Przysłowia niderlandzkie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Przysłowia niderlandzkie
Przysłowia niderlandzkie
Autor Pieter Bruegel
Rok wykonania 1559
Technika wykonania olej na desce
Rozmiar 117 × 163 cm
Muzeum Gemäldegalerie

Przysłowia niderlandzkie znany także jako Świat do góry nogami – obraz namalowany w 1559 przez Pietera Bruegla Starszegoniderlandzkiego malarza, jednego z głównych przedstawicieli północnego renesansu. Dzieło to należy do Staatliche Museen Preußischer Kulturbesitz i prezentowane jest w Gemäldegalerie przy Kulturforum w Berlinie.

Opis i analiza[edytuj | edytuj kod]

Forma[edytuj | edytuj kod]

Jest to obraz olejny na desce o wymiarach 117 × 163 cm, przedstawiający wiejski krajobraz, w który wpisane są liczne grupy postaci i przedmioty, tworzące oddzielne wątki rodzajowe. Na pierwszym planie widoczne jest rozległe podwórze, przy którym stoi wielka chałupa, pręgierz i stara szopa. Drugi plan tworzy ceglana wieża z przybudówkami i drewniana stajnia. Pomiędzy nimi płynie rzeka tworząca dolinę, zaś w oddali widać ujście rzeki do morza, na którym płynie rybacki statek z żaglem. Kompozycja obrazu oparta jest na osi, która prowadzi z przodu po lewej stronie do tyłu po prawej ku morzu. Niektóre elementy przedstawione są niezgodnie z zasadami perspektywy, co nie jest bynajmniej wynikiem braku znajomości zasad budowania przestrzeni przez autora, lecz świadomym podporządkowaniem formy treści.

Treść[edytuj | edytuj kod]

Treść utworu tworzy zbiór scen rodzajowych będących ilustracjami przysłów. Wiadomo iż w XVI wieku w Niderlandach przysłowia cieszyły się dużą popularnością, a ich zbieranie stanowiło jedno z wielu encyklopedycznych zadań. Znaczenie przysłowia wzrosło, kiedy w 1500 roku Erazm z Rotterdamu wydał zbiór przysłów i słynnych maksym łacińskich autorów. W ślad za nim poszli Flamandowie i Niemcy, którzy wydali podobne publikacje, zaś w roku 1564 ukazały się dzieła, takie jak powieść Gargantua i Pantagruel Rabelais'ego.

Na obrazie zidentyfikowano ponad sto przysłów i wyrażeń idiomatycznych, przedstawiających ówczesne społeczeństwo i świat, który zdaniem wielu był wówczas przewrócony do góry nogami. Stąd też wywodzi się jedna z alternatywnych nazw dzieła: Świat do góry nogami. W sposób świadomy Pieter Bruegel połączył sztukę mowy ze sztuką obrazowania, eksponując głupotę, amoralność i regres społeczny. Centrum kompozycji stanowi ganek, na którym diabeł słucha spowiedzi, obok zaś mnich ostentacyjnie kpi z Chrystusa i "przyprawia mu brodę". Stojąca przy stodole postać pozwala światu kręcić się na czubku palca, zaś obok stoi chłop rzucający perły świniom. Wszystko ma swoją wymowę, która odzwierciedla ówczesny świat i dystans artysty do swoich współczesnych.

Lista przysłów[edytuj | edytuj kod]

