Przekład Biblii na staro-cerkiewno-słowiański

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Codex Zographensis

Przekład Biblii na język staro-cerkiewno-słowiański został dokonany w IX-X wieku. Prawdopodobnie nie zawierał wszystkich ksiąg biblijnych. Tekst rękopisów reprezentujących przekład jest niejednolity i reprezentuje kilka greckich tradycji tekstualnych.

Okoliczności powstania przekładu[edytuj | edytuj kod]

Na początku lat 60. IX w. (w 861 lub 862 r.) wielkomorawski książę Rościsław wysłał do bizantyńskiego cesarza Michała III posłów z prośbą o zorganizowanie misji, która ugruntowałaby na Wielkich Morawach podstawy działalności lokalnego Kościoła. Cesarz spełnił prośbę księcia i w 863 roku wysłał do państwa wielkomorawskiego braci Konstantyna (Cyryla) i Metodego.

Przygotowując się do działalności wśród Słowian, Konstantyn opracował alfabet, pozwalający na zapisanie dźwięków występujących w mowie słowiańskiej. Przystąpił również do przygotowania ksiąg, które mógłby wykorzystać podczas misji. Powstał wówczas przekład pism liturgicznych oraz wybranych ksiąg Pisma Świętego. O tym etapie pracy nad przekładami informuje Żywot Konstantyna:

Quote-alpha.png
Gdy przybył (Konstantyn) na Morawę, z wielką czcią przyjął go Rościsław i zebrawszy uczniów oddał mu ich na naukę. Wkrótce też przełożywszy cały porządek kościelny, nauczył ich jutrzni, wigilii, nieszporów, krótkiego nabożeństwa wieczornego i obrzędów mszy św.[1]

Pasaż ten tłumaczy się najczęściej w taki sposób, że powstały wówczas przekłady tylko tych fragmentów Pisma Świętego, które niezbędne są do sprawowania liturgii oraz katechizacji, a zatem Ewangeliarz (partie ewangeliczne), Apostolarion (partie Dziejów i Listów apostolskich) oraz Psałterz[2].

Po śmierci Cyryla (869), Metody kontynuował pracę translatorską. Informuje o tym hagiograficzny Żywot Metodego:

Quote-alpha.png
Po tym zaś wszystkim, porzuciwszy wszelki zgiełk (życia) i troski swe Bogu ofiarując, posadził spośród uczniów swoich dwu kapłanów szybko piszących i przełożył najpierw w krótkim czasie całkowicie wszystkie księgi (Pisma św.) z wyjątkiem ksiąg Machabejskich z języka greckiego na słowiański w ciągu sześciu[a] miesięcy, począwszy od miesiąca marca do dwudziestego szóstego dnia miesiąca października[3].

Do czasów współczesnych zachowała się tylko część tekstów (w tym przekładów), powstałych w czasach Cyryla i Metodego, wszystkie znane są z późniejszych odpisów. Z tego też powodu istnieją niejasności wokół tego, czy rzeczywiście w tym najstarszym okresie powstał kompletny przekład wszystkich ksiąg biblijnych na język staro-cerkiewno-słowiański[4]. Na ogół przyjmuje się, iż przekład staro-cerkiewno-słowiański nie zawierał pełnej Biblii[5].

Za cara Symeona Wielkiego (893-927) przełożono szereg dalszych fragmentów Biblii.

Przekład Pisma Świętego na język staro-cerkiewno-słowiański jest najmłodszym przekładem biblijnym uwzględnianym w aparacie krytycznym Novum Testamentum Graece Nestle-Alanda[6]. Przekłady powstałe później nie są uwzględniane.

Dopiero w końcu XV wieku powstał przekład wszystkich ksiąg biblijnych na język cerkiewno-słowiański[5]. Dokonany został przez arcybiskupa nowogrodzkiego Gennadiusza. Nowy Testament został przełożony w oparciu o przekład staro-cerkiewno-słowiański, natomiast Stary Testament częściowo został przełożony w oparciu o Septuagintę, a częściowo w oparciu o Wulgatę[7].

Rękopisy[edytuj | edytuj kod]

Ewangeliarz Ostromira

Rękopisy nie zostały datowane przez autorów lecz ich wiek jest szacowany w oparciu o studia paleograficzne, ikonograficzne i inne cechy. Nie dotrwały do dzisiaj oryginały przekładów, przygotowanych w okresie cyrylometodejskim, zachowały się natomiast ich odpisy, sporządzane w późniejszych czasach przez kopistów z różnych terenów słowiańskich. Odpisy te cechują się szeregiem różnic ortograficznych, gramatycznych i leksykalnych. Te regionalne wersje języka staro-cerkiewno-słowiańskiego, zwane odmiankami[8], mają pochodzenie: czeskie, chorwackie, serbskie, bułgarskie, ruskie[7], macedońskie, panońsko-morawskie i panońsko-słoweńskie[8].

