Psary (powiat chrzanowski)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Psary
Psary
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat chrzanowski
Gmina Trzebinia
Liczba ludności (2009) 1439
Strefa numeracyjna (+48) 32
Kod pocztowy 32-545
Tablice rejestracyjne KCH
SIMC 0223208
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Psary
Psary
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Psary
Psary
Ziemia 50°10′24,0″N 19°31′56,2″E/50,173333 19,532278Na mapach: 50°10′24,0″N 19°31′56,2″E/50,173333 19,532278
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa miejscowości
Galeria zdjęć
Wejście do kościoła pw. św. Krzyża w Psarach
Wejście do kościoła pw. św. Krzyża w Psarach

Psarywieś sołecka w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie chrzanowskim, w gminie Trzebinia. Psary znajdują się na granicy Śląska i Małopolski. W latach 1975-1998 miejscowość położona była w województwie katowickim.

Informacje[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość leży na Wyżynie Śląsko-Krakowskiej, w północnej części powiatu chrzanowskiego. Na północy graniczy z wsią Płoki, na zachodzie z wsią Myślachowice, na południu z wsią Karniowice, na zachodzie z Nową Górą, Miękinią i Filipowicami. Wieś zwyczajowo dzieli się na: Starą Wieś, Nową Wieś, Zamłynię i Ostrą Górę. Miejscowość posiada siatkę 27 nazwanych ulic z odpowiednio ponumerowanymi budynkami.

W Psarach znajduje się szkoła podstawowa im. Władysława Broniewskiego, ośrodek zdrowia, punkt apteczny, kilka sklepów, Wiejski Dom Kultury, kościół parafialny parafii Podwyższenia Krzyża Świętego, cmentarz oraz jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej która jest wyposażona w samochód ratowniczo - gaśniczy GCBA 9,5/64 MAN TGA 26.430, lekki samochód gaśniczy Nissan Navara D40 i podnośnik Star 200.

W miejscowości działa Klub Seniora, Stowarzyszenie Rozwoju Wsi Psary oraz Stowarzyszenie "Nasze Psary". Sołtysem wsi jest Anatol Okoczuk.

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Najważniejszą częścią miejscowego ekosystemu jest rozległy las szpilkowo-bukowy z licznie występującymi brzozami obejmujący znaczną część pagórkowatego terenu. Najwyższe wzniesienie sięga 470 m n.p.m., a absolutne różnice wysokości dochodzą do 102 m.[1] Ciekawym przyrodniczo obiektem jest wzgórze Bialny Dół, kiedyś znajdował się tu kamieniołom, gdzie eksploatowano wapień falisty[2]. Na terenie Bialnego Dołu zlokalizowane jest źródło Dulówki i wielusetletnie skałki wapienne.

W okolicy znajduje się kilka odsłoniętych skał wapiennych. Na terenie Psar mają swoje początki rzeki Psarka i Dulówka[3]. W pobliżu źródła Psarki znajdują się tamy Potockich w Łąkawcu: pięć kamiennych zapór które kiedyś chroniły miejscowość przed powodziami. Są to trzy strumienie, które następnie łączą się w jeden ciek wodny. Ważnym elementem są też łąki i ugory rolne. Okoliczny obszar zamieszkują dzikie zwierzęta: sarny, lisy, dziki, zające. Można tu również spotkać jaszczurkę zwinkę, jaszczurkę żyworodną oraz wiele gatunków ptaków[4].