Lista przysłów niderlandzkich w obrazie Świat do góry nogami Pietera Brueghela[1]
Przysłowie Znaczenie Miejsce
Potrafi przywiązać diabła do poduszki Zawzięty upór jest gorszy od mocy piekielnych NP-1.jpg
Gryźć kolumnę Być religijnym hipokrytą NP-2.jpg
Nosić ogień w jednej ręce, a wodę w drugiej Być dwulicowym, mieć dwie twarze NP-3.jpg
Bić głową w mur Próbować osiągnąć coś niemożliwego NP-6.jpg
Jedna noga obuta, druga goła Najważniejsza jest równowaga NP-68.jpg
Tu świnia wyciąga szpunt Zaniedbanie skończy się katastrofą NP-4.jpg
Przyczepić kotu dzwonek Jeśli planuje się coś, o czym wszyscy wiedzą, skończy się to fiaskiem NP-5.jpg
Być uzbrojonym po zęby Być całkiem uzbrojonym NP-5.jpg
Gryźć żelazo Być gadułą, plotkarzem NP-5.jpg
Jeden strzyże owce, a drugi świnie Każdy startuje z innego poziomu życia. Jeden żyje w bogactwach, drugi w nędzy NP-7.jpg
Strzyc, ale nie zdejmować skóry Nie dążyć za wszelką cenę do przewagi NP-18.jpg
Tu się nie smaży jego śledź Sprawy nie przebiegają zgodnie z planem NP-15.jpg
Smażyć całego śledzia dla ikry Poświęcić drobnostkę dla czegoś ważnego NP-15.jpg
Położyć pokrywkę na głowie Musieć zapłacić za zniszczenia NP-16.jpg
Powiesić śledzia za skrzela Każdy musi odpowiadać za swoje czyny NP-17.jpg
Mieć w sobie coś więcej niż pusty śledź Nie sądzić po pozorach NP-17.jpg
Co może zrobić dym żelazu? Bezcelowa jest próba zmiany porządku rzeczy NP-92.jpg
Znaleźć psa w garnku. Gdy wpuszcza się psa do domu, dobierze się do garnka. Mieć czyjeś kłopoty za nic. Przybyć za późno, żeby zapobiec stracie. NP-109.jpg
Siąść w popiół pomiędzy dwa stołki Stracić okazję z powodu niezdecydowania NP-11.jpg
Macać kury Liczyć kurczaki zanim się wyklują NP-8.jpg
Wywieszać nożyce Zostaniesz oszukany, pozbawiony pieniędzy[2] NP-10.jpg
Obgryzać zawsze tę samą kość Powtarzać w kółko to samo, wykonywać syzyfową pracę NP-9.jpg
Zależy coś od układu kart Okazja jest blisko NP-13.jpg
Świat do góry nogami Wszystko jest inaczej niż powinno NP-14.jpg
Zostawić co najmniej jedno jajko w gnieździe Odłożyć coś na czarną godzinę NP-12.jpg
Wypróżniać się na świat Pogardzać światem NP-19.jpg
Wodzić kogoś za nos Robić durnia z każdego NP-21.jpg
Kości zostały rzucone Decyzja wykonana NP-90.jpg
Głupiec rzuca karty Głupi ma zawsze szczęście NP-20.jpg
Patrzeć przez palce Być pobłażliwym NP-22.jpg
Wywieszać nóż Wyzywać, prowokować kogoś NP-23.jpg
Wystawiać drewniane buty Czekać na próżno NP-24.jpg
Wystawiać miotłę Myszy harcują, gdy kota nie czują NP-25.jpg
Ożenić się pod kijem od miotły Życie w grzechu pod jednym dachem jest haniebne, ale wygodne NP-26.jpg
Wykładać dach plackami Kraina mlekiem i miodem płynąca NP-27.jpg
Mieć dziurę w dachu Być samotnym NP-104.jpg
Stary dach potrzebuje wielu łat Utrzymanie staroci więcej kosztuje NP-105.jpg
Dach kryty gontem Ściany mają uszy NP-103.jpg
Odczuwać ból zębów za uszami Symulować, udawać coś NP-29.jpg
Oddawać mocz w stronę księżyca Porywać się z motyką na słońce NP-32.jpg
Wieszać nocnik Obracać świat (gospodę) do góry nogami NP-106.jpg
Wystrzelić drugą strzałę, by znaleźć pierwszą Głupio wykorzystany wysiłek, zmarnować całą amunicję NP-28.jpg
Golić głupca bez mydła Robić z kogoś głupka NP-30.jpg
Dwóch głupców w jednym kapturze Głupota lubi towarzystwo NP-34.jpg
Wyrasta coś z okna Prawda zawsze wychodzi na jaw NP-33.jpg
Grać na pręgierzu Ktoś wystawiony na pohańbienie NP-31.jpg
Jeśli brama się otwiera, świnie pobiegną w zboże Bez nadzoru, wszystko na opak NP-40.jpg
Gdzie maleje zboże, tam świnie rosną Po trupach do celu NP-40.jpg
