Raba Wyżna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Raba Wyżna
Pałac Głowińskich w Rabie Wyżnej
Pałac Głowińskich w Rabie Wyżnej
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat nowotarski
Gmina Raba Wyżna
Liczba ludności (2007) 4116
Strefa numeracyjna (+48) 18
Kod pocztowy 34-721
Tablice rejestracyjne KNT
SIMC 0461646
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Raba Wyżna
Raba Wyżna
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Raba Wyżna
Raba Wyżna
Ziemia 49°34′N 19°54′E/49,566667 19,900000
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa miejscowości
Kościół w Rabie Wyżnej
Budynek Urzędu Gminy w Rabie Wyżnej

Raba Wyżnawieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie nowotarskim, w gminie Raba Wyżna, nad rzeką Rabą. Miejscowość jest siedzibą władz gminy Raba Wyżna.

W latach 1975-1998 miejscowość znajdowała się w Województwie nowosądeckim.

Pod względem geograficznym znajduje się w Kotlinie Rabczańskiej[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Jedna z pierwszych wzmianek o wsi Raba Wyżna (jako Raba) znajduje się w rejestrach poborowych Królestwa Polskiego z 1581 roku. Wynika z nich, że wieś należała do dóbr Kasztelana krakowskiego Wawrzyńca Spytka Jordana.

Kościół[edytuj | edytuj kod]

Przed rokiem 1580 powstał drewniany kościół. W 1665 roku zbudowano nowy murowany kościół staraniem Adama i Zofii Skrzetuskich. Konsekracja nowej świątyni miała miejsce w 1668 roku i dokonał jej sufragan krakowski bp Mikołaj Oborski[2]. W latach 1841–1843 kościół został rozbudowany oraz uroczyście konsekrowany przez bpa tarnowskiego Józefa Grzegorza Wojtarowicza 13 sierpnia 1848 roku. Watro zaznaczyć, że powstał w wyjątkowo krótkim okresie, gdyż rozbudowa trwała tylko dwa lata. Był to także olbrzymi, jak na tamte czasy, budynek kościoła parafialnego, do którego uczęszczali mieszkańcy nie tylko Raby Wyżnej, ale także Bielanki, Rokicin i Sieniawy, gdyż to właśnie z tych miejscowości do końca lat 80. XX wieku składała się parafia św. Stanisława BM. Do roku 1758 do parafii w Rabie Wyżnej należała także połowa Spytkowic, druga połowa tej wsi była częścią parafii w Jordanowie.

Na przełomie 1905/1906 roku artysta malarz Piotr Niziński (uczeń Jana Matejki) namalował w świątyni na sklepieniu nawy głównej plafon przedstawiający ogłoszenie dogmatu o Niepokalanym Poczęciu Maryi przez papieża Piusa IX. Podczas okupacji budynek kościoła został zamknięty przez władze niemieckie i częściowo zniszczony. Za zgodą Metropolity krakowskiego, księcia Adama Stefana Sapiehy nabożeństwa odprawiano wtedy we Dworze Głowińskich oraz w domu ówczesnego kościelnego. Po wojnie odrestaurowano go staraniem ks. prałata Józefa Polońskiego (zm. 28 I 1983) natomiast gruntowny remont przeprowadził w latach 80. XX wieku ks. Wacław Heczko (zm. 1 II 1997), z wykształcenia technik budowlany. Powstała wtedy polichromia, której autorem jest Jacek Konarski.

Przynależność do diecezji[edytuj | edytuj kod]

Parafia od chwili powstania należała do diecezji krakowskiej, od 1786 roku do diecezji tarnowskiej i ponownie do krakowskiej od 1807 roku; po restytucji diecezji tarnowskiej (jako tynieckiej) w 1826 roku została włączona w jej obręb. W 1886 roku wróciła ponownie do macierzystej diecezji, kiedy to odłączono z diecezji tarnowskiej na rzecz diecezji krakowskiej dekanaty: nowotarski, makowski, myślenicki i niepołomicki. Brak aktu erygowania parafii. Obecnie parafia znajduje się w Archidiecezji krakowskiej w dekanacie rabczańskim. Dziekanem tego dekanatu jest proboszcz parafii Raba Wyżna ks. prałat Antonii Zuziak.

Szkoła parafialna[edytuj | edytuj kod]

Od 1596 roku istniała we wsi szkoła parafialna, która w 1616 roku otrzymała własny budynek.

