, które były sobie przeciwstawne, ale życie Kościoła zawsze wykraczało poza teorie. W gruncie rzeczy nikt nie mógł przeciąć sprawy. Każdy uważał, że ma ostatnie słowo, a więc nikt go nie miał, z wyjątkiem Ducha Świętego. Dzisiaj musimy się zastanowić, wychodząc poza przeciwstawne sobie sformułowania, nad doświadczeniem eklezjalnym epoki, w której napięć nie rozstrzygano ani przeciwko papieżowi, ani przeciwko soborowi, lecz po prostu inaczej[16].

Protestantyzm[edytuj | edytuj kod]

Protestanci. Główna debata między katolikami, a protestantami koncentruje się na słowach Jezusa skierowanych do Piotra: Tobie dam klucze Królestwa Niebieskiego. Cokolwiek zwiążesz na ziemi będzie związane i w Niebie, a cokolwiek rozwiążesz na ziemi, będzie rozwiązane i w Niebie. Protestanci negują związek św. Piotra z pierwszym papieżem. Obydwa nurty kościołów protestanckich – Ewangelikalizm oraz Ewangelicyzm jako zwierzchnika/głowę Kościoła wskazują wyłącznie Jezusa.

Inni[edytuj | edytuj kod]

Świadkowie Jehowy nauczają, że Piotrowi nie należy się prymat, ponieważ klucze Królestwa Niebieskiego, które otrzymał były jedynie kluczami poznania, nie zaś władzy[17].

Przypisy

  1. K. Schatz: Prymat papieski od początków do współczesności. s. 8.
  2. Por. A. Jankowski OSB: Szymon Piotr. W: Tenże: Dwadzieścia dialogów z Jezusem. s. 16.
  3. Por. Biblia Jerozolimska. Wyd. 1. Poznań: 2006. ISBN 83-7014-519-1. komentarz do J 20,5. str. 1506
  4. M.D. Knowles, D. Obolensky: Historia Kościoła. T. 2: 600-1500. 1988. ISBN 83-211-0952-7. str. 53-55
  5. F. Koneczny: Święci w dziejach narodu Polskiego. Warszawa: 2005. ISBN 83-86482-24-9. str. 10
  6. F. Fleming: Historia świata. Wyprawy krzyżowe 1100-1200. Warszawa: 1999. ISBN 83-7245-021-8. str. 50-51
  7. Pierwsze użycie słowa Rota w stosunku do sądu podlegającego papieżowi pojawia się w raportach z 1336-7 Zob. (ang.) John Hamilton Baker, Monuments of endlesse labours: English canonists and their work (1998), str. 22
  8. K. Dola: Dzieje Kościoła na Śląsku. Średniowiecze. Nysa: 1993, s. 55-56. Cytat: W 1343 po porozumieniu między papieżem Klemensem VI a cesarzem Karolem IV Luksemburczykiem najpierw Wrocław, a potem wszyscy książęta zobowiązali się do płacenia świętopietrza (...). Danina ta (...) stała się kościelną daniną na rzecz Stolicy św. Piotra.
  9. Dekret Sacrosancti, wraz z innymi dekretami przejętymi przed wyborem Marcia V, Kościół katolicki odrzuca, jako herezje.
  10. Jerzy Mirewicz: Obrońcy i słudzy Europy. Kraków: 1987. ISBN 83-85032-14-2. str. 24
  11. F.A. Sullivan: Primacy of the Pope. W: The New Catholic Encyclopedia, Second Edition. T. 11. Thomson Gale, s. 708-709. ISBN 0-7876-4015-8.
  12. K. Schatz: Prymat papieski od początków do współczesności. s. 247.
  13. Ut unum sint, 96
  14. De catholicae ecclesiae unitate IV; Epistola 43,5.
  15. P. Evdokimov: Prawosławie. s. 148-149.
  16. Olivier Clément: Prawda was wyzwoli. Rozmowy z Patriarchą ekumenicznym Bartłomiejem I. s. 178-181.
  17. Prymat Świętego Piotra

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Altaner Berthold. Alfred Stuiber, Patrologia. Życie, pisma i nauka Ojców Kościoła, przekład P. Pachciarek, wyd. Pax, Warszawa 1990, isbn 83-211-1079-7.
  • Clément O.: Prawda was wyzwoli. Rozmowy z Patriarchą ekumenicznym Bartłomiejem I. Janina Dembska, Maria Żurowska (przekład z j. franc.). Warszawa: Verbinum, 1998, s. 246. ISBN 83-7192-025-3.
  • Clément O.: Rzym inaczej : prawosławny wobec papiestwa. Maria Żurowska (przekład z j. franc.). Warszawa: Wydaw. Księży Marianów, 1999, s. 94. ISBN 8371192320..
  • Descouvemont Pierre , Przewodnik po trudnościach wiary, rozdział 11: Czy Jezus postanowił założyć Kościół hierarchiczny? Wydawnictwo m, Kraków 1998, isbn 83-7221-161-2, str. 226-245.
  • Eklezjologia katolicka, opr. H. Seweryniak, w: Być chrześcijaninem dziś. Teologia dla szkół średnich, praca zbiorowa pod red. M. Ruseckiego, Lublin 1994, isbn 83-228-0265-X.
  • Evdokimov P.: Prawosławie. J. Klinger (przekład z j. franc.. Warszawa: IW "PAX", 1964, s. 396.
  • Gnilka J.: Piotr i Rzym. Obraz Piotra w pierwszych dwu wiekach. W. Szymona OP (przekład). Kraków: Wydawnictwo "M", 2002, s. 338. ISBN 83-7221-465-4.
  • Jankowski A. OSB: Szymon Piotr. W: Tenże: Dwadzieścia dialogów z Jezusem. Kraków: Nemrod, 2004, s. 16. ISBN 83-920450-1-7.
  • Salij J. OP: Prymat papieża na tle dwóch koncepcji urzędu biskupiego. W: Tenże: Królestwo Boże w was jest. Poznań: W drodze, 1980, s. 294-305.
  • Schatz K.: Prymat papieski od początków do współczesności. E. Marszał, J. Zakrzewski SJ (przekład), H. Pietras SJ, Tomasz Homa SJ (konsultacja merytoryczna). Kraków: WAM, 2004, s. 247. ISBN 83-7318-216-0.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]