Różanecznik żółty

Różanecznik żółty
Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Klad	rośliny naczyniowe
Klad	rośliny nasienne
Klasa	okrytonasienne
Klad	klad astrowych
Rząd	wrzosowce
Rodzina	wrzosowate
Rodzaj	różanecznik
Gatunek	różanecznik żółty
Nazwa systematyczna
Rhododendron luteum Sweet Hort. brit. ed. 2:343. 1830
Synonimy
Azalea pontica L.. Rhododendron flavum G. Don
Kategoria zagrożenia
Kategoria zagrożenia w Polsce (CzK) EX EW CR EN VU LR Kategoria: krytycznie zagrożony
Zdjęcia i grafiki w Commons

Kwiaty

Pokrój

Różanecznik żółty, różanecznik pontyjski, azalia pontyjska (Rhododendron luteum) – gatunek rośliny z rodziny wrzosowatych (Ericaceae).

Rozmieszczenie geograficzne

Gatunek pochodzi z Azji Zachodniej, duży obszar jego występowania znajduje się na Kaukazie. Występuje też na Polesiu, Podolu, wyspach Morza Egejskiego, południowej Austrii, Słowenii, w niektórych rejonach Rosji i w Kazachstanie. W Polsce jedyne jego naturalne stanowisko znajduje się w południowo-wschodniej części kraju w Woli Zarczyckiej koło Nowej Sarzyny, powiat leżajski.

Morfologia

Pokrój

Krzew do 2,5 m wysokości o luźnej koronie. Stare krzewy osiągają szerokość większą od wysokości. Na korzeniach tworzą się odrosty korzeniowe.

Liście

Wąskoeliptyczne, orzęsione na brzegach, szorstkie liście opadają na zimę. Mają długość od 6 do 12 cm. Młode liście, pączki i pędy mają gruczołowe, lepkie włoski. Jesienią przebarwiają się na czerwono. Już w lipcu zaczyna wytwarzać pączki na następny rok.

Kwiaty

Na wierzchołkach pędów wyrastają, zebrane w 12-20 kwiatowe baldaszki. Są to żółte kwiaty, o średnicy 3 – 7 cm i gruczołowato owłosione. Ich kielich składa się z 5 podługowatych działek rozciętych niemal do nasady. Korona kwiatu prawie grzbiecista, lejkowata rurka korony długa na ok. 3 cm. Wewnątrz korony jest 5 pręcików i 1 słupek, wystających na zewnątrz korony. Jej żółtej barwy kwiaty rozwijają się jeszcze przed liśćmi lub równocześnie z nimi.

Owoc

Elipsoidalna torebka zawierająca liczne, drobne nasiona.

Biologia

• Kwitnie na początku maja, bardzo obficie. Poszczególne kwiaty kwitną przez 7–8 dni, cały okres kwitnienia trwa ok. 3 tygodnie. Kwiaty wydzielają odurzający, przyjemny zapach, który można wyczuć nawet z odległości 200 m. Zapylane są przez owady. Jednak ze względu na zbyt zimny klimat w Polsce jego nasiona na jedynym naturalnym stanowisku w Woli Zarzyckiej nie kiełkują. Rozmnaża się głównie poprzez odrośla korzeniowe.
• Roślina trująca: liście i młode gałązki zawierają trujące glikozydy: rododendrynę, erykolinę, flawonoidy i andromedotoksynę – najbardziej trującą z nich wszystkich. U zwierząt zatrucia objawiają się pobudzeniem, a następnie porażeniem układu nerwowego, ślinotokiem, zgrzytaniem zębami, silnym bólem brzucha, przyspieszeniem oddechu i tętna, w końcu śmiercią wskutek porażenia ośrodka oddechowego. U ludzi obserwowano tylko lekkie zatrucia, objawiające się zawrotami i bólami głowy. Zatrucie możliwe jest również poprzez miód wytworzony z nektaru różanecznika.

Ekologia

Występuje na dobrze nasłonecznionych stanowiskach, jest heliofitem. Rośnie na piaszczystych wydmach, tworząc zarośla. Nie ma większych wymagań co do gleby i jest odporny na mróz, przetrzymuje największe mrozy w Polsce.

Zagrożenia i ochrona

Jest objęty w Polsce ścisłą ochroną gatunkową. Na jedynym w Polsce naturalnym jego stanowisku utworzono rezerwat przyrody Kołacznia, o powierzchni zaledwie 10 arów. Główne skupisko rośliny w rezerwacie znajduje się na niewielkim, piaszczystym pagórku i liczy kilkadziesiąt osobników. Pojedyncze osobniki występują w przylegającym lasku olszynowym. Od czasu utworzenia rezerwatu (w 1957 r.) sytuacja różanecznik żółtego znacznie się poprawiła. Wcześniej bowiem całe jego zarośla były dwukrotnie wypalane przez miejscową ludność.

Informacje o stopniu zagrożenia na podstawie:

• Polskiej Czerwonej Księgi Roślin – gatunek krytycznie zagrożony (kategoria zagrożenia CR).
• Czerwonej listy roślin i grzybów Polski – gatunek wymierający, krytycznie zagrożony (kategoria zagrożenia E).

Zastosowanie

Roślina ozdobna: w celach ozdobnych uprawiana jest forma typowa, jej odmiany uprawne oraz liczne mieszańce międzygatunkowe.

Ciekawostki

• O pochodzeniu azalii w Kołaczni mówią różne legendy. Wiążą one jej występowanie tutaj z Tatarami. W legendach tych jest mowa o zasadzce i o śmierci wodza Tatarów (wydma ma być podobno jego kurhanem). Jedna z legend mówi, że nasiona azalii dostały się tutaj przypadkowo wraz z paszą dla koni. Azalia byłaby więc w Polsce gatunkiem zawleczonym.
• dawniej była bardziej pospolita. Z kwiatów robiono herbatę, z liści mieszanki ziołowe do odpędzania czarów. Krzewy azalii były niszczone przez miejscową ludność, by na miejscu zarośli azalii utworzyć pastwiska, jak również dlatego, że powodowała zatrucia wypasanych zwierząt.
• koło Czorsztyna, w 1953 roku, podczas wykopalisk archeologicznych znaleziono szczątki azalii pochodzące z pliocenu, co mogłoby świadczyć o tym, że azalia występowała na terenie Polski w okresie przedlodowcowym. W takim razie stanowisko w Woli Żarczyckiej byłoby tylko reliktem polodowcowym.

Bibliografia

1. Maciej Mynett, Magdalena Tomżyńska: Krzewy i drzewa ozdobne. Warszawa: MULTICO Oficyna Wyd., 1999. 8370731880. 
2. Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953. 
3. Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wyd., 2006. ISBN 978-83-7073-444-2. 
4. Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.