Przeworsk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Przeworsk
Ratusz w Przeworsku
Ratusz w Przeworsku
Herb Flaga
Herb Przeworska Flaga Przeworska
Państwo  Polska
Województwo  podkarpackie
Powiat przeworski
Gmina gmina miejska
Prawa miejskie 25 lutego 1393
Burmistrz Maria Dubrawska-Lichtarska
Powierzchnia 22,13[1] km²
Wysokość ok. 200 m n.p.m.
Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość

15 733
736 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 16
Kod pocztowy 37-200
Tablice rejestracyjne RPZ
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Przeworsk
Przeworsk
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Przeworsk
Przeworsk
Ziemia 50°03′31″N 22°29′37″E/50,058611 22,493611Na mapach: 50°03′31″N 22°29′37″E/50,058611 22,493611
TERC
(TERYT)
3182514011
Urząd miejski
ul. Jagiellońska 10
37-200 Przeworsk
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Przeworsk (łac. Prevorscum, Civitas Prevorscensis, ukr. Переворськ, ros. Пшеворск, hebr. פשבורסק, łot. Pševorska) – miasto i gmina w województwie podkarpackim, w powiecie przeworskim, na Podgórzu Rzeszowskim, nad Mleczką, przy trasie międzynarodowej E40, dawna siedziba magnaterii polskiej. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa przemyskiego. Jest członkiem Związku Miast Polskich. Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 15 733 mieszkańców[2].

Pierwsza wzmianka o Przeworsku pochodzi z 1281 r. Miasto zostało lokowane w 1393 r. na przecięciu ważnych szlaków handlowych, w miejscu dawnego grodu ruskiego. Dzięki licznym przywilejom i utworzeniu w 1470 r. powiatu sądowego Przeworsk stał się drugim ośrodkiem miejskim ziemi przemyskiej. Miasto przez lata odgrywało rolę ważnego centrum życia gospodarczego, głównie rzemiosła (tkactwo) i wymiany handlowej. Liczne najazdy wojsk tatarskich, kozackich, rosyjskich i szwedzkich spowodowały upadek Przeworska. Na przełom wieków XIX i XX przypada wzmożony rozwój miasta związany z powstaniem ordynacji Lubomirskich (1825), budową cukrowni (1895) i węzła kolejowego[3].

Współcześnie Przeworsk jest lokalnym ośrodkiem usługowo-przemysłowym, a także węzłem komunikacyjnym, w którym ważne arterie komunikacyjne i trzy linie kolejowe. Miasto stanowi centrum administracyjne powiatu – znajdują się tu m.in. starostwo, sąd rejonowy, prokuratura rejonowa, komenda powiatowa Policji i Państwowej Straży Pożarnej[3].

W mieście znajduje się ok. 60 obiektów zabytkowych[4]. Do najważniejszych z nich należą: gotyckie klasztory obronne: Bernardynów (Kościół Świętej Barbary) i Bożogrobców (Bazylika z Kaplicą Grobu Bożego), Ratusz, klasycystyczny Pałac Lubomirskich, barokowy klasztor Szarytek, jedyny w Polsce żywy skansenPastewnik[5].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Widok z Ratusza

Według danych z 2009 r. Przeworsk ma obszar 22,13 km², w tym: użytki rolne: 76% (1676 ha), użytki leśne: 0,4% (9 ha)[6].

Miasto stanowi 3,17% powierzchni powiatu.

Sąsiaduje z gminami: Zarzecze, Kańczuga, Sieniawa, Adamówka, Gać, Jawornik Polski, Tryńcza. Leży przy międzynarodowej trasie E40 (Drezno-Lwów), nad rzeką Mleczką. Jego herbem jest Leliwa.

Leży na terenie, którego część tworzy dno doliny fluwioglacjalnej, będącej częścią Niziny Sandomierskiej. Krawędź niecki stanowią: od południa – próg karpacki, od północy – wał moreny czołowej za Sanem i Wisłokiem. Kolejna południową część terenu powiatu, tworzy pasmo Pogórza Karpackiego przedzielone przez rzekę Mleczkę, do której prostopadle przylegają wąskie i krótkie doliny[7].

Środowisko geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Aleja grabowa w przeworskim Parku
Rzeka Mleczka w okolicach ul. Żytniej

Świat roślinny i zwierzęcy[edytuj | edytuj kod]

Świat roślinny i zwierzęcy okolic Przeworska jest stosunkowo ubogi. Lasy zajmują niewielką powierzchnię, głównie w widłach Wisłoka i Sanu. Występuje tu dorodny modrzew europejski. Na Pogórzu występują lasy mieszane z sosnami, jodłami, świerkami, bukami, brzozami, grabami, dębami i innymi. Nad brzegami rzek rosną wierzby, olchy i topole. Ciekawe pod względem przyrodniczym są łąki Rynny Podkarpackiej, na których spotkać można m.in. takie gatunki jak: pełnik europejski, goryczka wąskolistna, kosaciec syberyjski i goździk pyszny. Fauna miasta i jego okolic reprezentowana jest przez pospolite gatunki ptaków, ryb i bezkręgowców, a także sarny, dziki i nieliczne jelenie[8].

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Klimat jest bardzo specyficzny, ze względu na następujące, często w bardzo krótkim czasie – zmiany pogodowe. Zimy bywają różne: wyjątkowo surowe, bądź wyjątkowo łagodne. Lato jest upalne z niewielką ilością opadów i burz, albo chłodne i zachmurzone. Dlatego rozkład opadów jest bardzo niezrównoważony. Rejon przeworski znajduje się pod wpływem działania pn.zach. prądów oceanicznych i wiatrów wiejących z pd.wsch. niosących ze sobą silne i długotrwałe opady, zwłaszcza w letniej porze roku. Cechę charakterystyczną stanowi gwałtowność burz wywoływana silnymi wiatrami wiejącymi od Przełęczy Dukielskiej[8].

Zimne masy powietrza plasują się one wzdłuż rzeki Mleczki, wpływając na ruch przyziemnych mas powietrza. Ruch powietrza z obszarów wschodnich i południowo-wschodnich kształtuje się we właściwy sposób nad miastem, jeśli jest ciepły przewala się przez miasto jak przez garb górski i w terenach tuż u podnóża stoku pozostaje oziębione powietrze, w okresach zimy i wczesnej wiosny tworzy to tak zwane zamroziny. Znane są tu częstsze zamglenia, zwały mgieł przyziemnych. W południowej części miasta przymrozki są częstsze, szybciej wymarzają rośliny, a noce nawet w miesiącach letnich są tam chłodniejsze w porównaniu z samym rynkiem miasta czy terenami wschodniej części miasta. Najbardziej nasłonecznione są: stok południowy wierzchowiny, na której rozłożył się stary Przeworsk, następnie duże płaszczyzny falistego terenu na północnym wschodzie i wschodzie od centrum starówki[9].

Gleby[edytuj | edytuj kod]

Struktura użytków rolnych według klas bonitacyjnych[10]
Klasa bonitacyjna  %
I i II 56,4%
III 37,3%
IV 5,7%
Σ 100%

Na ziemi przeworskiej gleby są jakościowo zróżnicowane. Wzdłuż koryta Mleczki znajdują się bardzo korzystne dla rolnictwa mady. W wyższych partiach doliny Mleczki wykorzystuje się je jako grunty orne, na niższych, bardziej podmokłych pod łąki i pastwiska. Z kolei w okolicach linii kolejowej Łańcut – Przeworsk – Jarosław ciągnie się pas urodzajnych lessów, wyjątkowo dobrych, odpowiednich pod wszystkie uprawy, a szczególnie pod pszenicę i buraki cukrowe. Na północ od pasa lessowego występują głównie iły i mady[8].

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

Martin Waldseemüller, fragment mapy Małopolski z zaznaczonym miastem Przeworsk (Przevors)[11]

Najstarsza, zanotowana w latopisach ruskich z XIII wieku, nazwa miasta brzmi Pereworesk. W źródłach z XIV i XV wieku występują nazwy: Preworsko, Przeworsko, Przeworszko, Przeworscho, Przeiworsko, Przyworsko, Prziborsko. Od poł. XV wieku najczęściej używana jest nazwa Przeworsko. W takim brzmieniu występuje w księgach konsystorskich w Przemyślu (2. poł. XV wieku). Piętnastowieczne źródła lwowskie zawierają nazwy: Preworsko, Przeworsko, Prziworsko. W przywilejech dla osady z 1387 r. występuje Przeworsko, ale w Memoriale z 1465 r. zdecydowanie częściej pojawia się Przyworsko[9].

Posiadająca najpełniejsze, pierwotne brzmienie, nazwa Pereworesk(o), świadczy o bardzo starym, słowiańskim pochodzeniu osady. Składa się ze źródłosłowu wor, wora oraz przedrostka pere- i starodawnej słowiańskiej końcówki -sk, -sko. Słowo perwora, późniejsza przewora pochodzi od prasłowiańskiego wroti oznaczającego zamykanie, otwieranie[9]. Bliskie semantycznie są mu takie rzeczowniki jak rozwora, zawora, wrota[9] oraz czasowniki zawrzeć, przewrzeć[12]. Samo zaś określenie przewora, czyli przegroda[9], przeszkoda[12] wskazuje, iż osada stanowiła w dawnych czasach przeszkodę na szlaku militarno handlowym. Przeworsk bowiem stanowił od IX wieku twierdza graniczna[12], wchodzący w zespół obronny ziemi przemyskiej. Sufiks -sk, -sko jest charakterystyczny dla starych osad i potwierdza prasłowiański rodowód miasta[9].

Inna hipoteza tłumaczy, że nazwy miast zakończone na -sk pochodzą od rzeki nad której leżą. Wprawdzie Przeworsk położony jest nad Mleczką, ale niewykluczone, że w przeszłości mogła się nazywać inaczej np. Przewora[13].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze dzieje miasta[edytuj | edytuj kod]

Widok miasta Przeworska – fot. archiwalna

Najstarsze ślady osadnictwa na ziemi przeworskiej sięgają młodszej epoki kamienia, 4500 r. p.n.e. Z tego okresu znaleziono w okolicach miasta krzemienne i kamienne toporki, siekierki, noże oraz ceramikę glinianą. Również w późniejszych okresach tereny obecnego miasta były zamieszkiwane nieprzerwanie. Świadczą o tym pochodzące z lat 2500-1700 p.n.e. naczynia z tzw. kultury ceramiki sznurowej. Znaleziska z epoki brązu to m.in. kobiecy naszyjnik związany z kulturą łużycką[3]. Okres od I w. p.n.e. do V w. n.e. został nazwany kulturą przeworską, ze względu na liczne znaleziska archeologiczne w okolicy miasta. Okres ten cechował się wysokim stopniem rozwoju rzemiosła, głównie hutnictwa, kowalstwa i garncarstwa oraz szerokimi kontaktami handlowymi[14].