Właściciele[edytuj | edytuj kod]

Rabę Wyżną dzierżyła rodzina Jordanów herbu Trąby, od końca XVI wieku Sierakowskich herbu Ogończyk. Po nich wieś przeszła w dzierżawę rodziny Wilkoszewskich herbu Sariusz, a od 1885 Zduniów (rodzina inteligencka o chłopskich korzeniach, wywodząca się z miejscowości Pcim koło Myślenic). Jan Kanty Zduń (1867-1906) pojął za żonę Różę z domu Seeling de Saulenfels (1871-1957), córkę Ludwika Seelinga de Saulenfels, dyrektora dóbr arcyksięcia Rainera w Izdebniku i Melanii z Riegerów, wywodzącej się ze znanej krakowskiej rodziny[3]. Ich jedna córka Wanda (1894-1983) w 1917 r. wyszła za mąż za Kazimierza Głowińskiego (1878-1942), c.k. komisarza powiatowego w Nowym Targu, dlatego dobra rabiańskie posiadała od tego czasu rodzina Głowińskich herbu Godziemba, pochodząca z ziemi tarnopolskiej na Kresach[4]. Dzierżyli oni Rabę Wyżną do końca II wojny światowej skąd zostali usunięci w 1945 roku. Ich potomkowie rozsiani są po różnych częściach Polski i świata.

Dzieje wsi[edytuj | edytuj kod]

W latach 1846-1847 wieś dotknęła klęska głodu będąca następstwem nieurodzaju, oraz epidemia tyfusu. Zmarła wówczas 1/3 mieszkańców wsi (według ksiąg metrykalnych codziennie umierały około 3 – 4 osoby). Dlatego właśnie wtedy podjęto decyzję o założeniu nowego cmentarza - i jak to zostało odnotowane w Kronice parafialnej przez ówczesnego proboszcza ks. Gottfrieda Fitza: (…) tedy zostało inne miejsce na cmentarz za wsią obrane, na roli Piekarczykówce (…)[5]. Nowe miejsce pochówku, poświęcone przez dziekana makowskiego, ks. Marcina Leśniaka dnia 21 IX 1847 służy parafii św. Stanisława BM w Rabie Wyżnej do dnia dzisiejszego (cmentarz parafialny był powiększany stopniowo, ostatnio nową część cmentarza poświęcił ówczesny biskup pomocniczy krakowski, a obecnie biskup polowy Wojska Polskiego, Józef Guzdek podczas wizytacji w 2007). Epidemie tyfusu i dyzenterii powracały w kolejnych latach. Zdarzały się też pojedyncze przypadki zgonów na cholerę. We wrześniu 1899 otwarto linię kolejową Chabówka - Zakopane. W 1902 roku zbudowano w Rabie Wyżnej Pałac Głowińskich w stylu secesyjnym dla Jana Zdunia, według projektu Konrada Khula. Od 1906 roku działa we wsi Bank spółdzielczy.

W wyniku II wojny światowej wielu mieszkańców wsi opuściło swoje domy. Dnia 2 września przez wieś przetoczyła się bitwa, w wyniku której spalono ok. 40 domów. Zginęło kilkanaście osób cywilnych.
3 września Niemcy zatrzymali sporą grupę mężczyzn idących na niedzielną mszę do kościoła. Zostali oni wywiezieni do obozu pracy w miejscowości Mauthausen na terenie Austrii.
W 1941 roku Niemcy zabrali dzwony z kościoła. W 1943 roku zajęli pałac.
W 1945 majątek dziedziców został odebrany prawowitym właścicielom.

Historia najnowsza[edytuj | edytuj kod]

Od 1946 roku rozpoczęto prace mające na celu odbudowę wsi zniszczonej podczas wojny.
W 1957 roku ukończono budowę Urzędu Gminy, a w 1961 wiejskiego domu towarowego (WDT). Dnia 1 VI 1964 roku przystąpiono do budowy nowego budynku szkoły, która została uroczyście oddana do użytku 12 IX 1965 roku. Nadano jej imię Władysława Broniewskiego, natomiast od czerwca 2000 szkole podstawowej w Rabie Wyżnej patronuje święta Jadwiga Królowa.
Od początku 1973 roku Raba Wyżna stała się gminą w skład, której weszły następujące miejscowości: Bielanka, Sieniawa, Podsarnie, Bukowina Osiedle, Harkabuz, Spytkowice, Skawa i Rokiciny Podhalańskie.