Biec jakby płonął komuś tyłek Znaleźć się w trudnym położeniu NP-94.jpg
Kto je ogień, wypróżnia się iskrami Kto podejmuje ryzyko, musi się liczyć z konsekwencjami NP-94.jpg
Wieszać wiatr zgodnie z wiatrem Być jak kurek na dachu, zmieniać zdanie jak rękawiczkę NP-39.jpg
Ciskać pióra na wiatr Wszystkie wysiłki idą na marne NP-42.jpg
Gapić się na bociana Trwonić czas NP-38.jpg
Chcieć zabić dwie muchy jednym uderzeniem (ale żadna nie zostanie złapana) Zbytnia ambicja zostanie ukarana NP-43.jpg
Spaść z wołu na osła Zrobić zły interes NP-35.jpg
Całować klamki u drzwi Nieszczery, sztuczny szacunek NP-37.jpg
Wycierać tyłek o drzwi Wszystko lekceważyć NP-36.jpg
Wziąć ciężar na swoje barki Obciążać siebie zbędnymi problemami NP-36.jpg
Jeden żebrak czuje litość do drugiego, który stoi pod drzwiami Jechać na tym samym wózku NP-91.jpg
Łowić z siecią Zmarnować okazję NP-47.jpg
Wielkie ryby jedzą małe Kto silniejszy ten wygrywa NP-48.jpg
Nie móc patrzeć na odbicie słońca w wodzie Być zazdrosnym, do kogoś czuć zawiść NP-60.jpg
Każdy może patrzyć się przez dębową deskę, pod warunkiem, że tam jest dziura NP-45.jpg
Wypróżniać się razem do jednej dziury Zjeść razem beczkę soli, być nierozłącznymi przyjaciółmi NP-46.jpg
Rzucać pieniądze w wodę Marnować pieniądze NP-61.jpg
Ściana z rysami wkrótce runie Bezmyślny interes rychło upadnie NP-93.jpg
Nie zważaj czyj dom płonie, dopóki można ogrzać się przy ogniu Korzystać z każdej okazji do odniesienia korzyści NP-44.jpg
Ciągnąć kloc Rozczarowany konkurent; Zapracowywać się do bezsensownej pracy NP-50.jpg
Strach pozwala kłusować staruszce Potrzeba jest matką wynalazku NP-49.jpg
Końskie odchody to nie figi Nie daj się ogłupić NP-53.jpg
Jeśli ślepiec prowadzi ślepca, obaj wpadną do rowu Jeżeli ignorant prowadzi drugiego, to obaj źle skończą NP-51.jpg
Podróż tak długo nie jest skończona, póki nie widać kościoła i wieży Cel tylko wtedy będzie osiągnięty, kiedy zadanie zostanie wykonane do końca NP-52.jpg
W końcu wszystko wychodzi na słońce W końcu wszystko wychodzi na jaw; nic nie jest do ukrycia NP-111.jpg
Obserwować żagle Być w gotowości, wiedzieć z której strony wiatr wieje NP-54.jpg
Wypróżniać się na szubienicę Nie bać się żadnej kary; szubienicznik sam źle skończy NP-55.jpg
Gdzie padlina tam i kruki Jeśli dowody wskażą na coś, to jest bliskie prawdzie NP-113.jpg
Z wiatrem łatwo żeglować Przy sprzyjających okolicznościach łatwo osiągnąć sukces NP-54.jpg
Kto wie dlaczego gęś chodzi na bosaka? Wszystko ma swoją przyczynę NP-56.jpg
Jeśli tylko nie mam pilnować gęsi, to niech sobie nawet będą gęsiami Nie wtrącaj się w cudze sprawy NP-56.jpg
Widzieć tańczące niedźwiedzie Majaczyć z głodu NP-57.jpg
Dzikie niedźwiedzie wolą swoje towarzystwo Rówieśnicy wolą swoje towarzystwo niż innych NP-57.jpg
Rzucać kaptur za płot Rzucać to co znajome, nie mając pewności, czy w nowym otoczeniu będzie można to zdobyć NP-66.jpg
Nie można płynąć pod prąd Trudne życie ma ten kto się sprzeciwia ogółowi NP-65.jpg
Dzban nosi wodę dopóki nie pęknie Wszystko ma swoje granice[3] NP-95.jpg
Najlepsze paski wycina się z cudzej skóry Łatwo dysponować cudzą własnością NP-67.jpg
Trzymać węgorza za ogon Podjąć się zadania, które się nie uda NP-62.jpg
Wypaść z koszyka Zostać odrzuconym w konkurach NP-59.jpg
Być zawieszony między niebem a ziemią Znaleźć się w niezręcznej sytuacji NP-59.jpg
Brać kurze jajko, a pozwolić odejść gęsiemu Dokonać złego wyboru z powodu chciwości NP-63.jpg
Ziewać na piec, kto chce się rozdziawić szerzej niż piec Przeceniać własne możliwości NP-64.jpg