Information icon.svg Osobny artykuł: Kultura przeworska.

Wczesne średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

We wczesnym średniowieczu przez miasto przebiegał szlak komunikacyjny łączący ośrodki miejskie wschodu i zachodu. Około VII w. w obrębie granic miasta istniała osada, a na przełomie X i XI w. powstał obronny gród. Miejscowa ludność związana była z plemionami zachodniosłowiańskimi, później przeszła pod władanie książąt ruskich. Wtedy to Przeworsk po raz pierwszy uzyskał status miasta na prawie ruskim[3] Pierwsza pisemna wzmianka o Przeworsku pochodzi z 1280 r. i związana jest ze zwycięstwem Leszka Czarnego pod Goźlicami nad wojskami Księcia ruskiego Lwa, po którym Leszek Czarny uderzył na ziemie pogranicza zdobywając m.in. wieś „Pereworesk” która została przez niego spalona[9].

Nadanie praw miejskich[edytuj | edytuj kod]

Klasztor oo. Bernardynów

Dynamiczny rozwój osady umocniło włączenie w 1340 r. wsi „Pereworesk” do Polski przez króla Kazimierza Wielkiego. Za panowania tego króla nastąpił kolejny etap rozwoju osadnictwa na ziemi przeworskiej. Na opustoszałe, wyludnione tereny przybywali Polacy, ale też Wołosi, Węgrzy, Rusini, osadzono tu również wziętych do niewoli Tatarów. Stopniowo zagęszczała się sieć osad, następował rozwój gospodarczy regionu. W 1387 r. król Władysław Jagiełło aktem z 27 listopada 1387 r. w uznaniu za zasługi nadał osadę i szereg innych włości Janowi z Tarnowa ówczesnemu wojewodzie sandomierskiemu, którego pieczęcią i herbem była Leliwa. Dzięki Tarnowskim Przeworsk umocnił się gospodarczo, co zaowocowało nadaniem mu, 25 lutego 1393 r., praw miejskich. Rok później król Władysław Jagiełło wydał przywilej poszerzający te prawa. Ustanowił m.in. trzy jarmarki w roku, urząd burmistrza, sąd miejski z „prawem miecza”, czyli uprawnieniami do wykonywania publicznie na rynku wyroków śmierci. Mieszczan wyłączono spod władzy urzędników królewskich[9].

Dynamiczny rozwój miasta[edytuj | edytuj kod]

Historyczne widoki Przeworska – Klasztor Bernardynów, Rynek wraz z Bazyliką oraz Cukrownia

Do XVIII w. miasto stanowiło własność prywatną magnackich rodów: Tarnowskich, Ostrogskich i Lubomirskich. Starania kolejnych właścicieli i przywileje sprawiły, że Przeworsk dynamicznie się rozwijał. W 1469 r. król Kazimierz Jagiellończyk nadał miastu prawo do organizowania corocznego jarmarku.[3]

Od 1470 r. miasto było siedzibą ziemskiego sądu szlacheckiego dla zachodnich obszarów ziemi przemyskiej. Rozstrzyganie sporów wiązało się niejednokrotnie z prywatnymi wojnami magnatów. W 1604 r. doszło do bitwy pomiędzy Andrzejem Ligęzą a Mikołajem Spytkiem Ligęzą. Magnaci zajęli kamienice i rozlokowali się na przedmieściach. W wyniku zbrojnego starcia obaj ponieśli liczne straty[3].

Przeworsk od XV w. stał się ośrodkiem życia gospodarczego, głównie rzemiosła oraz wymiany handlowej. W XV i XVI w. miasto zajmowało drugą po Przemyślu pozycję w ziemi przemyskiej[3]. Cechy odgrywały rolę w życiu miasta, organizowały obowiązkowy udział członków w obronie miasta, bezpieczeństwie przeciwpożarowym, religijnych uroczystościach czy kształtując cechowe towarzystwo. W przeworskich aktach miejskich znajduje się zapisek, iż około 1786 r. mieszkańcy Przeworska wykonywali około 30 zawodów zgrupowanych w 7 cechach: szewski, piekarzy, krawiecki, bednarzy, kowali, kowalski (zbiorowy), sukienników. Z końcem XVI wieku płóciennictwo stanowiło podstawę życia ekonomicznego miasta, w okresie rozkwitu zatrudnienie miało tu blisko 1000 tkaczy pracujących w około 600 warsztatach[9]. W XVII i XVIII w. w mieście osiedlali się Żydzi stanowiąc w końcu tego okresu 1/3 liczby mieszkańców[9].

Początki upadku miasta[edytuj | edytuj kod]

Ratusz przed 1939

W XVII w. miasto zostało dotkliwie zniszczone przez Tatarów (1612, 1624). Przeworsk niepokoiły również najazdy wojsk kozackich (1672, 1677) oraz szwedzkich (1702) i rosyjskich. W czasie potopu szwedzkiego w nocy 22/23 marca 1656 r. pod Przeworskiem obozował król Karol X. Dalszych zniszczeń dopełniły pożary (1712, 1717, 1739, 1740, 1759) oraz epidemie. Kryzys nie dotknął jedynie tkactwa – miasto pozostawało[3]

Wraz z I rozbiorem Polski Przeworsk znalazł się na terytorium państwa austriackiego. Lata 1804-1848 to rządy cesarzy austriackich Franciszka I oraz Ferdynanda I, czasy rządów policyjnych wykonywanych w duchu centralistycznym i germanizacyjnym. Wysokie podatki rujnowały rzemiosło, a ustanowienie nowych granic celnych spowodowało upadek przemysłu tkackiego. W 1859 r. zaborca wydał nową ustawę przemysłową, która pozwalała niecechowym rzemieślnikom tzw. partaczom na wykonywanie zawodu[9].

Przełom XIX i XX wieku[edytuj | edytuj kod]

Rzemieślnicy idąc śladem większych miast, założyli w 1892 r., Stowarzyszenie Mieszczan „Gwiazda”. Rozwinęło to rzemiosło usługowe, a szczególnie rzeźnictwa, zwiększyło się zapotrzebowanie na nowe sklepy, wzrosło znaczenie handlu. Nowy etap w rozwoju miasta rozpoczęło wybudowanie cukrowni w 1895 r., z uruchomieniem jej wiąże się budowa kolei szerokotorowej Przeworsk – Rozwadów w 1899 r., a w 1902 r. wąskotorowej do Dynowa – była to 2 tego rodzaju kolej w Galicji. Budowa cukrowni i rozwijający się węzeł kolejowy pociągnął za sobą wzrost zatrudnienia, zwiększył się handel, powstały nowe domy i urządzenia komunalne a miasto zaczęło nabierać nowego wyglądu. W 1903 r. rozpoczęto budowę bazaru, który został zlokalizowany na Rynku. Budowa cukrowni i rozwijający się węzeł kolejowy pociąga za sobą wzrost zatrudnienia, zwiększył się handel, powstały nowe domy i urządzenia komunalne a miasto zaczęło nabierać nowego wyglądu. Budowa szkoły żeńskiej, dobudowa skrzydła do szkoły męskiej i budowa elektrowni to projekty kilku większych inwestycji w ostatnim dziesięcioleciu przed I wojną światową. Realizację tych zamierzeń przerwała wojna, zahamowała również pomyślnie zapoczątkowany rozwój miasta. Cztery lata wojny cofnęło Przeworsk w rozwoju o kilkanaście lat. Zrujnowane miasto przedstawiało obraz typowego, podupadłego miasteczka galicyjskiego. Po wojnie lata 1925-1933 należały do najpomyślniejszych pod względem przypływu dochodu, wykorzystano je na szereg inwestycji, m.in. budowę elektrowni, szkoły żeńskiej[9].

Dwudziestolecie międzywojenne i II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Pałac Lubomirskich

W nocy z 25 na 26 kwietnia 1930 r., w mieście wybuchł pożar, podczas którego spłonęło 38 budynków. To wydarzenie wykazało brak odpowiedniego zabezpieczenia przeciwpożarowego, dlatego też, aby w przyszłości uniknąć tego typu niespodzianek Rada Miejska uchwałą z dnia 11 marca 1931 r. postanowiła rozpocząć budowę wieży wodnej z rurociągami i hydrantami. Kolejnym wydarzeniem było utworzenie wyczekiwanego przez 35 lat samorządu powiatowego i odłączenie się od Łańcuta 16 marca 1929 r. W 1938 r. zarząd miejski przy współudziale Związku Miast Polskich przystąpił do opracowania planu zagospodarowania przestrzennego na skutek wzmożonego ruchu budowlanego oraz przygotowania terenów dla budownictwa mieszkaniowego i przemysłowego. Przyczyniło się to do rozwoju miasta, które zaczęło nabierać tempa, zahamowanego na długie lata przez wybuch II wojny światowej[9]. Miasto zajęte zostało przez Niemców 9 września 1939 r. Trzy dni później spłonęła synagoga. 27 września w ciągu jednej doby wysiedlono za San 1470 mieszkańców narodowości żydowskiej[15]. Okupacja znacznie pogorszyła sytuację mieszkańców, ograniczone były swobody obywatelskie, a polityka okupanta prowadziła do fizycznego i biologicznego wyniszczenia narodu polskiego i żydowskiego. Osiągnięciem i elementem walki z okupantem było zorganizowanie w 1940 r., tajnego nauczania na poziomie szkoły średniej ogólnokształcącej przez ks. Józefa Stefańskiego, później przez akcje Tajnej Organizacji Nauczycielskiej na czele z Kazimierzem Koczocikiem[9].

PRL i czasy współczesne[edytuj | edytuj kod]

Gmach „Sokoła”

27 lipca 1944 r. 121 dywizja gwardii, 112 rylsko-korosteńska dywizja piechoty oraz 8 gwardyjski korpus pancerny wchodzące w skład 1 Frontu Ukraińskiego oswobodzili Przeworsk. Po wojnie rozpoczął się trudny okres, mieszkańcy przystąpili do usuwania zniszczeń. Dzięki zaangażowaniu ludności Przeworska w szybkim czasie uruchomiono nauczanie w szkołach, powstawały nowe miejsca pracy oraz zakłady. Rozwijało się rolnictwo, gospodarka komunalna, budownictwo mieszkaniowe. Miasto nabrało nowego wyglądu estetycznego, polepszono warunki bytowe i mieszkaniowe, wybudowano elektrownie, rzeźnie, łaźnie i pralnie, wodociągi, kanalizację i gazociągi. Na przełomie lat 70. i 80. XX w. dzięki prowadzonym na szeroką skalę inwestycjom i zaangażowaniu mieszkańców miasto otrzymało tytuł Mistrza Gospodarności[9].