Bruce M. Metzger wylicza 22 rękopisy wykorzystane na potrzeby Slovnika jazyka staroslovênského (1959)[9]:

A) Rękopisy z tekstem czterech Ewangelii

  • Kodeks Zografski (Zogr), zawiera tekst czterech Ewangelii pisanych głagolicą na 288 kartach; powstał w końcu X wieku.
  • Kodeks mariański (Mar), pisany głagolicą, na 174 kartach; powstał w końcu X lub na początku XI wieku.
  • Dečani tetraevangelium (Deč), powstał w XIII wieku.
  • Kodeks Assemaniego (As), pisany głagolicą na 158 kartach, lekcjonarz; powstał w XI wieku.
  • Ewangeliarz Ostromira (Ostr), lekcjonarz, pisany cyrylicą, powstał w latach 1056-1057.
  • Księga Sawy (Sav), pisana cyrylicą, z XI wieku.
  • Ochrid Folia (Achr), lekcjonarz pisany głagolicą.
  • Fragmenty Undolskiego (Und), lekcjonarz pisany cyrylicą, datowany na XI wiek, zachowały się dwie karty.
  • Fragmenta Kuprijanivii (Kupr), lekcjonarz pisany cyrylicą, datowany na XI wiek, język zawiera rosyjskim elementem, zachowały się dwie karty.
  • Nikolsko jevandjelje (Nik), zawiera tekst czterech Ewangelii, datowany na XV wiek.

B) Rękopisy z tekstem innych partii Nowego Testamentu

  • Apostoł krystynopolski (Christ), powstał w XII wieku.
  • Apostolos z kolekcji Hil'ferda (Hilf), XIV wiek.
  • Apostolos (Moska), powstał w 1220.
  • Apostolos (Moskb), XV wiek.
  • Apostoł Grškovicia (Grš), 4 karty, koniec XII lub początek XIII wieku.
  • Apostoł ochrydzki (Ochr), XII wiek, odmianka.
  • Apostoł ślepczański (Slepč)
  • Praxapostolos Macedonicus (Mak)
  • Praxapostolos Šišatovacensis (Šiš)
  • Mihanovićiana Fragmenta (Mih), 2 karty pisane głagolicą, koniec XII lub początek XIII wieku.
  • I Foliorum Kijevensium (Kijb)
  • Codex Hval (Hva), XIV wiek, zawiera tekst Apokalipsy.
Ewangeliarz Archangielski

Ponadto Metzger do ważnych rękopisów zalicza:[10]

Trzy rękopisy przekazują tekst bilingwiczny grecko-słowiański (minuskuł 525, 2136, 2137)[11]. W roku 2000 odkryto Kodeks Nowogrodzki. Jedynym znanym odpisem pierwotnego, jeszcze soluńskiego przekładu Cyryla i Metodego jest odkryty w klasztorze św. Katarzyny na półwyspie Synaj Psałterz synajski[12].

Krytyka tekstu[edytuj | edytuj kod]

Franz Karl Alter jako pierwszy wykorzystał do swego wydania rękopisy staro-cerkiewno-słowiańskie. Natomiast pierwszym krytykiem tekstu, który korzystał z rękopisów staro-cerkiewno-słowiańskich był Johann Jakob Griesbach[13].

Grünenthal odkrył, że Kodeks Mariański reprezentuje bizantyńską tradycję tekstualną i jest bliski dla greckich rękopisów E F G H K M S U V[b], podczas gdy Kodeks zografski reprezentuje zachodnią tradycję tekstualną[14]. Andrej Snoj odkrył niektóre aleksandryjskie warianty w cerkiewno-słowiańskich rękopisach[15].

Vajs w 1927 roku w tekście czterech Ewangelii naliczył 2500 wariantów w rękopisach staro-cerkiewno-słowiańskich[16]. Według Vajsa tekst Ewangelii Mateusza jest w 51,25% zależny od bizantyńskiej, a w 48,8% od zachodniej tradycji tekstualnej, Ewangelia Marka zawiera 57,3% bizantyńskich i 42,7% zachodnich lekcji, Ewangelia Łukasza – 52,4% bizantyńskich i 47,6% zachodnich lekcji, Ewangelia Jana – 44,6% bizantyńskich i 55,5% zachodnich lekcji[17].

