Psowate

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Psowate
Canidae[1]
G. Fischer, 1817
1. Lis polarny, 2. lis rudy 3. wilk kanadyjski 4. kojot
1. Lis polarny, 2. lis rudy 3. wilk kanadyjski 4. kojot
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Podgromada ssaki żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd drapieżne
Podrząd psokształtne
Rodzina psowate
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Psowate (Canidae) – rodzina lądowych ssaków drapieżnych (Carnivora) obejmująca między innymi psy, wilki, lisy, kojoty i szakale – łącznie ponad 30 współcześnie żyjących gatunków[2] rozprzestrzenionych na wszystkich kontynentach poza Antarktydą. W Polsce występuje wilk szary (Canis lupus), lis pospolity (Vulpes vulpes) i jenot (Nyctereutes procyonoides) – introdukowany w 1955. Udomowioną formą wilka jest pies domowy, który od tysięcy lat towarzyszy ludziom jako zwierzę użytkowe, a także domowe. W zapisie kopalnym Canidae znane są od eocenu.

Występowanie i biotop[edytuj | edytuj kod]

Zasięg występowania psowatych obejmuje wszystkie kontynenty z wyjątkiem Antarktydy. Brak ich również na niektórych wyspach (Madagaskar, Hawaje, Filipiny, Borneo i Nowa Zelandia)[3]. W Australii i na Nowej Gwinei zostały introdukowane w czasach prehistorycznych. Psowate łatwo przystosowują się do zróżnicowanych warunków środowiskowych, zajmują niemal wszystkie dostępne biotopy. Większość żyje na otwartych terenach trawiastych, lis polarny – w rejonach arktycznych, a fenek na terenach suchych i pustynnych. Lisy i kojoty przystosowały się do życia w miastach.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Są to ssaki średniej wielkości. Najmniejszym przedstawicielem psowatych jest fenek, a największym – wilk szary. W Los Angeles, w asfaltowym bagnie La Brea, zachowały się szczątki jeszcze większego zwierzęcia, Canis dirus. Gatunek ten wyginął cztery tysiące lat temu.

Większość psowatych ma długie łapy, u wszystkich zakończone tępymi, niewciągalnymi pazurami. Są półstopochodne. Kończyny przednie pięcio-, a tylne czteropalczaste. Jedynie likaon ma wszystkie kończyny czteropalczaste. Mają wydłużoną czaszkę, dość dużą puszkę mózgową, duże, trójkątne uszy, spiczasty nos i smukłe, muskularne ciało zakończone długim, puszystym ogonem. Narząd kopulacyjny samców jest wspomagany obecnością baculum, co powoduje, że kopulująca para pozostaje złączona jeszcze przez kilka minut do godziny – w zależności od gatunku[4].

Długość i gęstość sierści poszczególnych gatunków psowatych jest zależna od klimatu, w którym żyją. Ubarwienie większości psowatych jest zwykle szare lub rude, jaśniejsze od spodu, na pysku i łapach. Włosy czuciowe są obecne, ale słabiej rozwinięte niż u kotowatych. Niektóre gatunki psowatych są utrzymywane na fermach zwierząt futerkowych – ich futro jest wykorzystywane w przemyśle futrzarskim.

Wzór zębowy I C P M
38-42 = 3 1 4 1-2
3 1 4 2-3

Psowate charakteryzują się niewyspecjalizowanym uzębieniem, typu tnąco-kruszącego, z silnie rozwiniętymi kłami i łamaczami. Płuca o dużej pojemności i charakterystyczna dla psowatych budowa kości przedramienia są przystosowaniem do intensywnego biegu. Są bardzo wytrzymałymi biegaczami. Najszybciej biegają kojoty. Wilki natomiast potrafią przemieszczać się od kilkudziesięciu do 200 kilometrów dziennie. Psowate chwytają swe ofiary poprzez gwałtowny atak z zaskoczenia lub po długotrwałym pościgu. Dopadniętą ofiarę powalają na ziemię i zabijają chwytając zębami za gardło. Duże ofiary są w czasie biegu kąsane w miękkie części ciała, co spowalnia ich ucieczkę.