Po kilku latach w Przeworsku zmodernizowano ulice, wyremontowano placówki handlowo-usługowe i gastronomiczne, zbudowano nowe bloki mieszkalne i zakłady przemysłowe (m.in. Zakład Przemysłu Odzieżowego „Vistula”), hotel „Leliwa”, dom kultury, basen kąpielowy, szpital. 6 września 1995 r. z Przeworska startował V etap 52. edycji wyścigu kolarskiego Tour de Pologne[16]. Od 1989 r. rozpoczęły się zmiany ustrojowe i polityczne. Nastąpiła wówczas rozbudowa sieci wodociągowych, kanalizacyjnych i gazowych. Władze miasta rozbudowały także placówki oświatowe – oddając do użytku gimnazjum z nowoczesną halą sportową. Zmiany gospodarcze spowodowały upadek kilku przeworskich przedsiębiorstw. W ostatnich latach w Przeworsku rozpoczęto wiele inwestycji, niektóre ze wsparciem funduszy unijnych. Od 2008 r. tworzona jest miejska teleinformatyczna sieć szerokopasmowa. Mieszkańcy Przeworska dzięki temu mają dostęp do darmowego internetu za pomocą technologii Wi-Fi[3].

Rozwój urbanistyczno-architektoniczny[edytuj | edytuj kod]

Struktura użytkowania gruntów (2007)[17]
Rodzaj Pow.  %
Użytki rolne 1668 ha 75,4%
Tereny mieszkaniowe/osiedlowe 138 ha 6,2%
Tereny komunikacyjne 174 ha 7,9%
Grunty pod wodami 25 ha 1,1%
Tereny leśne i zadrzewione 8 ha 0,4%
Grunty przemysłowe 38 ha 1,7%
Grunty zabudowane 78 ha 3,5%
Tereny rekreacyjno-wypoczynkowe 25 ha 1,1%
Tereny różne i nieużytki 17 ha 0,8%
Pozostałe 42 ha 1,9%
Powierzchnia miasta (Σ) 2213 ha 100%

Na pograniczu polsko-ruskim, w miejscu dzisiejszego miasta powstał w X w. gród kniazia ruskiego. Zlokalizowany został w naturalnie obronnym miejscu – na wzgórzu, gdzie obecnie znajduje się zespół klasztoru Bożogrobców. Z czasem podgrodzie przerodziło się w osadę, a następnie wieś, spełniającą wówczas funkcję administracyjno-handlowo-obronną[9].

Gdy w 1387 r. Jan z Tarnowa otrzymał od Władysława Jagiełły część Rusi Czerwonej ze wsią Przeworsko pragnął uczynić z osady ośrodek administracyjny. Uzyskał od króla pozwolenie na założenie miasta, wyrażone w dokumencie z 1393 r. Przeworsk przybrał wówczas kształt typowego, średniowiecznego miasta. Centrum miasta położone jest na owalnym wzgórzu o wysokości 212 m n.p.m., które od południa posiada wysoką skarpę, od północy fosę, zaś od strony wschodniej i zachodniej również skarpę, tyle że niższą[9].

Śródmieście otoczone było wałem i fosą, później murem z 3 obronnymi bramami (Łańcucką, Jarosławską i Kańczucką, zwaną Węgierską) i 5 basztami. Charakterystyczny elementy w rozplanowaniu miasta to: sieć dróg – szlaków komunikacyjnych w kierunkach wschód–zachód (tak zwany szlak ruski), na południe (trakt węgierski) i na północ (droga do Sandomierza), wąskie uliczki i obszerny rynek, czyli główny plac targowy. Z rynku prowadzą pod kątem prostym ulice w cztery strony świata. We wschodniej części rynku, na najwyższym punkcie wzniesiono w XV w. Ratusz. Za Ratuszem, na obecnym Małym Rynku, znajdował się kościół pw. św. Katarzyny, wybudowany około 1380 r. Obok ratusza, od strony północnej Żydzi mieli synagogę, wzniesioną w 1626 r.[9] Zachodni kraniec wzgórza zajął gotycki kościół farny wraz z klasztorem Bożogrobców[18]. Na wschodnim zaś krańcu miasta stoi warowny klasztor Bernardynów, ufundowany przez Rafała Tarnowskiego[18].

Widok z Rynku na Bazylikę
Ratusz przed przebudową

Napady nieprzyjaciół ze wschodu, Tatarów, Turków spowodowały, że w 1510 r. zaczęto otaczać miasto murami. Zespół obronny Przeworska składał się z trzech ośrodków: miejskiego, od wschodu warownego klasztoru Bernardynów, od zachodu klasztoru Bożogrobców. Klasztory od strony miasta oddzielone były murami wewnętrznymi. Baszty i bramy wzmacniały obronność murów. Od strony południowej, za klasztorem Bernardynów, jak również Bożogrobców, murów nie było, pozwalało na to ukształtowanie wyniosłego terenu tej części miasta oraz błota i bagna zapewniające dostateczne warunki obronne[9].

Rynek i ulice zabudowane były w większości domami parterowymi z drzewa, niekiedy ze ścianą frontową z cegły, a nawet pierwszym traktem murowanym, gdy w budynku mieścił się lokal handlowy. Spotykać można było również domy murowane, a nawet piętrowe. W 1785 r. liczba domów w śródmieściu wynosiła 174.[9]

Poza zasięgiem obwarowań miejskich powstały zarządzane przez magistrat przedmieścia. Przedmieście Łańcuckie zajmowało obszar po zachodniej stronie miasta. W 1785 r. liczyło 59 domów. Znajdował się tu szpital Świętego Ducha z kościołem Świętego Michała Archanioła (na miejscu którego wzniesiono klasztor Szarytek), drewniany kościół Matki Bożej Śnieżnej oraz browar. Przedmieście Jarosławskie, liczące w 1785 r. 61 domów, ciągnęło się po północnej stronie murów obronnych. Znajdowały się tu zabudowania poczty dyliżansowej. Południowy teren wzgórza, za Bramą Kańczucką, po rzekę Mleczkę należał do Przedmieścia Kańczuckiego, obejmującego ogrody, stawy i 75 domów, zamieszkałych głównie przez tkaczy. Wschodni obszar miasta, za klasztorem Bernardynów, nazywał się Przedmieściem Pruchnickim. Zamieszkałe przez rolników łanowych obejmowało 27 domów i blechownię płótna. Pod administrację miasta należała wieś Mokra Strona oraz pastwisko Świnimost (obecne Chałupki)[9].

Struktura własności gruntów (2007)[19]
Rodzaj Pow.  %
Grunty Skarbu Państwa (bez
przekazanych w użytkowanie wieczyste)
161 ha 7,26%
Grunty Skarbu Państwa
przekazane w użytkowanie wieczyste
121 ha 5,46%
Grunty Skarbu Państwa,
przedsiębiorstw państwowych i innych
państwowych osób prawnych.
1 ha 0,04%
Grunty gmin i związków
międzygminnych z wyłączeniem
gruntów przekazanych do użytkowania
139 ha 6,27%
Grunty gmin i związków
międzygminnych przekazanych
w użytkowanie wieczyste
50 ha 2,25%
Grunty osób fizycznych 1632 ha 73,67%
Grunty spółdzielni 17 ha 0,76%
Grunty kościołów
i związków wyznaniowych
32 ha 1,44%
Grunty powiatów i związków
powiatów z wyłączeniem gruntów
przekazanych w użytkowanie
27 ha 1,21%
Grunty powiatów przekazane
w użytkowanie wieczyste
11 ha 0,49%
Grunty spółek prawa handlowego i innych 24 ha 1,08%
Powierzchnia miasta (Σ) 2215 ha 100%

Z czasem obszar miasta ulegał z biegiem lat stopniowemu zmniejszaniu. Z Przedmieścia Jarosławskiego i Pruchnickiego, jak również z Mokrej Strony utworzone zostały dwie samodzielne wsie podległe dworowi, ponadto miasto straciło łąki, błonia i młyny. Na obszarze dawnego pastwiska Świniomost powstała wieś Chałupki, która tak samo została przejęta przez administrację dworską. Zmalała też liczba domów. Kiedy w XV w. było 672 domy, to w 1785 r. już tylko 392.[9]

W stylu barokowym wzniesiono kościół Matki Bożej Śnieżnej wraz z klasztorem Sióstr Szarytek. Z tego okresu pochodzą również: Kaplica Grobu Bożego dobudowana do kościoła farnego w latach 1692-1712, Kaplica Świętego Antoniego w zespole klasztornym Bernardynów z 1757 r. Wówczas powstała też oberża, przebudowana następnie w duchu klasycyzmu. W krajobrazie miasta pojawia się również klasycystyczny Pałac Lubomirskich w zespole pałacowo-parkowym wraz z towarzyszącymi mu oficynami[3].

W okresie rozbiorów zniszczono wiele znaczących obiektów: zburzono okazałe bramy, baszty i mury miejskie. Rozebrano dwa kościoły: w 1793 r. Świętej Katarzyny i w 1789 r. Matki Bożej Śnieżnej. Na zmianę układu przestrzennego miała wpływ budowa nowej, cesarskiej drogi Kraków-Lwów (1785). Nowy bieg i nawierzchnię tłuczniową nadano również gościńcom do Dynowa (1879), Markowej (1895) oraz Leżajska i Zarzecza[9].

Ulica Krakowska – widok archiwalny

W zabudowie miasta przeważała architektura drewniana. Tylną ścianę wielu domów zastępowały mury – nie pełniły już bowiem funkcji obronnej. Rynek i place służyły targom i jarmarkom. Wygląd miasta w tym okresie nie przedstawiał się imponująco. Sytuację zmieniła budowa przeworskiej cukrowni w 1895 r. oraz węzła kolejowego. Linia kolejowa z Krakowa dotarła do miasta w 1859 r. W 1902 r. położono tory na trasie Przeworsk-Rozwadów, zaś w 1904 r. powstała kolej wąskotorowa do Dynowa. Równocześnie powstały dworce Przeworsk Główny i Wąskotorowy oraz towarzysząca im infrastruktura[9].