W 1985 roku pałac Głowińskich został wpisany do rejestru zabytków.
W 1994 roku na miejscu starego, zbudowano nowe przedszkole, a we wrześniu 2002 roku budynek Gimnazjum im. Ojca Świętego Jana Pawła II.

W 2000 roku otwarty został Dom Opiekuńczo Leczniczy im. Błogosławionej Siostry Faustyny, który został poświęcony przez ks. Kardynała Franciszka Macharskiego. Zakład świadczy usługi medyczne w zakresie pielęgnacyjnych i rehabilitacji osób dorosłych cierpiących na choroby reumatyczne, ortopedyczno - urazowe, układu nerwowego.
W tym też roku powstał na stokach rabskiej góry krzyż milenijny będący wierną kopia krzyża na Giewoncie. Został on poświęcony w Wielki Piątek przez ówczesnego biskupa pomocniczego krakowskiego, a obecnie arcybiskupa metropolitę warszawskiego, kardynała Kazimierza Nycza.
W marcu 2002 roku władze gminy przyjęły herb i wzór flagi.
W lipcu 2004 roku były prezydent Lech Wałęsa dokonał otwarcia drogi "Solidarności", prowadzącej z Raby Wyżnej do Harkabuza i Bukowiny na Orawie.

26 lipca 1998 miały miejsce prymicje Księdza Biskupa Stanisława Dziwisza, pochodzącego z Raby Wyżnej. W koncelebrze wzięło udział bardzo wielu hierarchów kościelnych: Marian Jaworski ze Lwowa (obecnie kardynał od 2008 arcybiskup senior archidiecezji lwowskiej), Edward Nowak, (obecnie arcybiskup emerytowany sekretarz Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych), Ryszard Karpiński (od 2011 biskup senior archidiecezji lubelskiej) Tadeusz Rakoczy z Bielska Białej, Albin Małysiak Jan Szkodoń, Tadeusz Pieronek. W czasie Komunii św. przybyli: kard. Franciszek Macharski i biskupi: Adam Dyczkowski i Stanisław Smoleński. Z pośród około stu kapłanów byli m.in. ten, którzy przygotowywał nowego Biskupa do I Komunii świętej (ks. Jan Osadziński), głosili kazanie prymicyjne lub pracowali w rodzinnej parafii, kolegów z tego samego roku święceń. Bp. Dziwisz w słowie skierowanym do swoich Rodaków w czasie liturgii powiedział m. in. "Jak Raba Rabą to nie było tutaj tylu biskupów".

Dnia 7 maja 2006 roku odbyły się z kolei prymicje kardynalskie Metropolity Krakowskiego Stanisława Dziwisza. Prymicje połączone były z odpustem parafialnym ku czci św. Stanisława BM i bierzmowaniem młodzieży z Gimnazjum im. Ojca Świętego Jana Pawła II.

Klub sportowy[edytuj | edytuj kod]

We wsi istnieje od 1946 Ludowy Klub Sportowy "Orkan" Raba Wyżna.

Seniorzy w sezonie 2006/2007 zajęli 5 miejsce w 6 lidze, w sezonie 2008/2009 spadli z 6 ligi, aktualnie w sezonie 2011/2012 grają w 7 lidze (A-klasa Podhale).

Drużyny juniorów starszych i młodszych "Orkana" Raba Wyżna występują obecnie w I lidze (grupa podhalańska). W sezonie 2005/2006 juniorzy starsi trenowani przez Wiesława Lewandowskiego uzyskali awans do I ligi Podhale i w sezonie 2006/2007 zdobyli Mistrzostwo Podhala 2007. Cytat z prasy lokalnej: ...Na Podhalu BENIAMINEK wygrał I ligę !!! ...Juniorski beniaminek ("Orkan" Raba Wyżna) – co jest wydarzeniem bez precedensu – wygrał rok po roku drugą i pierwszą ligę. Takiego zdarzenia kroniki podhalańskiej piłki jeszcze nie notowały. To pierwszy przypadek na Podhalu we wszystkich ligach, by drużyna rok po roku wygrywała dwie klasy rozgrywkowe...[6]

Osoby związane z Raba Wyżną[edytuj | edytuj kod]

