Przedwiośnie (powieść)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy powieści. Zobacz też: Przedwiośnie.
Przedwiośnie
Autor Stefan Żeromski
Miejsce wydania Warszawa
Język polski
Data powstania 21 września 1924[1]
Data I wyd. 1924
Typ utworu powieść polityczna
Tekst w Wikiźródłach Tekst w Wikiźródłach

Przedwiośniepowieść polityczna Stefana Żeromskiego wydana w 1924 (z datą 1925) w Warszawie w Wydawnictwie Jakuba Mortkowicza.

Powieść składa się z trzech części: „Szklane domy”, „Nawłoć”, „Wiatr od wschodu”. Opowiada o życiu Cezarego Baryki, reprezentanta młodego pokolenia, urodzonego i wychowanego w Baku, przyjeżdżającego do odrodzonej po I wojnie światowej Polski.

Gatunek[edytuj | edytuj kod]

Przedwiośnie jest powieścią polityczną. Ukazuje konkretne opcje polityczne.

Tytuł[edytuj | edytuj kod]

Tytuł utworu ma charakter metaforyczny. W dosłownym rozumieniu przedwiośnie to okres pośredni pomiędzy zimą a wiosną, w którym mimo panujących niskich temperatur i zalegających pokładów śniegu ukazują się pierwsze oznaki powrotu przyrody do życia. Przenośne znaczenie zaś można rozumieć jako czas, w którym kształtowało się państwo polskie po okresie zaborów, zaś w kraju panował niepodległościowy entuzjazm[2].

Postacie[edytuj | edytuj kod]

Obok Cezarego Baryki, głównymi bohaterami powieści są:

  • Jadwiga z Dąbrowskich - Baryka i Seweryn Baryka – rodzice Cezarego,
  • Szymon Gajowiec – przyjaciel z lat młodości matki Cezarego; urzędnik państwowy,
  • Hipolit Wielosławski – przyjaciel Cezarego z okresu wojny polsko-bolszewickiej,
  • Karolina Szarłatowiczówna – młoda dziewczyna zakochana w Cezarym,
  • Wanda Okszyńska – osoba darząca Barykę takim samym uczuciem jak Karolina, jednak młodsza od niej i mniej zamożna,
  • Laura Kościeniecka – arystokratka, kochanka Cezarego,
  • Antoni Lulek – ideowy bolszewik, który chciał wciągnąć Cezarego do lewicowej organizacji.

Treść i problematyka powieści[edytuj | edytuj kod]

Rodowód[edytuj | edytuj kod]

Utwór rozpoczyna zwięzły „Rodowód”, stanowiący jak gdyby konspekt powieści. Seweryn Baryka, ojciec Czarka, pochodzi z polskiej szlachty. Pomimo braków w wykształceniu osiąga wysoki status społeczny urzędnika. Jego żona Jadwiga pochodziła z Siedlec. Ich ślub był wynikiem porozumienia, jakie Seweryn zawarł z rodzicami młodej kobiety. Jadwiga wciąż marzyła o powrocie w rodzinne strony. Ich jedynym dzieckiem jest Cezary. Rodzice zadbali o jego wykształcenie i zapewnienie mu miłości i wszelkich wygód. Głowa rodziny, czyli Seweryn jest patriotą. Wszelką wiedzę o Polsce czerpie z literatury pięknej. Jest także w posiadaniu pamiętnika, w którym istnieje świadectwo szlacheckiego pochodzenia rodziny Baryków. Kariera urzędnicza Seweryna zaprowadziła go do Baku, miasta naftowego. Rodzina żyje tu dostatnio.

Część I: Szklane domy[edytuj | edytuj kod]

Cezary Baryka wraz z rodzicami mieszka w Baku w Imperium Rosyjskim. Wybuch I Wojny Światowej powoduje powołanie jego ojca do wojska. Do Baku dociera rewolucja, Cezary jest w pierwszym okresie zafascynowany rewolucją i manifestacjami, matka z trudem zdobywa środki do życia – wkrótce potem zostaje aresztowana i umiera. Baku staje się miejscem rzezi Ormian dokonanej przez Turków azerskich. Cezary cudem odnajduje ojca, wraz z którym udaje się w długą i trudną podróż do Polski. Ojciec umiera w drodze, Cezary dociera do Warszawy i odnajduje Szymona Gajowca, dawną miłość swej matki. Bohater jest zdziwiony widokiem biedy i ubóstwa, zamiast szklanych domów, o których opowiadał mu ojciec, gdy wyruszyli w podróż do Polski.

W tej części kształtują się późniejsze poglądy bohatera, do końca książki pozostanie on socjalistą.

Część II: Nawłoć[edytuj | edytuj kod]

Baryka podejmuje studia medyczne, jednak po wybuchu wojny polsko-bolszewickiej decyduje się wstąpić do Wojska Polskiego. Podczas walki z komunistami sowieckimi ratuje życie Hipolitowi Wielosławskiemu, zostają przyjaciółmi, a Cezary otrzymuje propozycję odpoczynku w majątku Hipolita w Nawłoci. Podczas pobytu na wsi bohater odpoczywa i korzysta z rozrywek, poznaje także trzy młode damy: Karolinę Szarłatowiczównę (która zakochuje się w Baryce, później zaś zostaje otruta), Wandę Okszyńską (żywiącą do bohatera podobne uczucie) i Laurę Kościeniecką (z którą Baryka ma romans, mimo jej zaręczyn). Po awanturze z Barwickim, narzeczonym Laury, Cezary wyjeżdża do folwarku w Chłodku, następnie wraca do stolicy.