Na przełomie XIX i XX w. powstały liczne nowe obiekty: budynek tzw. Starej Poczty (1905), eklektyczna kamienica Kasy Zaliczkowej (1900), neogotycka Miejska Szkoła Męska (1904), neobarokowa Kamienica miejska nr 2 (1902)[18]. W 1909 r. miasto rozbudowało ratusz (powstała nowa wieża), Towarzystwo Sokół przystosowało budynek dawnego browaru (1896), zaś Towarzystwo Gwiazda Przeworska zaadaptowało dawne koszary (1905). Inwestycją gminy żydowskiej była mykwa (1909)[9]. Władysław Pretorius wzniósł neobarokową kamienicę (1909), zaś Bolesław Zborowski budynek (ob. szkoła muzyczna) w duchu eklektyzmu[18]. Z okazji rocznicy bitwy grunwaldzkiej wzniesiono pomnik króla Władysława Jagiełły (1910). Przy ul. Słowackiego wybudowano rzeźnię. Urządzano chodniki, utrwalano nawierzchnie jezdni ulic, wykonano nową kanalizację, ulice oświetlono latarniami naftowymi, podnoszono wygląd estetyczny miasta. W 1866 r. powstał nowy cmentarz (obecnie zw. Starym). Liczba domów w 1880 r. wynosiła 333.[9]

W 1922 r. do Przeworska przyłączono podmiejską gminę Budy Przeworskie. W 1926 r. oddano do użytku elektrownię. W latach 1929-1931 wzniesiono budynek szkoły żeńskiej. Po pożarze miasta, przystąpiono w 1931 r. do budowy wieży wodnej. W 1934 r. przyłączono do miasta wieś Mokrą Stronę oraz część Gorliczyny. W latach 1935-1937 wzniesiono gmach sądu o charakterystycznej, modernistycznej bryle[9].

Zabudowa miasta (1971)

Liczne zniszczenia przyniósł wybuch II wojny światowej i okupacja niemiecka. Podczas bombardowania miasta w 1939 r. uszkodzeniu uległ budynek cukrowni, spalono 88 budynków mieszkalnych, wyburzono synagogę, renesansowy budynek Starego Sądu, fragmenty murów obronnych. Ulice i place otrzymały nazwy niemieckie[9].

Okres PRL przyniósł liczne zmiany w architektonicznym krajobrazie miasta. Powstały nowe osiedla domów jednorodzinnych: na dawnym Błoniu Rzeźniczym (1955), Nowej Wsi (1957), ul. Głębokiej (1959), ul. Łańcuckiej (1960-1969), ul. Lwowskiej (1966). Wybudowano również obiekty wielomieszkaniowe. Wiele instytucji państwowych wzniosło swe siedziby np. Powiatowy Zarząd Dróg Lokalnych (1964), Cech Rzemiosł Różnych (1964), Straż Pożarna (1962), Szkoła Podstawowa nr 1 (1964), Dworzec autobusowy (1969). W czynie społecznym wzniesiono Pomnik Walki i Męczeństwa (1969)[9]. W latach 1947-1962 rozbudowano przeworską cukrownię, powstały budynki Spółdzielni Inwalidów Zgoda, Dziewiarskich Zakłady Przemysłu Terenowego i Zakłady Przemysłu Odzieżowego Vistula (1974)[20]. Wzniesiono budynek Prezydium Powiatowej Rady Narodowej (ob. Urząd Miasta), Szpital Rejonowy oraz Miejski Ośrodek Kultury[9].

W 1992 r. poświęcono nowy kościół pw. św. Józefa Sebastiana Pelczara, zlokalizowany przy ul. Jedności. Parafia Chrystusa Króla wzniosła kaplicę przy ul. Misiągiewicza (2001), obecnie trwa budowa kościoła pw. Chrystusa Króla[20]. Pozostałe inwestycje w mieście to budowa Gimnazjum nr 1 (2002) wraz z Halą Sportową im. Tadeusza Ruta, powstanie licznych obiektów handlowo-usługowych, przebudowa dworca kolejowego oraz trwająca budowa autostrady A4 w północnej części miasta.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Ludność według faktycznego miejsca zamieszkania. Dane z 31 grudnia 2011 r.[21]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób  % osób  % osób  %
Populacja 15 928 100 8337 52,34 7591 47,66
Gęstość zaludnienia
[mieszk./km²]
719,75 376,73 343,02

Struktura płci i wieku mieszkańców Przeworska według danych z 2011 r.[21]:

Wykres liczby ludności miasta Przeworska na przestrzeni wieków[9][21]

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Struktura gruntów rolnych w mieście (2005)[22]
Rodzaj Powierzchnia  %
Grunty orne 1467 ha 66,74%
Pastwiska 8 ha 0,36%
Łąki 165 ha 7,5%
Sady 25 ha 1,14%
Użytki rolne (Σ) 1665 ha 75,75%
Lasy 5 ha 0,23%
Pozostałe grunty i nieużytki 528 ha 24,02%
Użytki i nieużytki rolne (Σ) 2198 ha 100%

Historia[edytuj | edytuj kod]

Cukrownia
Cukrownia

Od średniowiecza gospodarczą podstawę Przeworska stanowiła produkcja rzemieślnicza. W XV i XVI w. zorganizowały się w mieści organizacje cechowe. Największe znaczenie posiadali kuśnierze, szewcy, rzeźnicy, piekarze, krawcy, bednarze, kowale, sukiennicy[9]. Jednak dominującą pozycję w mieście i okolicy osiągnęli tkacze. W okresie rozkwitu zatrudnienie miało tu 1000 tkaczy pracujących w 600 warsztatach[3]. Do najważniejszych odbiorców należały Węgry, Wołoszczyzna i Francja – miasto Lyon miało w Przeworsku stałego przedstawiciela[9]. Do XVIII w. Przeworsk uznawany był za jeden z najważniejszych w kraju ośrodków produkcji płótna[3].

W 1771 r. Zofia Lubomirska założyła Fabrykę Jedwabiu produkującą znane na cały kraj jedwabne obicia i pasy kontuszowe. Do upadku ekonomicznego miasta doprowadziła rabunkowa polityka gospodarcza zaborcy. Dopiero w 1835 r. miejscowy aptekarz Franciszek Ksawery Kuhn wskrzesił tradycje przemysłu jedwabniczego[3].

Wzmożony progres gospodarczy nastąpił wraz z wzniesieniem w 1895 r. pierwszej w Galicji cukrowni. Na rozwój przemysłu w mieście miała wpływ budowa węzła kolejowego – powstały linie do Krakowa i Lwowa (1859), Rozwadowa (1902) i Dynowa (1904). Tereny wzdłuż dzisiejszej ulicy Lubomirskich zajęły kompleksy przemysłowe[3].

Znaczący wkład w przemysłowy miała Ordynacja Lubomirskich – uważana za najlepiej zarządzany majątek ziemski w ówczesnej Galicji. W jej skład wchodziły[3]:

  • Rafineria Spirytusu
  • Fabryka Wódek, Likierów i Rumu
  • Fabryka Serów Deserowych
  • Cegielnia Parowa
  • Fabryka Pustaków i Płyt Betonowych
  • Olejarnia Parowa
  • Młyny Walcowe i Motorowe
  • Warsztaty Mechaniczne
  • Stolarnia Motorowa

Po wojnie produkcję podjęła cukrownia, cegielnia, marmoladzirnia, olejarnia, fabryki wody sodowej, fabryka cukierków, mleczarnia, serownia i fabryka wódek. Z czasem Przeworsk stał się znaczącym ośrodkiem przemysłowym w regionie. Powstały liczne zakłady pracy:

  • Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska
  • Spółdzielnia Inwalidów „Zgoda” (1950)
  • Powiatowa Spółdzielnia Pracy Usług Wielobranżowych (1951)
  • Zakład Dziewiarski – Filia „Jarlan” (1955)
  • Powiatowy Ośrodek Maszynowy (1957)
  • Przedsiębiorstwo Naprawy Taboru Leśnego (1966)
  • Wydział Filialny Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego „PZL-Rzeszów” (1969)[23]
  • Zakłady Przemysłu Odzieżowego „Vistula” (1974)[20]

Sytuacja obecna[edytuj | edytuj kod]

W strukturze przestrzennej przemysłu województwa miasto jest jednym z ośrodków tzw. układu przykarpackiego[24]. Na terenie Przeworska znajduje się rejon inwestycyjny Podstrefy Nowa Dęba Tarnobrzeskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej[25].

Według danych z 2008 r. w mieście działało 1468 podmiotów gospodarczych, w tym 1405 podmiotów należących do sektoru prywatnego W 2011 r. działalność prowadziło 23 spółki handlowe z udziałem kapitału zagranicznego[26]. W mieście w 2007 r. najwięcej prywatnych przedsiębiorstw, tzn. 455 związanych było z motoryzacją (PKD sekcja G). Druga pod względem wielkości grupa związana z opieką zdrowotną i pomocą społeczną liczyła 161 przedsiębiorstw (PKD sekcja Q)[26]. W czerwcu 2013 w Powiatowym Urzędzie Pracy było zarejestrowanych 1290 bezrobotnych mieszkańców Przeworska[27].

Zgodnie ze strategią rozwoju miasta głównymi pracodawcami są: „O.K.” Owocowe Koncentraty (przetwórstwo owoców), Zakłady Gumowe „Geyer & Hosaja” Sp. z o.o. (produkcja opon), B&P Engineering (wytwórca linii technologicznych do produkcji zagęszczonych soków owocowych), „Megastyl” i „Szewpol Plus” (producent okien i drzwi), „TRAX-BRW Sp.z o.o.” (przemył meblarski), „Kruszgeo” S.A. (producent kruszywa)[28][29].

Transport[edytuj | edytuj kod]

W środkowym paśmie aktywności społeczno-gospodarczej województwa miasto stanowi węzeł komunikacyjny o znaczeniu regionalnym[24]. Krzyżują się tu ważne szlaki drogowe, w mieście znajduje się również węzeł kolejowy. Najbliższy port lotniczy znajduje się w oddalonej o 40 km Jasionce pod Rzeszowem.

