Pustynia Błędowska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Na mapach: 50°21′17,18″N 19°30′53,31″E/50,354772 19,514808

Widok z pustyni na wzgórze Czubatka przy wsi Klucze (kwiecień 2014)

Pustynia Błędowska – największy w Polsce obszar lotnych piasków (około 33 km²) leżący na pograniczu Wyżyny Śląskiej i Wyżyny Olkuskiej.

Rozciąga się od Błędowa (dzielnicy Dąbrowy Górniczej) na zachodzie do gminy Klucze na wschodzie. Granicą północną pustyni jest wieś Chechło, a na południu graniczy ona z dużym obszarem leśnym. Długość pustyni wynosi niecałe 10 km, a szerokość do 4 km. Średnia miąższość piasków to 40 m (maksymalnie do 70 m). Przez pustynię, ze wschodu na zachód, przepływa rzeka Biała Przemsza.

Obszar pustyni objęty jest programem ochrony Life+ Pustynia Błędowska, którego realizacja ma trwać do 30 listopada 2014 roku. Celem projektu jest osiągnięcie właściwego stanu ochrony największego w Polsce kompleksu dwóch napiaskowych siedlisk przyrodniczych: ciepłolubnych muraw i wydm śródlądowych, pustyni[1]. Od wczesnych lat XX wieku pustynia wykorzystywana była jako poligon. Jest to atrakcyjny teren wędrówek pieszych oraz konnych: Błędów połączony jest z Kluczami żółtym szlak turystyczny żółty „Szlakiem Pustynnym”. Miejscowości te łączy także pomarańczowy szlak jeździecki – „Transjurajski Szlak Konny”, z odnogą w stronę Chechła (przez bród na Białej Przemszy), obecnie zamkniętą na skutek interwencji MON[2].

Promocją i ochroną Pustyni zajmuje się stowarzyszenie Polska Sahara[3].

Rozwój, zarastanie i ochrona pustyni[edytuj | edytuj kod]

Pustynia w obecnej postaci jest pochodzenia antropogenicznego. W wyniku intensywnej działalności okolicznych mieszkańców na terenie pustyni poziom wód gruntowych opadł do tego stopnia, że uniemożliwiło to rozwój roślin. W połączeniu z intensywną wycinką lasów na potrzeby górnictwa i hutnictwa, rozwijających się w tych rejonach już od średniowiecza, spowodowało to odsłonięcie ok. 150 km² piasków (miąższość piasku dochodzi do 60 m), sięgających na południu aż w okolice Szczakowej. Pozostałości tej tzw. Dużej Pustyni Błędowskiej to już niemal całkowicie zarośnięta Pustynia Starczynowska na zachód od Olkusza oraz Dziadowskie Morze koło Boru Biskupiego w okolicach Bukowna.

Według legend pustynia miała powstać z rozsypanego przez diabła piasku, którym chciał on zasypać olkuską kopalnię srebra.

Na Pustyni Błędowskiej zdarzało się dawniej zjawisko fatamorgany[4].

Pustynia Błędowska widziana ze wzgórza od strony Chechła (2012)
Zarośnięta południowa część Pustyni Błędowskiej widziana ze wzgórza Czubatka. W tle zarys Huty Katowice; nieco po prawej kościół w Błędowie

W latach 50. część pustyni zaorano i obsadzono wierzbą ostrolistną oraz sosną. W połączeniu z pyłami przemysłowymi GOP-u i obserwowanym obecnie podnoszeniem się poziomu wód, spowodowało to znaczne zmniejszenie powierzchni odkrytych piasków. Część południowa pustyni jest już niemal całkowicie zarośnięta (wyjątkiem są krawędzie wschodnie), a część północna, w okolicach Chechła, jest wciąż terenem w dużej mierze odsłoniętym.

Obecnie podejmuje się działanie mające na celu uchronienie tego unikalnego obszaru poprzez karczowanie sukcesywnie zarastających drzew[5]. W 2010 rozpoczął się program „Ochrona mozaiki siedlisk przyrodniczych w zlewni rzeki Białej Przemszy” realizowany przez Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego, w ramach którego przez pustynię zostanie wyznaczona ścieżka przyrodnicza o długości 12 km, odkrzewione oraz oczyszczone z niewybuchów zostanie 56 ha, usunięty zostanie muł z 10 ha Bagien Błędowskich i Stawu Jandy. Na pustyni prowadzony będzie także wypas zwierząt, co ma zapobiegać jej zarastaniu[6].

W 2013 roku pustynia jest zamknięta dla zwiedzających, ze względu na prowadzone działania mające odnowić jej piaszczyste tereny. Ponowne otwarcie planowane jest na wiosnę 2014, a zakończenie projektu "Czynna ochrona kompleksu priorytetowych siedlisk napiaskowych na Pustyni Błędowskiej" nastąpi w listopadzie 2014. Wartość projektu wynosi 9 mln zł, z czego 50% finansowane jest z programu Life+, ze środków Unii Europejskiej, 45% ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska, 5% jest wkładem gminy Klucze[7].

Wykorzystanie[edytuj | edytuj kod]

Od wczesnych lat XX wieku pustynia wykorzystywana była jako poligon. Podczas I wojny światowej ćwiczył tu przed bitwą pod Krzywopłotami batalion pomocniczy piechoty legionowej. W okresie międzywojennym obszar ten wykorzystywała do ćwiczeń piechota i artyleria Okręgu Korpusu Nr V w Krakowie, a w czasie II wojny światowej pustynia służyła jako poligon niemieckiej Afrika Korps oraz niemieckim lotnikom z bazy Udetfeld koło Siewierza. Obecnie tylko część północna pustyni wykorzystywana jest jako poligon wojskowy. Od strony Chechła oraz na górze Czubatce w Kluczach było niegdyś stanowisko dowodzenia, jednak z powodu groźby zawalenia ruiny usunięto.

Na Pustyni Błędowskiej została zrealizowana ekranizacja Faraona Bolesława Prusa.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Jest to atrakcyjny teren wędrówek pieszych oraz konnych: Błędów połączony jest z Kluczami żółtym szlak turystyczny żółty „Szlakiem Pustynnym”. Miejscowości te łączy także pomarańczowy szlak jeździecki – „Transjurajski Szlak Konny”, z odnogą w stronę Chechła (przez bród na Białej Przemszy), obecnie zamkniętą na skutek interwencji MON[2].

Promocją i ochroną Pustyni zajmuje się stowarzyszenie Polska Sahara[3].

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Skała, Cyprian. 2005. Jura Krakowsko-Częstochowska. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Pascal. ISBN 83-7304-398-5.
  • Szczypek, Tadeusz i Stanisław Wika, Andrzej Czylok, Ojmahmad Rahmonow, Jerzy Wach. 2001. Pustynia Błędowska – fenomen polskiego krajobrazu. Krzeszowice: Wydawnictwo Kubajak. ISBN 83-7323-005-X.

Przypisy

  1. Gmina Klucze – Aktualności.
  2. 2,0 2,1 Skała (2005), s. 185.
  3. 3,0 3,1 Polska Sahara.
  4. Leńkowa Antonina 1988. Oskalpowana Ziemia, Wyd. „Śląsk” wydanie IV zaktualizowane, Katowice, s. 38.
  5. Wp.pl „Polskiej Saharze” grozi zagłada.
  6. Kozy mogą uratować Pustynię Błędowską. Dziennik Polski, 2010.
  7. Na Pustyni Błędowskiej już prawie jak na Saharze. Gazeta.pl, 02.09.2013.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons