Puyi

Puyi 溥儀 溥仪
Cesarz Chin
Okres panowania	od 2 grudnia 1908 do 12 lutego 1912
Poprzednik	Guangxu
Następca	Hongxian
Cesarz Chin
Okres panowania	od 1 lipca 1917 do 12 lipca 1917
Poprzednik	Hongxian
Cesarz Mandżukuo
Okres panowania	od 1 marca 1934 do 15 sierpnia 1945
Dane biograficzne
Urodzony	6 lutego 1906
Zmarł	17 października 1967
Odznaczenia
Galeria w Wikimedia Commons

Aisin Gioro Puyi, trad. chin. 溥儀; upr. chin. 溥仪, (ur. 6 lutego 1906, zm. 17 października 1967) – ostatni cesarz Chin. Należał do mandżurskiej dynastii Qing, zmuszony w 1912 roku do abdykacji. Od 1934 roku cesarz marionetkowego państwa Mandżukuo, a od 1945 roku więzień – najpierw radziecki, a potem chiński. Po uwolnieniu w 1959 roku został zwykłym obywatelem Chińskiej Republiki Ludowej i pracował jako ogrodnik, a potem archiwista.

W latach 1920-1932 używał imienia Henry Pu Yi.

Ostatni cesarz Chin

W roku 1908 został intronizowany (jako cesarz Xuantong) po śmierci cesarzowej-wdowy Cixi. W roku 1911 wybuchła demokratyczna rewolucja. Zwołane w Nankinie Zgromadzenie Narodowe uchwaliło tymczasową konstytucję Republiki Chińskiej i wybrało pierwszego prezydenta, którym został Sun Jat-sen, przywódca rewolucyjnego związku Odrodzenia Chin. Młodociany, 6-letni wówczas cesarz, a właściwie jego rodzina, w 1912 roku zrzekła się władzy, w zamian za przyrzeczenie dobrego traktowania, co oznaczało stałe dochody od państwa, luksusowe warunki bytowania oraz rangę obcej głowy państwa w gościnie. Na podstawie ugody, były cesarz otrzymał znaczne przywileje osobiste: honorowy tytuł cesarza, wysoką rentę państwową, ochronę osobistą itp.

Restauracja na dwanaście dni

1 lipca 1917 roku monarchista, generał Zhang Xun (張勛) zbrojnie przywrócił rządy cesarzowi – tylko na dwanaście dni, w czasie których republikański samolot zrzucił na pałac cesarski trzy bomby. Zdarzenie to uważane jest za pierwszy przypadek bombardowania lotniczego w Azji Wschodniej.

Obywatel Republiki

Po ponownym obaleniu, Puyi stał się oficjalnie prywatnym obywatelem, jakkolwiek nie mógł się uskarżać na warunki materialne. Mieszkał w tym okresie w rezydencji swego ojca, drugiego księcia Chun. Te ulgowe warunki obowiązywały jednak tylko do 1924. Wtedy musiał opuścić pałac w Pekinie i został wydalony do Tianjinu, na teren koncesji japońskiej, gdzie przebywał pod opieką policji japońskiej.

Czternaście lat Mandżukuo

Puyi jako marionetkowy cesarz Mandżukuo.

Po agresji na Chiny w 1931 i opanowaniu północno-wschodnich Chin, Japończycy proklamowali tam utworzenie zależnego od Japonii państwa Mandżukuo. 1 marca 1932 prezydentem nowego państwa mianowano 28-letniego Puyi, który w 1934 roku został koronowany na cesarza. Puyi we wszystkim ulegał Japończykom, żywiąc skrycie nadzieję, że cesarstwo zostanie restaurowane w całych Chinach. Jego podpis widniał na wszystkich rozkazach, jakie podsuwali mu Japończycy. Nie miał nic do powiedzenia w kwestii rządzenia swoim państwem, zredukowany do roli marionetki. Co wszelako nie umniejsza – sam to przyznaje w swej, napisanej pod kontrolą komunistycznych władz, autobiografii – jego winy, jako że służył okupantowi za parawan, za którym dokonywali podporządkowania sobie Chin i licznych zbrodni.

Cesarstwo było główną wojskowo-gospodarczą bazą wypadową w wojnie z Chinami. Gdy 8 sierpnia 1945 ZSRR wypowiedział wojnę Japonii, uderzając przede wszystkim na Mandżukuo, cesarz wraz z bratem ewakuowali się śpiesznie do Korei, skąd mieli drogą morską udać się do Japonii. Jednak wobec zablokowania bombardowanych portów, zawrócili na lotnisko w Mukdenie, stolicy Mandżukuo, gdzie przygotowano dla nich samolot. W nocy 18 sierpnia wokół miasta niespodziewanie wylądowały radzieckie wojska desantowe i obaj bracia zostali aresztowani w poczekalni dworca lotniczego.

Więzień i obywatel ChRL

Po klęsce Japonii (1945) został wzięty do niewoli przez wojska radzieckie i przebywał w niej aż do roku 1950. Następnie został wydany władzom ChRL i przebywał aż do roku 1959 w więzieniu dla zbrodniarzy wojennych, w celu odbycia reedukacji. Na mocy specjalnej amnestii uwolniono Puyi i jego braci, którzy zamieszkali w Pekinie. Ostatni cesarz pracował pewien czas jako ogrodnik w ogrodzie botanicznym, a następnie jako archiwista. Zasiadał m.in. w Ludowej Politycznej Konferencji Konsultatywnej.

Znaczek pocztowy Mandżukuo z 1935 roku z podobizną Puyi.

1 maja 1962 ożenił się z pielęgniarką Li Shuxian. Według Jia Yinghua, autora biografii Puyi z 2001, nowa żona wielokrotnie groziła mu rozwodem, bo uważała go za niedorajdę i impotenta. Jej zapędy powstrzymał premier Zhou Enlai, bo rozwód popsułby wizerunek szczęśliwego, zresocjalizowanego byłego cesarza.

Puyi zmarł prawdopodobnie na raka nerek.

Autobiografia

Pod kierunkiem chińskich władz Puyi napisał dwutomową autobiografię, której pierwsze wydanie ukazało się w Polsce w latach 1988-1989 pod tytułem Byłem ostatnim cesarzem Chin. Książkę sfilmował w 1987 roku Bernardo Bertolucci pod tytułem Ostatni cesarz. Młodszy brat cesarza, Pu Renjie, był konsultantem włoskiego reżysera.

Puyi w kulturze

• Ostatni cesarz - film opisany wyżej
• The Misadventure of Zoo - hongkoński serial z roku 1981
• The Founding of a Party - chiński film o początkach KPCh z roku 2011

Odznaczenia

• Order Podwójnego Smoka
• Order Chryzantemy (Japonia)
• Order Korony

Bibliografia

• Tadeusz Pasierbiński, Monarchie świata. Poczet rodów królewskich i książęcych, wyd. Iskry, s. 479-481, Warszawa, 2002, ISBN 83-207-1705-1

Poprzednik Guangxu

Cesarz Chin 1908 – 1912

Następca Hongxian

Poprzednik Hongxian

Cesarz Chin 1917

Następca –

Poprzednik –

Cesarz Mandżukuo 1934 - 1945

Następca –