W tym rozdziale, razem z Cezarym, poznajemy świat polskiej arystokracji, a także wsi folwarcznej. Stanowi on kontrast dla świata poznanego w czasie wojny i powojennej tułaczki repatriacyjnej.

Część III: Wiatr od wschodu[edytuj | edytuj kod]

Po powrocie do Warszawy Baryka podejmuje pracę u Gajowca, gdzie poznaje jego ideały i poglądy na przyszłość Polski. W tym samym czasie poznaje także Antoniego Lulka, kolegę ze studiów, reprezentującego poglądy komunistyczne. Główny bohater zostaje zaproszony na spotkanie komunistów, na którym podejmuje z nimi ostrą polemikę – jego argumenty nie zostają jednak przyjęte, a sam bohater wyrzucony z zebrania. Cezary po raz ostatni spotyka się z Laurą. W ostatniej scenie powieści Cezary uczestniczy w pochodzie robotników. Gdy drogę robotnikom zastępują żołnierze, Baryka odłącza się od grupy i sam idzie do przodu ("(...)Baryka wyszedł z szeregów robotników i parł oddzielnie na ten szary mur żołnierzy(...)").

Problematyka[edytuj | edytuj kod]

Przedwiośnie prezentuje przemiany jakim podlega główny bohater. Na początku części I jest zaprezentowany jako rozpuszczony młody chłopak, nie liczący się z potrzebami innych. Zaciekawiony nadchodzącą rewolucją bierze w niej udział. Wydarzenia dalszej części książki powodują, że Baryka kształtuje własne poglądy i odkrywa swoją tożsamość (także narodową). Symbolizuje to finałowa scena, kiedy idącym w pochodzie robotnikom zastępuje drogę wojskowy kordon – tłum zatrzymuje się, zaś Cezary idzie dalej sam.

Żeromski nakreślił w powieści dwie koncepcje dotyczące zmian w odrodzonym kraju. Pierwszą z nich była wizja Szymona Gajowca – rozwój oparty na pracy i powolnych, rozważnych reformach. Odmienny pogląd reprezentował Antoni Lulek, pragnący przede wszystkim rewolucji komunistycznej w stylu bolszewickim, podkreślając przy tym ciężką sytuację robotników.

Autor przedstawia koncepcję Gajowca jako lepszy sposób naprawy kraju. Jednocześnie w powieści pojawia się pogląd, że robotnicy, którzy w czasie rewolucji zdobędą władzę, nie będą w stanie właściwie pokierować państwem.

[…] oświadczam krótko, iż nigdy nie byłem zwolennikiem rewolucji, czyli mordowania ludzi przez ludzi z racji rzeczy, dóbr i pieniędzy – we wszystkich swych pismach, a w „Przedwiośniu” najdobitniej potępiałem rzezie i kaźnie bolszewickie.

Nikogo nie wzywałem na drogę komunizmu, lecz za pomocą tego utworu literackiego usiłowałem, o ile to jest możliwe, zabiec drogę komunizmowi, ostrzec, przerazić, odstraszyć.

Chciałem, jak to zaznaczył jeden z czujnych krytyków polskich, a człowiek serca – „uderzyć w sumienie polskie” – wezwać do stworzenia wielkich, wzniosłych, najczyściej polskich, z ducha naszego wyrastających idei, dookoła których skupiłaby się zwartym obozem młodzież, dziś pchająca się do więzień, ażeby w nich gnić i cierpieć za obcy komunizm.

Nie rozumiano mej przypowieści.

Nie uderzyłem w sumienie, lecz tu i tam trafiłem w brzuch, tu i tam w serce poczciwe, niewiedzące, zaślepione.

Nie rozumiano ohydy, okropności, tragedii pochodu na Belweder – sceny, przy której pisaniu serce mi się łamało.

Koroną moich usiłowań stały się pochwalne artykuły w pismach moskiewskich głoszące, iż przyłączyłem się do komunistów, po prostu i bez namysłu, jakbym się oto zapisał do cyklistów albo esperantystów.

Nie, panowie władcy Moskwy i panowie sympatycy władców Moskwy.

Sprawa „nie ma tak dobrze”.

Zawsze, wciąż, dawniej i teraz mówię to samo, iż tutaj w Polsce musimy wypracować, stworzyć, wydźwignąć, wdrożyć w życie idee, które by przewyższały moskiewskie, które by dały naprawdę i w sposób mądry ziemię i dom bezrolnym i bezdomnym, które by wydźwignęły naszą świętą, wywalczoną ojczyznę na wyżynę świata, gdzie jest jej miejsce.

[…]

Stefan Żeromski, fragment artykułu W odpowiedzi Arcybaszewowi i innym

Adaptacja[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Irena Szypowska: "Przedwiośnie" Stefana Żeromskiego. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1993, seria: Biblioteka Analiz Literackich. ISBN 83-02-05028-8.
  2. Anna Popławska, Opracowanie Przedwiośnia S. Żeromskiego, wyd. Greg, Kraków 2007, str. 233

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]