Pszenica płaskurka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pszenica płaskurka
Pszenica płaskurka: zdjęcie
Kłosy pszenicy płaskurki
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd wiechlinowce
Rodzina wiechlinowate
Rodzaj pszenica
Gatunek pszenica płaskurka
Nazwa systematyczna
Triticum dicoccon (Schrank) Schübl.
Diss. Char. Descr. Cereal. 29 1818.[2]

Pszenica płaskurka (Triticum dicoccon (Schrank) Schübl.) – gatunek pszenicy. Pochodzi z rejonu Żyznego Półksiężyca i nadal tam rośnie w stanie dzikim. Przede wszystkim jednak pszenica ta znana jest jako roślina uprawna, zaliczana do zbóż[3]. Obecnie uprawiana jest na całym świecie[4].

Pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Pszenica płaskurka powstała w wyniku mutacji z Triticum dicoccoides, u której ziarniaki zrośnięte są z ościstą plewą, a osadka kłosowa jest bardzo łamliwa, wskutek czego kłosy po dojrzeniu samorzutnie rozpadają się. Kłos płaskurki nie rozpada się już samorzutnie[5]. Obydwa te gatunki pszenicy są tetraploidami (liczba chromosomów 2n = 28), ale T. dicoccoides zawiera gen NAM-B1, który hamuje dojrzewanie ziarna i powoduje większy rozmiar ziarniaków, jednocześnie zmniejszając ilość azotu, żelaza i cynku w liściach i nasionach. Genu tego brak u płaskurki, nie występuje on też u żadnej z współcześnie uprawianych pszenic[6].

Pszenica płaskurka z kolei dała początek dwom innym gatunkom pszenicy: pszenicy twardej Triticum durum oraz pszenicy orkisz, która jest heksaploidem i powstała w wyniku skrzyżowania T. dicoccon i Aegilops tauschii[6].

Pokrój
Źdźbło
Ziarniaki

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Uprawiana jest głównie jako roślina zbożowa dla ludzi, w mniejszym stopniu jako pasza dla zwierząt. W początkach rolnictwa była powszechnie uprawianym zbożem, obecnie płaskurka nie jest tak popularna, jak pszenica zwyczajna (Triticum vulgare) i uprawiana jest na dużo mniejszych areałach. Z jej ziarniaków robi się mąkę. Ma ona takie samo zastosowanie jak mąka z pszenicy zwyczajnej, jednak zawiera więcej błonnika, przez co lepiej nadaje się do produkcji makaronów. W niektórych krajach można kupić ziarna płaskurki, lub wypiekany z niej chleb. Ostatnio uprawa płaskurki staje się w wielu krajach modna[7]. Jak wszystkie gatunki pszenicy zawiera gluten i nie nadaje sie dla chorych na celiakię[8].

Historia uprawy[edytuj | edytuj kod]

Była jednym z pierwszych uprawianych gatunków pszenic (wcześniej uprawiano tylko T. dicoccoides). Pochodzące sprzed 17 tys. lat p.n.e ziarna płaskurki odkryto w wykopaliskach Ohalo II oraz w Netiv HaGedud (te pochodziły z okresu10 000 – 9400 lat p.n.e). Jej uprawa rozpoczęła się w rejonie Żyznego Półksiężyca na Bliskim Wschodzie. Badania DNA wykazały, że pierwszym ośrodkiem jej udomowienia były okolice Şanlıurfa w południowo-wschodniej Turcji, a udomowienie płaskurki nastąpiło ok. 9800-8800 lat p.n.e[3]. Niewielkie ilości ziaren płaskurki znajduje się także w wykopaliskach z Półwyspu Indyjskiego, datowanych na 7000-5000 lat p.n.e[9].

Pszenica płaskurka była uprawiana w czasach biblijnych zarówno w Starożytnym Egipcie, jak i Izraelu. Świadczą o tym wykopaliska, np. w Petrze znaleziono pochodzące z tego okresu ziarna płaskurki w glinie spalonego domu. Była wówczas głównym plonem pól uprawnych. Ponieważ w niektórych latach w Izraelu z powodu niesprzyjającej pogody czasami źle plonowała, było to przyczyna głodu. Wówczas sprowadzano pszenicę z Egiptu, który miał pola nawadniane i magazyny zbóż (Kpł 23,5)[5]. W Egipcie i na Bliskim Wschodzie uprawiano wtedy także jęczmień oraz pszenicę twardą (Triticum durum), ale w Egipcie płaskurka była najważniejszym zbożem[10]. W Izraelu jako ważny gatunek zboża uprawiana była jeszcze do późnej epoki żelaza.

W Europie płaskurka uprawiana była co najmniej od 3400 lat p.n.e, później jej miejsce zajęły inne gatunki pszenicy. Najdłużej jako główne zboże uprawiana była w północno-wschodniej Europie.

Udział w kulturze[edytuj | edytuj kod]

  • W Biblii pszenica wymieniona jest ponad 70 razy. Płaskurka opisana jest hebrajskim słowem kussemeţ, oraz innymi, ogólnymi, oznaczającymi: zboże, zboże stojące na polu, garść ściętego zboża, pojedyncze źdźbło, zboże wymłócone, ale nie oczyszczone, zboże wymłócone i oczyszczone, zboże prażone, pasza, obrok. W czasach biblijnych w Izraelu płaskurka była głównym zbożem uprawowym, ale z pszenic uprawiano też Triticum durum i Triticum aestivum[5].
  • Oczekiwanie na dojrzewanie pszenicy było w Izraelu połączone z wieloma świętami rolniczym. Podczas święta Szawuot (Święto Żniw) świątyni ofiarowywano plon pszenicy[5].

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-02-01].
  2. The Plant List. [dostęp 2015-01-30].
  3. 3,0 3,1 Emmer (Triticum dicoccon) Production and Market Potential in MarginalMountainous Areas of Turkey. [dostęp 2015-01-03].
  4. Discover Life Maps. [dostęp 2015-01-03].
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.
  6. 6,0 6,1 Wild emmer wheat, Triticum dicoccoides, occupies a pivotal position in wheat domestication process. [dostęp 2015-01-29].
  7. Brot aus alten Getreidesorten hat heute Hochkonjunktur. Immer mehr Menschen schätzen den Geschmack von Urgetreide wie Dinkel und Emmer. [dostęp 2015-01-30].
  8. Donald D. Kasarda. Grains in Relation to Celiac (Coeliac) Disease. [dostęp 2015-01-30].
  9. Possehl, Gregory. "The Indus Civilization: An Introduction to Environmental, Subsistence, and Cultural History: (2003)
  10. Jean-Phillipe Lauer, Laurent Taeckholm and E. Aberg, 'Les Plantes Decouvertes dans les Souterrains de l'Enceinte du Roi Zoser a Saqqarah' in Bulletin de l'Institut d'Egypte, Vol. XXXII, 1949-50, pp. 121–157