Vajs w zrekonstruowanym przez siebie tekście Łk 8 wyodrębnił 63 wariantów tekstowych, które porównał z rękopisami greckimi, łacińskimi i syryjskimi. Jeden lub więcej starołacińskich rękopisów zgodne są z tekstem staro-cerkiewno-słowiańskim w 23 miejscach, Peszitta w 18 miejscach, Kodeks Synajski, Kodeks Monachijski i minuskuł 1 w 16 miejscach, Kodeks Bezy i minuskuł 33 w 13 miejscach, 69, 157, 213 i 1192 w 12 miejscach, 1071 i syrokuretoński (syrcur) w 11 miejscach, Kodeks Watykański i 124 w 10 miejscach, Kodeks Efrema, 13 i syroharkleński (syrh) w 9 miejscach, Kodeks Regius, Kodeks Waszyngtoński, 22, 118, 1012 i 1241 w 8 miejscach. 15 wariantów Textus receptus znajduje oparcie tylko i wyłącznie w słowiańskich rękopisach[18].

Oznacza to, że przekład staro-cerkiewno-słowiański jest rezultatem kilku różnych greckich rodzin tekstualnych. Za podstawę posłużyła wczesna forma tekstu bizantyjskiego, ta sama, którą wykorzystano w syryjskiej Peszitcie. Obecność zachodnich wariantów była przedmiotem debat ze strony krytyków tekstu. Prawdopodobnie jest to rezultat obecnej na Morawach recenzji Wulgaty[19].

Znaczenie[edytuj | edytuj kod]

Przekład słowiański służył jako podstawa dla pierwszych przekładów na język czeski (1475) i bułgarski (1840) i oddziałał na przekłady w innych słowiańskich językach[20].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Okres od marca do października obejmuje osiem miesięcy, w oryginalnym tekście żywotu znalazł się błąd, którego tłumacz, T. Lehr-Spławiński nie poprawił.
  2. Tzw. Rodzina E.

Przypisy

  1. Tadeusz Lehr-Spławiński 2000 ↓, s. 69.
  2. Leszek Moszyński 1984 ↓, s. 89.
  3. Tadeusz Lehr-Spławiński 2000 ↓, s. 119.
  4. Leszek Moszyński 1984 ↓, s. 109.
  5. 5,0 5,1 Bruce Metzger 1977 ↓, s. 403.
  6. NA28, s. 77*-78*.
  7. 7,0 7,1 Bruce Metzger 1977 ↓, s. 404.
  8. 8,0 8,1 Leszek Moszyński 1984 ↓, s. 298.
  9. Bruce Metzger 1977 ↓, s. 405-409.
  10. Bruce Metzger 1977 ↓, s. 410-412.
  11. Bruce M. Metzger: Manuscripts of the Greek Bible. An Introduction to Greek Palaeography. New York, Oxford: Oxford University Press, 1991, s. 56. ISBN 978-0-19-502924-6.
  12. Leszek Moszyński. Doxologia maior (Gloria in excelsis Deo) w dwóch najstarszych drukowanych mszałach chorwackich głagolaszy (1483 i 1494) wobec cyrylometodejskiego przekładu Psałterza synajskiego, Mszału serbskiego i postanowień Soboru trydenckiego (1545-1563). „Slovo”. sv. 56-57 (2006-’07), s. 363–377, 2008. Zagreb: Deutsche Bibelgesellschaft. 
  13. Bruce Metzger 1977 ↓, s. 414.
  14. Bruce Metzger 1977 ↓, s. 415-416.
  15. Bruce Metzger 1977 ↓, s. 416.
  16. Bruce Metzger 1977 ↓, s. 417.
  17. Bruce Metzger 1977 ↓, s. 419.
  18. Bruce Metzger 1977 ↓, s. 429.
  19. Bruce Metzger 1977 ↓, s. 430.
  20. Bruce M. Metzger, Bart D. Ehrman: The Text of the New Testament: Its Transmission, Corruption, and Restoration. New York, Oxford: Oxford University Press, 2005, s. 122. ISBN 978-0-19-516122-9.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Tadeusz Lehr-Spławiński (oprac.): Żywoty Konstantyna i Metodego (obszerne). Warszawa: Alfa, 2000.
  • The Old Church Slavonic Version. W: Bruce M. Metzger: The Early Versions of the New Testament. Oxford: Clarendon Press, 1977, s. 394–431. ISBN 0-19-826170-5. (ang.)
  • Horace G. Lunt: Limitations of the Old Church Slavonic in Representing Greek. W: Bruce M. Metzger: The Early Versions of the New Testament. Oxford: Clarendon Press, 1977, s. 431–442. ISBN 0-19-826170-5.
  • Leszek Moszyński: Wstęp do filologii słowiańskiej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984. ISBN 83-01-00136-4.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]