Mają doskonale rozwinięty zmysł węchu i dobrze rozwinięty słuch. Węch i słuch psowatych mają bardzo duże znaczenie przy poszukiwaniu pokarmu oraz w komunikacji wewnątrzgatunkowej. Najsłabiej rozwiniętym zmysłem jest wzrok.

Żywią się upolowanymi przez siebie zwierzętami, znalezioną padliną, pozostawionymi przez ludzi odpadkami. Dietę uzupełniają jagodami.

Szkielet lisa

Prowadzą zwykle naziemny tryb życia, są aktywne dniem i nocą. Chronią się w norach wykopanych przez siebie lub przez inne ssaki, zajmują jaskinie, szczeliny skalne albo wykroty. Mniejsze gatunki są samotnikami, jak lisy, większe (wilki, likaony, cyjony) często żyją w stadach zwanych watahami. W takich stadach jest silnie zaznaczona hierarchia społeczna. Niektóre gatunki tworzą pary monogamiczne. Niezależnie od struktury socjalnej, wszystkie psowate są terytorialne. Zajmowane areały osobnicze i terytoria są znakowane moczem, odchodami i wydzieliną gruczołów zapachowych. W komunikacji wykorzystują głównie sygnały zapachowe i akustyczne, a w kontaktach bezpośrednich – również wizualne. Szczególnie rozwinięte są sygnały akustyczne.

Osobniki samotne polują na drobne kręgowce, głównie gryzonie i ptaki. Gatunki, które polują grupowo atakują nawet duże ssaki kopytne. Często atakują zwierzęta hodowlane przez co są bezlitośnie tępione.

Psowate nie zapadają w sen zimowy – wyjątkiem jest jenot. Do rozrodu przystępują raz w roku. Ciąża trwa 50-80 dni. Samica rodzi od jednego do kilkunastu młodych w jednym miocie. Młode rodzą się owłosione, mają zamknięte oczy i uszy. Przez 4-8 tygodni wymagają opieki rodziców. W okresie opieki nad młodymi samiec zwykle pomaga samicy przy obronie młodych przed napastnikami i w zdobywaniu pokarmu. Psowate żyją na wolności 8-18 lat, jednak średnia długość ich życia jest zwykle krótsza.

Zagrożenia[edytuj | edytuj kod]

Większość gatunków z rodziny psowatych została wpisana do Czerwonej Księgi Gatunków Zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody i Jej Zasobów, w tym wilk rudy, lis Darwina i lis wyspowy w kategorii krytycznie zagrożonych wyginięciem (CR)[5][6][7].

Udomowienie[edytuj | edytuj kod]

Niektóre gatunki psowatych dają się oswajać. Pies domowy był pierwszym zwierzęciem udomowionym przez człowieka. Badania prowadzone w Rosji dowiodły, że dzikie psowate dość często już w pierwszej generacji (odpowiednio wychowywane) mogą wykazywać przyjazne nastawienie do człowieka, szukając jego uwagi i przejawiać zachowanie charakterystyczne dla psów. Po 40 latach udamawiania zupełnie dzikiej rasy lisów na Syberii, 80% z tych, które znajdowały się w posiadaniu naukowców, nadawało się do życia z ludźmi jako zwierzę domowe[8].

Lis wyspowy, zamieszkujący Channel Islands- wyspy wysunięte na południe od Kalifornii, wielkości kota, jest zagrożony wyginięciem z powodu niszczenia środowiska i ataków ze strony orła przedniego.

Stara systematyka[edytuj | edytuj kod]

Starsze systemy umieszczały psowate wraz z kotami w nadrodzinie Cynofeloidea i wyróżniały wśród współczesnych psowatych trzy podrodziny: Caninae (7 rodzajów z 31 gatunkami), Simocyoninae (3 rodzaje z 3 gatunkami) i Otocyoninae (1 rodzaj z 1 gatunkiem).