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Miasto przecina droga międzynarodowa E-40 (CalaisLwów) wraz z drogą krajową nr 4 (JędrzychowiceKorczowa) wzdłuż ulic: Łańcucka, Krakowska, Jagiellońska i Lwowska. Długość dróg krajowych na terenie miasta wynosi 4,731 km.[30] 12 km na północ od miasta droga krajowa nr 77 krzyżuje się z drogą wojewódzką nr 835. Ulice: Gorczyńska, Tysiąclecia, Słowackiego i Węgierska leżą w ciągu drogi wojewódzkiej nr 835 (LublinGrabownica Starzeńska)[30]. Wzdłuż 25 ulic przebiegają drogi powiatowe o łącznej długości 17,632 km.[30] Drogi gminne na terenie Przeworska mają łączną długość 31,352 km, w tym 22,9 km stanowią drogi utwardzone[30].

W Przeworsku znajduje się dworzec autobusowy oraz 15 przystanków: „Burdasz”, „CPN”, „D.K”, „Dom Kultury”, „Gorlicz.”, „PST.”, „Skrzyżowanie”, „Szpital”, „ul. Jagielońska MOK”, „ul. Gorliczyńska”, „ul. Gorliczyńska, PST”, „ul. Krakowska”, „ul. Studziańska”, „ul. Misiągiewicza”, „ul. Węgierska”. Miasto posiada połączenia autobusowe z Rzeszowem, Przemyślem, Krakowem, Warszawą, Katowicami, Łodzią, Poznaniem, Wrocławiem, Jelenią Górą i Zakopanem. Autobusy kursują również do okolicznych miejscowości[31].

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Dworzec Przeworsk Główny
Stacja kolejowa w 1913
Zabytkowa lokomotywa w pobliżu dworca

Stacja kolejowa Przeworsk Główny wraz z węzłem stanowi ważny punkt na kolejowej mapie Polski. Początki kolei w Przeworsku wiążą się z doprowadzeniem do miasta w 1859 r. Kolei galicyjskiej im. Karola Ludwika. W latach 1898-1902 powstała linia Przeworsk-Rozwadów. Dwa lata później wybudowano linię wąskotorową Przeworsk-Dynów. Planowane w II Rzeczypospolitej inwestycje: budowa magistrali Warszawa – Przeworsk – Budapeszt i rozbudowa kolei wąskotorowej nie zostały zrealizowane. Po wojnie, wraz z elektryfikacją linii, przeworski węzeł kolejowy nabrał istotnego znaczenia – miasto stało się centrum tranzytu towarów i surowców. Obecnie z Przeworska kursują pociągi do wielu ośrodków miejskich regionu i Polski[9].

Stacja węzłowa łączy linie kolejowe:

Na terenie miasta leżą również:

W mieście rozpoczyna swą trasę Przeworska Kolej Dojazdowa kursująca do Dynowa. Wybudowana w 1904 r. celem dostarczania surowca do przeworskiej cukrowni oraz dowozu do miasta drewna z terenu pogórza. Na 46-kilometrowej trasie znajduje się tunel – jedyny taki obiekt na kolejach wąskotorowych w Polsce.

Planowane inwestycje transportowe[edytuj | edytuj kod]

Planowana jest budowa ciągów komunikacyjnych:

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół Matki Boskiej Śnieżnej w zespole klasztornym Sióstr Szarytek
Zespół klasztorny Bożogrobców: Bazylika Ducha Świętego i Kaplica Grobu Bożego
Pałac Lubomirskich
XVII-wieczny modrzewiowy dwór w skansenie „Pastewnik”
Przymurowe domy tkaczy przy ul. Kilińskiego

Zespół zabytków miasta Przeworska (XIV-XIX) figuruje w Rejestrze Zabytków (nr rej.: A-712 z 6.12.1972)[34]

Kościoły i obiekty sakralne[edytuj | edytuj kod]

  • Zespół gotyckiego obronnego klasztoru Bożogrobców:
    • Bazylika kolegiacka Ducha Świętego – jeden z najcenniejszych obiektów gotyckich w Polsce, wzniesiona w latach 1430-1473, z fundacji Rafała Tarnowskiego, w 1640 r. kościół i klasztor otoczono murami, w 1785 r. pokryto wieżę blachą miedzianą, w 1845 r. obniżono dach. Do elementów wyposażenia należą: spiżowa chrzcielnica gotycka (1400), gotyckie epitafium Rafała Tarnowskiego (1491 r., ołtarz główny w stylu baroku toskańskiego (1693), barokowa ambona (1713), barokowe stalle (1751)[3].
    • Kaplica Bożego Grobu – wzniesiona w latach 1692-1712, znajduje się w niej wierna replika Grobu Bożego z Jerozolimy, unikat w skali kraju od 2012 r. Sanktuarium Grobu Bożego[3]. W 2007 r. obiekt zajął 5. miejsce w plebiscycie gazety "Nowiny" na 7 cudów Podkarpacia.[35]
    • Klasztor (obecnie plebania) – siedziba przełożonych prowincji ruskiej Zakonu Bożogrobców, ostatnia męski klasztor Bożogrobców w Europie (tutaj w 1846 r. zmarł ostatni bożogrobca o. Kasper Mizerski)[3].
  • Zespół gotyckiego obronnego klasztoru Bernardynów:
    • Kościół Świętej Barbary – obiekt gotycki, fundowany przez Rafała Tarnowskiego w 1461 r., przekazany bernardynom w 1465 r., w 1489 r. konsekrowany, w 1512 r. kościół otoczono murem obronnym, w 1619-1621 wzniesiono manierystyczny szczyt nad prezbiterium, w 1631 r. kościół zyskał wystrój barokowy. Elementy wnętrza to: barokowy ołtarz główny, osiem iluzjonistycznych rokokowych ołtarzy bocznych w formie fresków, ambona (1600), stalle (1646), obrazy Lekszyckiego z XVII w. Kościół jest ośrodkiem kultu Matki Bożej Pocieszenia, Świętego Antoniego i Świętego Klemensa[3].
    • Kaplica Świętego Antoniego – wybudowana w 1757 r. jako Kaplica Pana Jezusa Biczowanego, w latach 1894-1962 znajdował się w niej Cudowny Obraz Matki Bożej Pocieszenia Przeworskiej, a od 1962 r. Cudowny Obraz Świętego Antoniego autorstwa Lekszyckiego[3].
    • Klasztor – obiekt gotycki, wzniesiony w 4. ćw. XV w., w 1664 r. założono tu studium teologii moralnej oraz języka łacińskiego dla młodzieży zakonnej, w latach 1822-1869 znajdował się tam dom poprawczy dla duchownych wszystkich diecezji galicyjskich, zaś w latach 1951-1969 mieścił się tu nowicjat[3].
  • Zespół barokowego klasztoru ss. Szarytek:
    • Kościół Matki Bożej Śnieżnej – obiekt wzniesiony w latach 1768-1780 (fundacja Antoniego i Zofii Lubomirskich) na miejscu dawnego szpitala Świętego Ducha. We wnętrzu znajdują się trzy barokowe ołtarze, w głównym umieszczono Cudowny Obraz Matki Bożej Śnieżnej pochodzący z nieistniejącego kościoła pod tym wezwaniem.
    • Klasztor – pochodzi z 2. poł. XVIII w., mieścił szpital i słynną szkołę dla dziewcząt, obecnie siostry prowadzą Dom Opieki i przedszkole[3].
    • Spichrz – z 1869 r.[3]
  • Kopiec Tatarski w Przeworsku – usypany na pamiątkę odparcia przez mieszczan najazdu tatarskiego w 1624 r., znajduje się przy dawnym trakcie ruskim, na kopcu usytuowana jest XVII-wieczna kapliczka w formie murowanej kolumny[3].

Pałace, dwory i wille[edytuj | edytuj kod]

  • Zespół Pałacowo-Parkowy w Przeworsku – obiekt powstał z inicjatywy księcia Henryka Lubomirskiego na miejscu wcześniejszego zamku, prace przy pałacu prowadzili Piotr Aigner oraz Fryderyk Baumann, budowę zakończono w 1807 r.; w pałacu znajdowały się liczne dzieła sztuki (obrazy, książki, numizmaty) zagrabione przez Niemców i Rosjan. Oprócz pałacu w parku urządzonym w stylu angielskim znajdują się oranżeria, stajnie cugowe, oficyny, dom ogrodnika i koniuszego[3].
  • Dwór Habichta – obiekt wybudowany w 1922 r. dla Ernesta Habichta, pełnomocnika Ordynacji Lubomirskich, znajduje się przy ul. Skłodowskiej-Curie, na tzw. Podzamczu[9].
  • Dwór Skaliszów – obiekt położony na Błoniu Browarnym, wzniesiony w 1929 r. według projektu burmistrza Walentego Rybackiego[3].
  • Willa Zajączkowskich – obiekt z 1912 r. z charakterystyczną drewnianą werandą i loggią, ul. Krakowska[3].
  • Willa Ordynacka – ul. Niepodległości, siedziba Prokuratury[3].
  • Willa – budynek z pocz. XX w., ul. Lubomirskich 12
  • Zabudowa ulicy Lubomirskich – zespół budynków willowych zamieszkiwanych przez pracowników przeworskiej cukrowni[3].

Obiekty użyteczności publicznej[edytuj | edytuj kod]

Architektura obronna[edytuj | edytuj kod]

  • Mury obronne – Przeworsk będąc w średniowieczu strategicznie położonym miastem posiadał od 1512 r. rozbudowywany system murów obronnych, w ich obrębie zlokalizowanych było 5 baszt i 3 bramy, obecnie zachowały się fragmenty murów przy Klasztorze oo. Bernardynów i Bazylice Ducha Świętego oraz przy ulicach: Tkackiej, Kazimierzowskiej, Kilińskiego[3].