Trudno mu sięgnąć od jednego chleba do drugiego Nie może przeżyć od pierwszego do pierwszego NP-69.jpg
Siekiera z trzonkiem Coś kompletnego[4] NP-96.jpg
Szukać siekiery Szukać usprawiedliwienia NP-71.jpg
Mieć swoją latarnię W końcu może zabłysnąć bystrością NP-71.jpg
Motyka bez trzonka Coś zbędnego[5] NP-97.jpg
Rozlanej owsianki nie da się z powrotem pozbierać Nie warto płakać nad rozlanym mlekiem NP-70.jpg
Włożyć komuś kij w szprychy Stawiać komuś przeszkody na drodze NP-73.jpg
Miłość jest po stronie tego, kto ma sakiewkę u pasa Miłość może być kupiona NP-107.jpg
Przeciągnąć linę Każdy patrzy na swoją korzyść NP-74.jpg
Stać we własnym świetle Tylko ten, kto sam jest nikczemny, może myśleć źle o innych NP-72.jpg
Nie szuka się innych w piecu, jeśli wcześniej się tam nie było Nie sądź innych według siebie NP-72.jpg
Kręci ktoś światem na palcu Wszyscy tańczą, jak im kto zagra NP-85.jpg
Przyprawić sztuczną brodę Chrystusowi Oszukiwać pod maską pobożności NP-58.jpg
Trzeba się zgiąć, jeśli chce się wyjść w świat Jeśli jest się ambitnym, to trzeba być przebiegłym i pozbawionym skrupułów NP-84.jpg
Rzucać perły (róże) przed wieprze Poświęcić się czemuś co jest niewarte poświęcenia[6] NP-79.jpg
Zasypać studnię, gdy cielę utonęło Podjąć kroki po wypadku NP-75.jpg
Cierpliwy jak owca Być bardzo cierpliwym NP-101.jpg
Zakładać mężowi niebieski płaszcz Przyprawiać rogi NP-76.jpg
Uważać, żeby czarny pies nie wszedł w środek Tam gdzie są dwie kobiety, pies nie musi szczekać[7] NP-110.jpg
Co jedna wysnuje z kądzieli, to druga nawinie Rozpowiadać złośliwie plotki NP-77.jpg
Wynosić dzień w koszyku Zmarnować czas NP-78.jpg
Stawić diabłu ogarek Składać puste pochlebstwa NP-80.jpg
Spowiadać się diabłu Zdradzać sekrety swojemu wrogowi NP-81.jpg
Świnia ma już przebity brzuch Sprawa już jest przesądzona i nieodwracalna NP-83.jpg
Dwa psy nad jedną kością rzadko się zgadzają Kłócić się zażarcie o jedną rzecz – kość niezgody NP-82.jpg
Być chochlą do szumowania lub trzepaczką do jajek Być pasożytem, nicponiem NP-102.jpg
Co komuś z pięknego talerza, kiedy jest pusty? Pustym talerzem nikt się nie naje NP-99.jpg
Lis i żuraw wzajemnie się zabawią Oszukany oszust – dwóch oszustów stara się przechytrzyć jeden drugiego[8] NP-87.jpg
Dmuchać do ucha Rozpowiadać plotki, obgadywać kogoś NP-114.jpg
Zapisać coś kredą Nic nie zostanie zapomniane, dług trzeba spłacić NP-100.jpg
Mięso na rożnie musi być polewane[9] Być całkiem zniechęconym NP-116.jpg
Nie można z nim obracać rożna Nie być pomocnym do pracy NP-115.jpg
Siedzieć jak na rozżarzonych węglach Nie mieć kredytu zaufania NP-88.jpg
Łapać ryby gołymi rękoma[10] Zarabiać kosztem innych NP-117.jpg

Przypisy

  1. Rose-Marie, Rainer Hagen, Pieter Bruegel Starszy. Chłopi, dziwacy i demony, Köln 2005, tłum. Ewa Tomczyk, str.36-37.
  2. Nożyce symbolizowały kieszonkowców i oszustów
  3. Także Póty dzban wodę nosi, póki ucho mu się nie urwie.
  4. Znaczenie tego przysłowia nie jest w pełni wyjaśnione.
  5. Znaczenie przysłowia nie jest wyjaśnione.
  6. Ewangelia wg św. Mateusza (Mt 7,6)
  7. Rzeczy mogą źle się potoczyć
  8. Jest to nawiązanie do bajki Ezopa
  9. także Ogień mięsa zgaszony moczem
  10. także Wyrzucić płotkę, aby złapać dorsza

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Rainald Grosshans, Pieter Bruegel d. Ältere: Die niederländischen Sprichwörter. Berlin 2003
  • Rose-Marie Hagen, Rainer Hageen: Bruegel. Dzieła wszystkie. Warszawa: Edipresse, 2001. ISBN 83-913311-5-6.
  • Michał Walicki, Bruegel, Warszawa 1957.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]