Nowoczesna systematyka[edytuj | edytuj kod]

Najnowsze[kiedy?] badania naukowców diametralnie zmieniły klasyfikację rodziny. Nowoczesna systematyka została oparta zarówno na badaniach genetycznych jak i anatomii porównawczej. Badania{czyje?} genetyczne i embriologiczne dowiodły, że pies domowy należy do tego samego gatunku co wilk szary, a ich różnica w sekwencji zarówno jądrowego jak i mitochondrialnego DNA nigdy nie przekracza 0,2%. Ostatnie[kiedy?] badania dowiodły, że także dingo są psami, ale ich DNA jest jeszcze bardziej zbliżone do wilków. Wilk czerwony uznawany przez niektórych{przez kogo?} biologów jako hybryda wilka szarego i kojota, jest jednak realnie prawdziwym gatunkiem, który współpowstał z Canis edwardii w Ameryce Północnej wraz z kojotem, podczas gdy w tym samym czasie wilk szary powstawał w Eurazji. Niedawno[kiedy?] odnaleziono jedną z odizolowanych populacji wilka czerwonego w południowo-wschodniej Kanadzie w parku narodowym Algonquin.

Został również obalony mit jakoby likaon i cyjon należały do zupełnie innej podrodziny, ostatnie[kiedy?] badania genetyków{kogo?} dowiodły zmianę ich pozycji systematycznej, a obydwa gatunki są bardzo blisko spokrewnione z rodzajem Canis. Niektórzy{którzy?} naukowcy twierdzą, że cyjona należy zaliczyć do tego samego rodzaju co wilka szarego.

Nastąpiła również zmiana w klasyfikacji południowoamerykańskich psowatych. Badania{jakie?} na polu paleozoologii epoki lodowcowej i genetyki specjacji na podstawie badań mitochondrialnego DNA dowiodły, że lisy takie jak kolpeo czy majkong są jeszcze bliższe wilkom i szakalom niż tak jak dotychczas[kiedy?] sądzono. Zatem w stosunku do tych gatunków powinno się zrezygnować z popularnej nazwy lisy zastępując ją psami lub bardziej kolokwialnie – "fałszywymi lisami". Pozorny lisopodobny wygląd niektórych gatunków z Ameryki Południowej jest tylko wynikiem zjawiska konwergencji. Wilk grzywiasty i pies leśny zaś są najbardziej prymitywne z psów (Canini), także niektórzy naukowcy czasami klasyfikują te dwa gatunki w osobny takson (osobne plemię).

Lisy z rodzaju Urocyon są najbardziej prymitywnymi gatunkami spośród wszystkich lisów. Ostatnie[kiedy?] badania wykazały, że otocjon jest bliższy lisom i nie tworzy osobnej podrodziny. Został jednak wraz z innym prymitywnym gatunkiem – jenotem zaliczony do tzw. plemienia "prymitywnych psów" jako trzeciego taksonu wydzielonego w podrodzinie psowatych właściwych (Caninae).

Przegląd gatunków[edytuj | edytuj kod]

kojot

RODZINA: PSOWATE (Canidae)

Przypisy

  1. Canidae w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. Dokładna liczba gatunków jest zależna od ujęcia danego autora/autorów.
  3. Zwierzęta : encyklopedia ilustrowana. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005. ISBN 83-01-14344-4.
  4. Lioncrusher's Domain
  5. Canis rufus. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) <www.iucnredlist.org>. (ang.) [dostęp 29 kwietnia 2010]
  6. Pseudalopex fulvipes. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) <www.iucnredlist.org>. (ang.) [dostęp 29 kwietnia 2010]
  7. Urocyon littoralis. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) <www.iucnredlist.org>. (ang.) [dostęp 29 kwietnia 2010]
  8. Lyudmila N. Trut, Early Canid Domestication: The Farm-Fox Experiment, American Scientist on-line, March-April 1999, vol. 87, no. 2 p. 160, dostępne w Internecie, dostęp 2007-11-30, 14:51

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Kazimierz Kowalski: Ssaki, zarys teriologii. Warszawa: PWN, 1971.
  2. Mały słownik zoologiczny: ssaki. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1978.
  3. Zwierzęta : encyklopedia ilustrowana. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005. ISBN 83-01-14344-4.
  4. Fahey, B. & P. Myers: Canidae (ang.). (On-line), Animal Diversity Web, 2000. [dostęp 9 sierpnia 2008].
  5. The Canidae Family (ang.). Lioncrusher's Domain. [dostęp 10 sierpnia 2008].
  6. Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Canidae. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 14 października 2009]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]