Kamienice i domy mieszczańskie[edytuj | edytuj kod]

  • Jedyny w Polsce żywy skansen – zajazd Pastewnik – łączy w sobie funkcje muzealną z gastronomiczno-hotelarską, powstał dla skutecznego ratowania drewnianego budownictwa Ziemi Przeworskiej, wśród umieszczonych tam obiektów na uwagę zasługuje m.in. XVII-wieczny dwór z Krzeczowic, Dom Maślarza oraz Kuźnia[3].
  • Drewniane domy przymurowe przy ul. Kilińskiego – zespół unikalnych domów tkaczy, których tylną ścianę stanowi mur miejski, porównywane do Złotej Uliczki w Pradze[3].
  • Dom Ćwierzów – drewniany budynek z 1794 r., ul. Bernardyńska 3.[3]
  • Dom Fuhrmanów – drewniano-murowany budynek z 1731 r., ul. Bernardyńska 5.[3]
  • Kamienica miejska nr 2 – neobarokowy budynek, ul. Piłsudskiego[9]
  • Kamienica Anaszkiewiczów – 1798 r., ul. Rynek 13[9]
  • Kamienica Dąbrowieckiego – eklektyczny narożny budynek z 1914 r., ul. Piłsudskiego 7
  • Kamienica Mirkiewiczów – k. XVIII w., ul. Rynek 3[9]
  • Kamienica Pieniążków – secesyjna kamienica przeworskiego adwokata z 1928 r., obecnie mieści Muzeum Społeczne PTTK, ul. Marii Konopnickiej[9]
  • Kamienica Pretoriusa – neobarokowy budynek z 1910 r., ul. Piłsudskiego 4[3]
  • Apteka Pod Duchem Świętym – ul. Rynek 6[9]

Historyczne nieistniejące obiekty[edytuj | edytuj kod]

Miejsca pamięci[edytuj | edytuj kod]

Pomnik króla Władysława Jagiełły (w tle Ratusz)

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Pałac Lubomirskich – obiekt na Szlaku Gniazd Rodowych Lubomirskich

Ze względu na liczne zabytki i walory historyczne Przeworsk stanowi obiekt zainteresowania turystyki kulturowej i krajoznawczej. Ponadto miasto stanowi cel pielgrzymów przybywających do Sanktuarium Grobu Bożego.

W 2013 r. udostępniono do zwiedzania platformę widokową na wieży przeworskiego ratusza[36].

W ratuszu znajduje się również Euroregionalne Centrum Informacji Turystycznej[38].

Przez Przeworsk przebiegają:

W Przeworsku znajduje się 5 turystycznych obiektów noclegowych. Według danych z 2012 r. udostępniały one 268 miejsc noclegowych. Skorzystało z nich wówczas 7774 osoby, w tym 1759 turystów zagranicznych. W obiektach hotelowych wynajęto 4840 pokoi, w tym 1522 turystom zagranicznym. Ogółem udzielono 15705 noclegów, w tym 2843 turystom zagranicznym. Turyści zagraniczni pochodzili najczęściej z Ukrainy, Niemiec, Holandii i Słowacji[42].

Administracja[edytuj | edytuj kod]

Rynek i Ratusz w 1915

Mieszkańcy Przeworska wybierają 15 radnych do rady miejskiej. Miasto jest podzielone na 15 okręgów – w każdym po 1 mandacie[43]. Organem wykonawczym władz jest burmistrz. Od 2010 r. tę funkcję sprawuje Maria Dubrawska-Lichtarska, wybrana w wyborach samorządowych w 2010 r. (zarazem jest to pierwsza kobieta na stanowisku włodarza miasta Przeworska[44]). Siedzibą władz jest budynek przy ul. Jagiellońskiej, w którym mieści się także większość urzędów.

Miasto Przeworsk podzielone jest na 11 jednostek pomocniczych, zwanych osiedlami. W każdym z nich ogólne zebranie mieszkańców wybiera Przewodniczącego Rady Osiedla i Przewodniczącego Zarządu Osiedla[45].

W Przeworsku znajdują się biura poselskie Jana Burego (PSL) i Mieczysława Golby (Solidarna Polska) oraz biuro senatorskie Andrzeja Matusiewicza (PiS).

Mieszkańcy Przeworska wybierają parlamentarzystów z okręgu wyborczego nr 22, senatora z okręgu nr 58, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu nr 9. Mieszkańcy wybierają radnych do sejmiku województwa z okręgu 4.

Włodarze miasta[edytuj | edytuj kod]

W 1862 r. decyzją władz austriackich Przeworsk przestał być miastem prywatnym. Odtąd nazwa brzmiała Królewskie Wolne Miasto Przeworsk. Wprowadzono urząd burmistrza, który do II wojny światowej sprawowało 9 osób. Dwóch kolejnych zarządców miasta zostało nadanych przez okupanta. W 1950 r. zniesiono urząd burmistrza – lista zawiera Przewodniczących Miejskiej Rady Narodowej. Po reformie administracyjnej wprowadzono urząd Naczelnika Miasta. Od 1990 r. zarządcą Przeworska jest ponownie burmistrz[9].

  • Feliks Świtalski (1861–1880)
  • Andrzej Iszczak (1865)
  • Jan Koncowicz (1880–1883)
  • Marcin Lisiewicz (1883–1886)
  • Jan Wodecki (1887–1896)
  • Władysław Świtalski (1898–1918)
  • Kazimierz Zawilski (1918–1921)
  • Walenty Rybacki (1921–1934)
  • Marcin Głąb (1934–1939)
  • Bernhard Bonk (1939–1940)
  • Teodor Gralik (1940–1944)
  • Stanisław Michalik (1944–1947)
  • Tadeusz Romaniszyn (1948–1950)
  • Władysław Szkoda (1951–1952)
  • Franciszek Wyszyński (1952–1954)
  • Józef Pawłowski (1955–1958)
  • Bolesław Czajkowski (1958–1961)
  • Jan Skalski (1961–1965)
  • Tadeusz Szozda (1965–1969)
  • Antoni Piela (1969–1973) (1980)
  • Władysław Dziedzic (1973–1977)
  • Henryk Fil (1978–1982)
  • Władysław Dziedzic (1982–1986, 1986–1990)
  • Kazimierz Borcz (1990–1994, 1994–1998)
  • Janusz Magoń (1998–2002, 2002–2006, 2006–2010)
  • Maria Dubrawska-Lichtarska (od 2010)

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Gmach Miejskiej Biblioteki Publicznej

Miasto ma kilka instytucji kulturalnych. Miejski Ośrodek Kultury, który organizuje działalność kulturalną w mieście, a także prowadzi koła i zespoły zainteresowań. Organizuje Przeworski Przegląd Amatorskiej Sztuki Filmowej, Przeworską Jesień Artystyczną Młodych i Przegląd Plastyki Przeworskiej. Przy MOK-u działa Przeworska Kapela Podwórkowa „Beka” oraz Orkiestra Dęta. W ośrodku znajduje się również galeria. MOK stanowi siedzibę Kina „Warszawa” w Przeworsku[46].

W Zespole Pałacowo-Parkowym ma siedzibę Muzeum w Przeworsku. W klasycystycznym Pałacu Lubomirskich mieszczą się ekspozycje przedstawiające zbiory archeologiczne, historię miasta i regionu oraz XIX-wieczne wnętrza pałacowe. W stajniach cugowych ma siedzibę Muzeum Pożarnictwa, ukazujące historię straży pożarnych w Małopolsce od poł. XIX w. W powozowni zaś znajduje się dział powozów z ekspozycją karet, powozów i pojazdów regionalnych. W oficynie „białej” mieści się galeria „Magnez” organizująca ekspozycje czasowe[47].

Od 2009 r. działa w Przeworsku Muzeum Społeczne PTTK. Ekspozycja „Przeworsk: Dzieje i Ludzie” zajmuje 1. piętro Kamienicy Pieniążków przy ul. Konopnickiej. W mieście również znajduje się jedyny w Polsce żywy skansen Pastewnik. Ratując drewniane budownictwo z terenu miasta i okolicy przystosowano przeniesione obiekty do celów hotelarskich i gastronomicznych[47].

W mieście czynna jest również Miejska Biblioteka Publiczna im. Juliana Przybosia, której księgozbiór zawiera ok. 76 000 woluminów. W placówce znajduje się wypożyczalnia, czytelnia, dział dziecięcy i dział audiowizualny, publiczny punkt dostępu do internetu. Biblioteka udostępnia także komputerowy katalog książek na swojej stronie internetowej. Placówka należy do Systemu Bibliografii Regionalnej Województwa Podkarpackiego. Przy bibliotece od 2009 r. działa Przeworski Uniwersytet Trzeciego Wieku[48].

Zbiory Muzeum Pożarnictwa

Przy ul. Jagiellońskiej mieści się filia Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej im. Józefa Gwalberta Pawlikowskiego w Przemyślu, która ma bogaty księgozbiór literatury psychologiczno-pedagogicznej, literatury naukowej z innych dziedzin wiedzy oraz literatury pięknej liczący 46 000 pozycji, a także zbiór czasopism i zbiory specjalne[49].

W mieście działa również Oddział Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, Towarzystwo Miłośników Przeworska i Regionu oraz Koło Polskiego Związku Filatelistów. Znajduje się tu również prywatna galeria łowiecka miejscowego twórcy Jerzego Mańkuta. Przy Bazylice Ducha Świętego działa Chór Męski „Echo” założony w 1898 r. Działa również Malchus, powstały w 2004 r. zespół, grający chrześcijańską muzykę metalową.

Na początku czerwca organizowane są Dni Przeworska, na których odbywają się koncerty, spektakle i inne wydarzenia sportowo-kulturalne. Odbywa się tu również Przeworsk Blues Festiwal[50] i Ogólnopolskie Spotkanie Kapel Podwórkowych.

Oświata[edytuj | edytuj kod]

Zespół Szkół Ogólnokształcących i Zawodowych
Państwowa Szkoła Muzyczna

Historia oświaty[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka o szkole parafialnej w Przeworsku pochodzi z 1419 r. W latach 1400-1642 77 przeworszczan studiowało na Uniwersytecie Jagiellońskim. Stąd pochodzili: Jakub Witeliusz – rektor uniwersytetu w latach 1643-1645 i 1646-1848, Herman z Przeworska – lekarz Władysława Jagiełły. W miejscowej szkole uczył Jan Przeworszczyk – autor słynnego kancjonału. Szkoła parafialna prowadzona przez Bożogrobców mieściła się w budynkach klasztornych i istniała w niezmienionej formie do końca XVIII w.[9].

Pod koniec XVII w. przy klasztorze Bernardynów powstaje studium teologiczno-filozoficzne (artium). W XVIII w. założona została prywatna szkoła żydowska. W 1780 r. szkołę parafialną przemianowano na trywialną, podlegającą władzy austriackiej. W 1784 r. przy klasztorze Szarytek utworzono szkołę dla dziewcząt. W 1866 r. podniesiono szkołę trywialną do rangi 4-klasowej tzw. Szkoły Głównej, co spowodowało wzrost liczby uczącej się młodzieży. Starania o utworzenie w mieście seminarium żeńskiego (1899) nie zostały uwieńczone sukcesem[9].

