Psiząb
| Psiząb | |
|---|---|
 Erythronium americanum
|
|
| Systematyka[1] | |
| Domena | eukarionty |
| Królestwo | rośliny |
| Klad | rośliny naczyniowe |
| Klad | rośliny nasienne |
| Klasa | okrytonasienne |
| Klad | jednoliścienne |
| Rząd | liliowce |
| Rodzina | liliowate |
| Rodzaj | psiząb |
| Nazwa systematyczna | |
| Erythronium L. Sp. Pl. 305. 1753 |
|
 Zdjęcia i grafiki w Commons |
|
Psiząb (Erythronium L.) – rodzaj roślin z rodziny liliowatych obejmujący około 30 gatunków występujących w chłodniejszych i żyznych lasach Ameryki Północnej, północnych Chinach (Liaoning, Jilin), Korei, Japonii, Kazachstanie oraz w azjatyckiej części Rosji. Nazwa rodzajowa odnosi się do kształtu cebul, który faktycznie przypomina psie zęby. Gatunkiem typowym jest Erythronium dens-canis L.[2].
Spis treści |
[edytuj] Morfologia
- Łodyga
- Delikatna i lekko pochylona, rozgałęziona, ale niektóre gatunki są jednopędowe. Łodyga wyrasta z podziemnej, wieloletniej cebuli, okrytej łuską. Cebula mateczna tworzy w każdym roku cebulki przybyszowe.
- Liście
- Dosyć szerokie, odziomkowe, usychające kilka tygodni po kwitnieniu, lancetowate lub jajowate, całobrzegie, barwy zielonej. Większość gatunków posiada liście ozdobione marmurkowym wzorem (koloru od czerwonego do brązowego).
- Kwiaty
- Sześciopłatkowe, barwy białej, żółtej, różowej, czerwonej i fioletowej, osadzone na pojedynczej łodydze lub jej rozgałęzieniach, o płatkach odwiniętych do góry. Psizęby kwitną w okolicach kwietnia, maja i czerwca.
- Owoce
- torebka.
[edytuj] Systematyka
Mithridatium Adanson
- Pozycja systematyczna wg Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG III z 2009)[1]
Klad okrytonasienne, klad jednoliścienne (monocots), rząd liliowce (Liliales), rodzina liliowate (Liliaceae), plemię Lilioideae[1].
- Pozycja w systemie Reveala (1994–1999)
Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa jednoliścienne (Liliopsida Brongn.), podklasa liliowe (Liliidae J.H. Schaffn.), nadrząd Lilianae Takht., rząd liliowce (Liliales Perleb), podrząd Liliineae Rchb., rodzina liliowate (Liliaceae Juss.), rodzaj psiząb (Erythronium L.)[3].
- Gatunki
Gatunki z zachodu Ameryki Północnej:
- Erythronium californicum Purdy – psiząb kalifornijski
- Erythronium citrinum Watson – psiząb kremowy
- Erythronium elegans Hammond & Chambers
- Erythronium grandiflorum Pursh – psiząb wielkokwiatowy
- Erythronium helenae Applegate
- Erythronium hendersonii Watson – psiząb Hendersona
- Erythronium idahoense John & Jones
- Erythronium howellii Watson – psiząb Howella
- Erythronium klamathense Applegate
- Erythronium montanum Watson
- Erythronium multiscapoideum (Kellogg) Nelson & Kennedy
- Erythronium oregonum Applegate
- Erythronium pluriflorum Shevock, Bartel & Allen
- Erythronium purpurascens Watson – psiząb czerwieniejący
- Erythronium pusaterii (Munz & Howell) Shevock, Bartel & Allen
- Erythronium quinaultense Allen
- Erythronium revolutum Smith
- Erythronium taylorii Shevock & Allen – psiząb Taylora
- Erythronium tuolumnense Applegate
Gatunki ze wschodu Ameryki Północnej:
- Erythronium albidum Nuttall – psiząb białawy
- Erythronium americanum Ker – Gawler – psiząb amerykański
- Erythronium mesochoreum Knerr
- Erythronium propullans Gray
- Erythronium rostratum Wolf
- Erythronium umbilicatum Parks & Hardin
Gatunki z południowej Europy:
- Erythronium dens – canis L. – psiząb liliowy
Gatunki z Azji:
- Erythronium caucasicum Woronow – psiząb kaukaski
[edytuj] Uprawa
W ogrodzie powinny mieć zapewnioną glebę żyzną i świeżą oraz miejsce w pobliżu krzewów, drzew lub innych bylin. Miejsce to powinno być półcieniste. Rośliny w czasie kwitnienia podlewamy obficie (jeżeli jest sucho) aż do maja – czerwca, kiedy to zaczynają usychać im liście. Liście nie powinny być usuwane zaraz po kwitnieniu. Usunąć je można dopiero po uschnięciu. Cebulki tych roślin sadzimy w połowie września na głębokości około 10 cm, a po posadzeniu podlewamy je. Co roku jesienią podsypujemy rośliny kompostem i odrobiną popiołu drzewnego (zawiera potas i fosfor), zaś wczesną wiosną można poddać im nawozu wieloskładnikowego. Psizębów nie wykopujemy, albowiem najładniej wyglądają w dużych grupach. Zdarza się, że psizęby nie kwitną przez kilka lat. Możliwe jest, iż nasze cebulki są za młode by wydać kwiaty – zakwitną na pewno po dwóch lub trzech latach. Rośliny te są bardzo odporne na chłód, jednak młode lub wrażliwe okazy powinny być okrywane gałązkami iglastymi, korą, trocinami itp. Rozmnaża się wegetatywnie z cebul. Co kilka lat, we wrześniu, można wykopać cebule roślin i oddzielić od nich cebulki przybyszowe.
[edytuj] Zastosowanie
- Roślina ozdobna: Jest uprawiana na rabatach.
- Sztuka kulinarna: Cebule psizębu wielkokwiatowego spożywane były dawniej w Ameryce Północnej. Gotowano je albo robiono z nich zapasy na zimę. Cebule psizębu liliowego używane były przez Tatarów. Gotowali je w mleku lub dodawali do rosołu.
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-07-27].
- ↑ 2,0 2,1 Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-30].
- ↑ Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Erythronium (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-01-30].