Na wzgórzu o wysokości 435 m n.p.m. w 1959 utworzono rezerwat przyrody Ostra Góra, który znajduje się na południe od drogi łączącej Myślachowice z Psarami. Rezerwat powstał w celu ochrony buczyny karpackiej porastającej szczyt wzgórza pomiędzy Myślachowicami i Psarami. Najstarsze buki mają grubo ponad 200 lat. Występują tutaj liczne zwierzęta i ptaki oraz 15 gatunków roślin chronionych. Rezerwat przyrody obejmuje obszar o powierzchni 7,59 hektara. Na terenie rezerwatu znajdował się "Folwark Ostra Góra", należący najpierw do Kajetana Ozdoba Florkiewicza a potem jego syna Juliusza. Na wzgórzu wybudowana była owczarnia z kamienia łamanego pokryta gontem, w której prócz obory dla owiec było w jednej z części również mieszkanie dla owczarza. Prócz tego dwie drewniane stodoły pokryte strzechą[5].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Psary najprawdopodobniej są wsią z metryką XI-wieczną[6]. W pierwszych wiekach swojego istnienia ludność wsi trudniła się hodowlą psów dla dworu książęcego[7]. Pierwsze wzmianki w źródłach pochodzą z czasów Jana Długosza. Właścicielem wsi w 1438 roku był Stanisław Ligęza herbu Półkozic[8]. Wielkość ówczesnych Psar wynosiła 4 łany[9]. W 1581 właścicielem wsi jest Dominik Aleman. W czasach staropolskich ludność wsi trudniła się rolnictwem. We wsi znajdował się folwark i młyn. Od XV wieku rozpoczęto wydobycie rud ołowiu. W połowie XVII wieku działał tu huta. Kiedy złoża ołowiu zaczęły się wyczerpywać, podjęto się eksploatacji galmanu[10]. Po III rozbiorze znalazła się w granicach Monarchii Habsburgów, później w granicach Księstwa Warszawskiego oraz Rzeczypospolitej Krakowskiej. Pod koniec XIX wieku wieś należała do Artura hr. Potockiego, we wsi znajdowało się 105 domów zamieszkanych przez 666 mieszkańców[11]. W tym czasie wieku działała tu kopalnia galmanu „Jan” oraz szkoła ludowa I-klasowa[12]. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w powiecie chrzanowskim. Z początkiem II Rzeczypospolitej wstrzymane zostało wydobycie galmanu. W czasach II wojny światowej Psary zostały włączone do III Rzeszy. W pobliżu wsi przebiegała granica z Generalnym Gubernatorstwem. Po wojnie większość mieszkańców trudniła się pracą w okolicznych kopalniach i zakładach przemysłowych. W czasach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej wybudowany został nowy budynek szkoły oraz dom kultury.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół pw. św. Krzyża.
  • Krucyfiks z początku XVI wieku, umieszczony w ołtarzu kaplicy mszalnej[13].
  • Figurka św. Floriana z 1860 r., na plebanii[14].
  • Figurka Matki Boskiej, ręcznie wystrugana, przeznaczona do ubierania w sukienki[15].

Ludność[edytuj | edytuj kod]

W końcu XIX i na początku XX wieku z racji pracy w kopalniach ludność Psar nazywano „ziemskimi kretami”[16]. Wieś do II wojny światowej zamieszkiwali też nieliczni Żydzi[17]. W 2009 roku liczba ludności wynosiła 1439 osób.



    Liczba mieszkańców w latach
   

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Do wsi biegną dwie drogi asfaltowe. Jedna z kierunku południowego od strony Karniowic, druga z zachodu od strony Myślachowic. Wieś połączona jest z Chrzanowem i Trzebinią linią ZKKM Chrzanów numer 41 oraz mikrobusami prywatnego przewoźnika.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Przez wieś przebiegają dwa szlaki:

  • czerwony – trasa po zabytkach i atrakcjach turystycznych Gminy Trzebinia.
  • niebieski – trasa od ul. Rybnej w Trzebini w rejon Kowalskiej Góry.

Przypisy

  1. Trzebinia. Zarys dziejów miasta i regionu, Kraków 1994, s. 16-17.
  2. Miasto Trzebinia – Wzgórze Bialny Dół.
  3. Trzebinia... s. 27.
  4. Ziemia chrzanowska i Jaworzno, Kraków 1969.
  5. Inwentarz dóbr Młoszowa, Dulowa i Karniowice w okręgu Wolnego Miasta Krakowa położonych
  6. Buczek K., Książęca ludność służebna w Polsce wczesnofeudalnej, Wrocław 1958, s. 41-41.
  7. Trzebinia... s. 80.
  8. Leszczyńska-Skrętowa Z., Bobrek, Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu cz. I, s. 147.
  9. Trzebinia... s. 65.
  10. Trzebinia, s. 78-83, 151.
  11. Psary, w: Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich t. IX, s. 247.
  12. Trzebinia... s. 201, 221.
  13. Trzebinia, s. 677.
  14. Trzebinia, s. 687.
  15. Trzebinia.
  16. Polaczek S. Powiat chrzanowski w W. Ks. Krakowskiem., Kraków 1914.
  17. Trzebinia... s. 245.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • K. Buczek , Książęca ludność służebna w Polsce wczesnofeudalnej, Wrocław 1958.
  • S. Polaczek Powiat chrzanowski w W. Ks. Krakowskiem., Kraków 1914.
  • Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich pod redakcją F. Sulimierskiego, t. IX, Warszawa 1888.
  • Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. I, Wrocław 1986.
  • Trzebinia. Zarys dziejów miasta i regionu, pod redakcją F. Kiryka, Kraków 1994.
  • Ziemia Chrzanowska i Jaworzno. Monografia, Kraków 1969.