W 1904 r. wzniesiono nowy budynek Miejskiej Szkoły Męskiej, zaś w 1929 r. szkoły żeńskiej. Gimnazjum i Liceum założone zostało w 1911 r.[9] W czasie okupacji prężnie działało tajne nauczanie obejmujące wszystkie szczeble. Po II wojnie światowej powstało Technikum Elektryczne (1963) i liczne szkoły przyzakładowe. Wniesiono również budynek obecnej Szkoły Podstawowej nr 1. XXI w. przyniósł utworzenie w mieście Nauczycielskiego Kolegium Języków Obcych i Wyższej Szkoły Społeczno-Gospodarczej.

Aktualny stan[edytuj | edytuj kod]

Obecnie Przeworsk to lokalny ośrodek oświaty. Znajduje się tu 3 szkoły podstawowe, 1 gimnazjum, 2 zespoły szkół średnich, 2 uczelnie wyższe. Według danych z 2011 r. do szkół podstawowych uczęszczało 1103 uczniów, w tym 184 absolwentów. Liczba uczniów gimnazjum wynosiła 492, spośród nich 182 absolwentów. W liceach naukę pobierało 576 uczniów, ukończyło zaś 211 osób w technikach zaś odpowiednio 561 uczących się i 122 absolwentów[51][52].

Szkoły wyższe:

  • Wyższa Szkoła Społeczno-Gospodarcza
  • Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych

Szkoły ponadgimnazjalne:

  • Zespół Szkół Zawodowych im. Jana III Sobieskiego
  • Zespół Szkół Ogólnokształcących i Zawodowych im. Króla Władysława Jagiełły

Gimnazja:

  • Gimnazjum nr 1 im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Szkoły podstawowe:

Przedszkola:

  • Przedszkole Miejskie nr 2
  • Przedszkole Miejskie nr 3
  • Przedszkole Miejskie nr 4
  • Przedszkole Sióstr Miłosierdzia im. św. Wincentego a Paulo

Szkoły artystyczne:

  • Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia im. Mieczysława Karłowicza

Media[edytuj | edytuj kod]

Pierwszą regularnie ukazującą się gazetą w dziejach miasta był Goniec Przeworski ukazujący się w latach 90. XX wieku. Urząd Miasta wydaje „Wiadomości Samorządowe Przeworska”[53]. Pismo przedstawia działalność Urzędu, przeworskich szkół i innych jednostek organizacyjnych miasta. Gazeta Powiat Przeworski wydawana przez Starostwo Powiatowe przedstawia bieżące informacje z życia powiatu i jednostek mu podległych.

Przeworsk opisywany jest również w regionalnych gazetach: Nowinach[54] i Życiu Podkarpackim[55].

W Przeworsku ukazują się pisma dotyczące życia przeworskich parafii gazeta „Przy Bazylice” wydawana jest przez Parafię pw. Ducha Świętego w Przeworsku[56], zaś gazeta „Z Chrystusem Królem” wydawana jest przez Parafię pw. Chrystusa Króla[57].

Na terenie miasta działają również internetowe portale informacyjne: TVPrzeworsk.com.pl[58] i mojprzeworsk.pl[59] informujące o wydarzeniach mających miejsce na terenie miasta, gminy i powiatu przeworskiego.

Opieka zdrowotna[edytuj | edytuj kod]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Około 1460 r. Rafał z Tarnowa ufundował przy kościele farnym szpital Świętego Ducha, a następnie uposażył go roczną rentą. Istniał również drugi, mniejszy szpital zlokalizowany na Przedmieściu Jarosławskim. Większy szpital, przeznaczony na 20 chorych, utrzymywał się z dotacji i zapisów, prowadził własne gospodarstwo rolne. Szpital ten został z czasem zlikwidowany, wskutek konfliktu proboszcza z właścicielem. Sprowadzone przez Antoniego Lubomirskiego siostry Szarytki założyły własny szpital, w miejscu dawnego szpitala św. Ducha. W 1863 r. książę Jerzy Henryk Lubomirski założył w parku szpitalik dla rannych powstańców styczniowych, podobny lazaret powstał w mieście w związku z działaniami militarnymi podczas I wojny światowej. W lipcu 1944 r. powstał na terenie szkoły żeńskiej szpitalik Polskiego Czerwonego Krzyża. Z czasem dr Henryk Jankowski przystąpił do organizowania szpitala w opuszczonych zabudowaniach ordynackich. Powstałe oddział chirurgiczny, zewnętrzny, zakaźny, dziecięcy, położniczo-ginekologiczny zlokalizowane były w kilku budynkach na terenie całego miasta. W 1949 r. powołano do życia pogotowie ratunkowe w Przeworsku[9]. Nowy budynek szpitala, użytkowany do chwili obecnej ukończono w 1983 r.

Sytuacja obecna[edytuj | edytuj kod]

Największą placówką opieki zdrowotnej w Przeworsku jest Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej im. Doktora Henryka Jankowskiego. Mieszczący się przy ul. Szpitalnej zespół szpitalny posiada 12 oddziałów: Chorób Wewnętrznych (43 łóżka), Kardiologiczny (33 łóżka), Geriatryczny (30 łóżek), Położniczo-Ginekologiczny (16 łóżek), Noworodkowy (19 łóżek), Urazowo-Ortopedyczny (25 łóżek), Urologiczny (20 łóżek), Chirurgii Ogólnej (30 łóżek), Neurologiczny i Udarowy (34 łóżka), Pediatryczny (28 łóżek), Anestezjologii i Intensywnej Terapii (5 łóżek), Izba Przyjęć. W szpitalu znajduje się również: Dział Diagnostyki Laboratoryjnej, Dział Diagnostyki Obrazowej oraz pracownie: Endoskopii (Gastrofiberoskopii i Kolonoskopii), EEG, Elektrokardiografii, ECHO, Prób Wysiłkowych. Na terenie placówki działa też Pracownia Tomografii Komputerowej i Pracownia Rezonansu Magnetycznego[60].

W Przeworsku znajduje się 10 aptek i punktów aptecznych, w których zatrudnionych jest 17 magistrów farmacji. W 2011 roku działało tu 14 niepublicznych zakładów opieki zdrowotnej (m.in. NZOZ „San-Med” oraz NZOZ „A-W-MED”) oraz 2 publiczne, które podlegały samorządowi terytorialnemu. Praktyki lekarskie w Przeworsku prowadziło 6 lekarzy[61].

Religia[edytuj | edytuj kod]

Bazylika Ducha Świętego

Kościół rzymskokatolicki[edytuj | edytuj kod]

W Przeworsku mają swoją siedzibę dwa rzymskokatolickie dekanaty należące do archidiecezji przemyskiej:

Dekanat Przeworsk I[62][edytuj | edytuj kod]

Dekanat Przeworsk II[63][edytuj | edytuj kod]

Chrześcijański Zbór Świadków Jehowy[edytuj | edytuj kod]

Sport[edytuj | edytuj kod]

Początki przeworskiego sportu wiążą się z powstałym w 1893 r. Towarzystwem Gimnastycznym „Sokół” w Przeworsku. Celem organizacji było m.in. podnoszenie sprawności fizycznej młodzieży i popularyzacja sportów letnich i zimowych. Od 1920 r. organizowano piesze wycieczki w okolice Przeworska, istniała sekcja gimnastyczna, trenowano również szermierkę, strzelectwo i łyżwiarstwo, a przeworscy sokolnicy brali udział w zawodach Towarzystw Sokolich[65].

Podczas I wojny światowej sport w mieście zaczęła propagować młodzież przebywająca w armii austriackiej. Rozgrywano mecze piłki nożnej, uprawiano lekkoatletykę, zapasy i boks. W 1922 r. powstało Akademicko-Studenckie Koło Sportowe „Lot” w Przeworsku. W 1945 r. pracownicy przeworskiej cukrowni założyli Klub Sportowy „Cukrownia”. W tym też roku z inicjatywy repatriantów ze Lwowa powstał Kolejowy Klub Sportowy „Czarni”. W 1947 r. przy Powiatowym Urzędzie Bezpieczeństwa założono Klub Sportowy „Gwardia”, w 1950 r. przemianowany na KS „Walter” istniał do 1953 r. Działalność wszystkich tych klubów obejmowała wiele dyscyplin, skupiając się przede wszystkim na piłce możnej. Równocześnie powstawały w mieście liczne Ludowe Zespoły Sportowe. 19 lipca 1947 r. miało miejsce poświęcenie stadionu sportowego na Podzamczu. Od 1960 r. dawny KS „Cukrownia” nosi nazwę „Orzeł” Przeworsk[65].

Od 1987 r. przy Zakładzie Przemysłu Odzieżowego „Vistula” istniała drużyna piłki nożnej kobiet, biorąca udział w rozgrywkach II ligi[20].

Obecnie działalność sportową w Przeworsku koordynuje Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji[66]. W ramach MKS Orzeł funkcjonują 3 sekcje, w tym najliczniejsza – piłki nożnej[66]. Od 2012 r. klub występuje w III lidze (lubelsko-podkarpackiej). Z klubem związana jest Szkółka Piłkarska „Orzełek” Przeworsk. W II lidze mężczyzn występuje Stowarzyszenie Piłki Ręcznej „Orzeł” Przeworsk. W koszykówce miasto reprezentuje klub MOSiR Przeworsk[67]. W mieście odbywają się rozgrywki Przeworskiej Ligi Halowej Maaw Sport[68]. Liczne sukcesy odnoszą zawodnicy Przeworskiego Klubu Karate Kyokushinkai. W mieście działa Klub Szachowy „Gambit” Przeworsk[69]. W ramach Akademii Szachów prowadzone są zajęcia Szkółki Szachowej. W mieście działają też Uczniowskie Kluby Sportowe zlokalizowane w szkołach[66].

W Przeworsku znajduje się kilka obiektów sportowo-rekreacyjnych[70]: stadion sportowy (ul. Budowlanych), boisko ze sztuczną murawą (ul. Piłsudskiego), hala sportowa im. Tadeusza Ruta i boisko tartanowe (ul. Misiągiewicza), basen miejski (ul. Krakowska) oraz kryta pływalnia (ul. Konopnickiej). 7 czerwca 2013 r. otwarto przy ul. Misiągiewicza kompleks obiektów sportowych Orlik[71].

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie:

Odniesienia w kulturze[edytuj | edytuj kod]

  • Główny bohater filmu „Miasto z morza” Krzysztof Grabień pochodzi spod Przeworska. Również w książce Stanisławy Fleszarowej-Muskat „Tak trzymać”, na podstawie której powstał film wspomniane jest kilkukrotnie miasto Przeworsk[74].
  • Strajki chłopskie w okolicach Przeworska opisane zostały w książce Marii Jarochowskiej „Buraczane liście”.
  • Mieszczaństwo i ziemiaństwo Przeworska i okolic przedstawił w swej powieści „Łodzie bez steru” Jerzy Turnau.

Osoby zasłużone dla Przeworska[edytuj | edytuj kod]

Biogramy osób, które mieszkały w Przeworsku i jednocześnie aktywnie działały na rzecz miasta, bądź w swojej twórczości w wyraźny sposób poruszały tematy związane z Przeworskiem.

Henryk Lubomirski
Józef Benbenek

Honorowi obywatele[edytuj | edytuj kod]

Ordynaci przeworscy[edytuj | edytuj kod]

Związani z miastem[edytuj | edytuj kod]

Znani Przeworszczanie[edytuj | edytuj kod]

Osoby urodzone lub pochodzące z Przeworska, posiadające biogram na Wikipedii.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Dane Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2008 r.). [dostęp 1.10.2009].
  2. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-06-10. ISSN 1734-6118.
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 3,17 3,18 3,19 3,20 3,21 3,22 3,23 3,24 3,25 3,26 3,27 3,28 3,29 3,30 3,31 3,32 3,33 3,34 3,35 3,36 3,37 3,38 3,39 3,40 Janusz Motyka: Przeworsk i okoliczne gminy. Przewodnik. Rzeszów: Podkarpcki Instytut Książki i Marketingu, 2010. ISBN 978-83-61746-40-9.
  4. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych - województwo podkarpackie (pol.). 30 czerwca 2014. [dostęp 10.06.2013].
  5. Zabytki Miasta Przeworska (pol.). przeworsk.um.gov.pl. [dostęp 2013-06-10].
  6. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  7. Strategia rozwoju miasta Przeworska na lata 2004-2008.
  8. 8,0 8,1 8,2 Walory turystyczne Przeworska i okolic. Informator turystyczny. Przeworsk: 2006.
  9. 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 9,11 9,12 9,13 9,14 9,15 9,16 9,17 9,18 9,19 9,20 9,21 9,22 9,23 9,24 9,25 9,26 9,27 9,28 9,29 9,30 9,31 9,32 9,33 9,34 9,35 9,36 9,37 9,38 9,39 9,40 9,41 9,42 9,43 9,44 9,45 9,46 9,47 9,48 9,49 9,50 9,51 9,52 Antoni (red.) Kunysz: Siedem wieków Przeworska. Rzeszów: 1974.
  10. Lokalny program rewitalizacji dla Gminy Miejskiej Przeworsk na lata 2009-2013.
  11. „Karte von der, Germania, Kleinpolen, Hungary, Walachai u. Siebenbuergen nebst Theilen der angraenzenden Laender” z „Claudii Ptolemaei geographicae enarrationis libri octo”, 1525, Strassburg.
  12. 12,0 12,1 12,2 Stanisław Rospond: Słownik etymologiczny miast i gmin PRL. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1984. ISBN 83-04-01090-9.
  13. Franciszek Młynek, Józef Benbenek: Przeworsk i okolice. Warszawa: Sport i Turystyka, 1960.
  14. Historia miasta. Urząd Miasta Przeworska.
  15. Tadeusz Markiel: Zagłada domu Trinczerów (pol.). Centrum Badań nad Zagładą Żydów PAN. [dostęp 2013-07-20].
  16. Bogdan Tuszyński: 70 lat Tour de Pologne 1928-1998. 1999.
  17. Na podstawie danych z Powiatowego Ośrodka Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej, stan na 1 lipca 2007 r.; L. Kisiel w: Lokalny Program Rozwoju Gminy Miejskiej Przeworsk na lata 2009-2013.
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 Małgorzata Wołoszyn: Dawny Przeworsk na pocztówce i fotografii do 1944 roku. Rzeszów: Libra, 2011. ISBN 978-83-89183-88-0.
  19. Bariery rozwoju przestrzennego Przeworska związane ze stanem własności i strukturą przestrzeni miast, [w:] Współczesne problemy rozwoju społeczno-ekonomicznego Podkarpacia ze szczególnym uwzględnieniem turystyki, Przeworsk w: Lokalny Program Rewitalizacji Gminy Miejskiej Przeworsk na lata 2009-2013.
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 20,5 20,6 20,7 20,8 20,9 Henryk Pelc (red.): Ósmy wiek Przeworska. Przeworsk: Resprint, 2012.
  21. 21,0 21,1 21,2 Dane dla jednostki podziału terytorialnego: Przeworsk: Ludność. W: Bank Danych Regionalnych [on-line]. Główny Urząd Statystyczny.
  22. Dane dla jednostki podziału terytorialnego: Przeworsk: Rolnictwo. W: Bank Danych Regionalnych [on-line]. Główny Urząd Statystyczny.
  23. 75 lata historii WSK: Lata 60. WSK „PZL-Rzeszów” S.A..
  24. 24,0 24,1 Plan zagospodarowania przestrzennego województwa podkarpackiego.
  25. Nowa Dęba z rejonem inwestycyjnym Przeworsk. Tarnobrzeska Specjalna Strefa Ekonomiczna.
  26. 26,0 26,1 Dane dla jednostki podziału terytorialnego: Przeworsk: Podmioty gospodarcze. W: Bank Danych Regionalnych [on-line]. Główny Urząd Statystyczny.
  27. Zestawienia statystyczne - czerwiec 2013. Powiatowy Urząd Pracy w Przeworsku.
  28. Przemysł na terenie powiatu przeworskiego. [dostęp 2012-02-27].
  29. Strategia rozwoju Przeworska na lata 2004-2008. [dostęp 2012-05-04].
  30. 30,0 30,1 30,2 30,3 Lokalny Program Rewitalizacji Gminy Miejskiej Przeworsk na lata 2009-2013. Przeworsk: 2009.
  31. Tabliczki przystankowe: Przeworsk. E-podróżnik.
  32. Budowa obwodnicy Przeworska. [dostęp 2012-02-10].
  33. Budowa autostrady A4 na odcinku Rzeszów-Jarosław. [dostęp 2012-02-10].
  34. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych - województwo podkarpackie (pol.). 30 czerwca 2014.
  35. Siedem cudów po polsku. tvn24.pl.
  36. 36,0 36,1 Regulamin korzystania z wieży widokowej ratusza (pol.). Urząd Miasta Przeworska. [dostęp 2013-08-22].
  37. 37,0 37,1 37,2 37,3 37,4 37,5 37,6 37,7 37,8 Miejsca pamięci narodowej – broszura wydana przez UM Przeworska.
  38. Euroregionalne Centrum Informacji Turystycznej w Przeworsku.
  39. Informacje o Drodze Via Regia. [dostęp 2012-01-19].
  40. Informacje o Przeworsku na stronie Szlaku Lubomirskich. [dostęp 2012-01-19].
  41. Trasa rowerowa. [dostęp 2012-01-20].
  42. Dane dla jednostki podziału terytorialnego: Przeworsk: Turystyka. W: Bank Danych Regionalnych [on-line]. Główny Urząd Statystyczny.
  43. Uchwała Nr XXIX/223/12 Rady Miasta Przeworska z dnia 24 października 2012 r. w sprawie podziału Miasta Przeworsk na okręgi wyborcze, ustalenia ich granic i numerów oraz liczby radnych (pol.). [dostęp 2013-05-27].
  44. Sensacja wyborcza w Przeworsku! Maria Dubrawska-Lichtarska pokonała Janusza Magonia (pol.). nowiny24.pl, 2010-12-06. [dostęp 2013-08-25].
  45. Granice osiedli (pol.). [dostęp 2013-05-27].
  46. Strona internetowa Miejskiego Ośrodka Kultury w Przeworsku.
  47. 47,0 47,1 Ekspozycje w Muzeum w Przeworsku.
  48. Miejska Biblioteka Publiczna w Przeworsku.
  49. Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Przemyślu filia w Przeworsku.
  50. Przeworsk Blues Festiwal.
  51. Dane dla jednostki podziału terytorialnego: Przeworsk: Szkolnictwo. W: Bank Danych Regionalnych [on-line]. Główny Urząd Statystyczny.
  52. Szkoły i przedszkola. Urząd Miasta Przeworska.
  53. Informacja o gazecie na stronie Urzędu.
  54. Gazeta Codzienna Nowiny.
  55. Życie Podkarpackie.
  56. Informacja o gazecie na stronie Bazyliki.
  57. Informacja o gazecie na stronie Parafii.
  58. TVPrzeworsk - Powiatowy portal informacyjny powiatu przeworskiego.
  59. Internetowa gazeta powiatu Przeworskiego.
  60. Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej - Szpital (pol.). [dostęp 2013-05-27].
  61. Przeworsk – miasto (dane roczne); Ochrona zdrowia i opieka społeczna (pol.). Bank Danych Regionalnych Głównego Urzędu Statystycznego, 2011. [dostęp 2013-05-27].
  62. Dekanaty i parafie: Przeworsk I. Archidiecezja Przemyska.
  63. Dekanaty i parafie: Przeworsk II. Archidiecezja Przemyska.
  64. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 20 marca 2014 r.
  65. 65,0 65,1 Przeworskie Zapiski Historyczne, tom III. Przeworsk: Towarzystwo Miłośników Przeworska, 1998.
  66. 66,0 66,1 66,2 Sport w mieście. Urząd Miasta Przeworska.
  67. MOSiR Przeworsk (pol.). [dostęp 2013-07-03].
  68. Przeworska Liga Halowa (pol.). [dostęp 2013-07-03].
  69. Klub Szachowy „Gambit” Przeworsk (pol.). [dostęp 2013-07-03].
  70. Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji w Przeworsku (pol.). [dostęp 2013-07-03].
  71. Otwarcie Orlika w Przeworsku (pol.). [dostęp 2013-07-03].
  72. 72,0 72,1 72,2 Miasta partnerskie na stronie Urzędu Miasta Przeworska. [dostęp 2012-01-01].
  73. Współpraca z międzynarodowa z miastem Humenne - Rowerem przez Karpaty. Projekt zrealizowany w okresie od 01.04.2007 r. do 30.09.2007 r. przy ścisłej współpracy partnera zagranicznego Miasta Humenne oraz partnera krajowego Przeworskiego Stowarzyszenia Wspierania Inicjatyw Gospodarczych. [dostęp 2012-01-01].
  74. Miasto z morza (2009). Filmweb.pl. [dostęp 2013-08-21].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]