Długoletnim proboszczem parafii św. Stanisława BM w Rabie Wyżnej był ks. prałat Józef Poloński. Urodził się 11 XII 1892 w Pisarzowicach koło Bielska-Białej jako Józef Papla (podczas studiów zmienił nazwisko na Poloński). Po studiach na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego (1911-1915) przyjął w 1915 święcenia kapłańskie z rąk ks. abpa Adama Stefana Sapiehy w katedrze na Wawelu. Sprawował obowiązki wikariusza w: Suchej Beskidzkiej (1915-1916), Andrychowie (1916-1921), w katedrze na Wawelu (1921-1925); w latach 1925-1927 administrator parafii pod wezwaniem św. Małgorzaty w Izdebniku koło Kalwarii Zebrzydowskiej. Po śmierci ks. Adama Oczkowskiego (1862-1926) i trzymiesięcznej administracji parafii przez ks. Piotra Kalickiego (1891-1974) w okresie od lutego 1927 do 1976 był proboszczem w Rabie Wyżnej. Po przejściu na emeryturę zamieszkał tutaj na plebanii w charakterze rezydenta. Zmarł 28 I 1983 i został pochowany na rabiańskim cmentarzu parafialnym. Uroczystością pogrzebowym przewodniczył biskup pomocniczy archidiecezji krakowskiej, bp Julian Groblicki wraz z ks. prof. dr hab. Eugeniuszem Florkowskim - rektorem Wyższego Seminarium Duchownego Archidiecezji Krakowskiej, pierwszym dziekanem Papieskiego Wydziału Teologicznego w Krakowie (obecnie Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II), wybitnym patrologiem, który w 1925 jako neoprezbiter przybył do Raby Wyżnej na swoją pierwszą parafię [8].

Po księdzu Polońskim obowiązki proboszcza w Parafii św. Stanisława BM w Rabie Wyżnej sprawowali następujący kapłani: od 1976 do 1991 krakowianin, ks. Wacław Heczko oraz pochodzący z Trzebini koło Żywca ks. Józef Kozieł (1991-1995). Obecnym proboszczem jest ks. prałat Antoni Zuziak.

Przypisy

  1. J. Kondracki, Geografia regionalna Polski, Warszawa, 1998.
  2. J. Kracik, Konsekracje kościołów i ołtarzy w Diecezji krakowskiej w XVII - XVIII wieku, [w:] "Nasza Przeszłość" 61:1984, s. 140.
  3. Zob. A. S. Głowiński, Komentarze Rodzinne (Głowińscy z Raby Wyżnej), Warszawa 2004.
  4. Ibidem.
  5. Kronika Parafii Raba Wyżna T. I, 1835 – 1993, oprac. M. Pietrzak, Kraków – Raba Wyżna 2011, s. 89-90.
  6. Autor Stefan Leśniowski, źródło Tygodnik Podhalański 26 lipca 2007 r.
  7. filmpolski.pl: Jan Zieliński
  8. Kronika... s. 137; A. K. Banach, Młodzież chłopska na Uniwersytecie Jagiellońskim w latach 1860/61 - 1917/18, Kraków 1997, s. 274; Idem, Kariery zawodowe studentów Uniwersytetu Jagiellońskiego pochodzenia chłopskiego z lat 1860/1861-1917/1918, Kraków 2009; M. Gawlik, J. Szczepaniak, Księża katecheci diecezji krakowskiej 1880-1939. Słownik biograficzny, Kraków 2000, s. 253; A. Kapuśniak, J. Szczepaniak, Katalog alumnów krakowskiego Seminarium Duchownego (1901–1939), Kraków 2006, s. 193.

Wybrana bibliografia na temat historii Raby Wyżnej (źródła i literatura)[edytuj | edytuj kod]

  • Kronika Parafii Raba Wyżna T. I, 1835 – 1993, oprac. M. Pietrzak, Kraków – Raba Wyżna 2011.
  • Rejestr poborowy województwa krakowskiego z roku 1629, opracowali: W. Domin, J. Kolasa, E. Trzyna, S. Żyga, pod red. S. Inglota, Warszawa 1956, s. 66.
  • Lustracja województwa krakowskiego 1765, cz. 1: powiaty sądecki, szczyrzycki, biecki, czchowski oraz księstwa zatorskiego i oświęcimskie, wyd. A. Falniowska-Gradowska, Warszawa - Kraków 1973, s. 118.
  • Polska w XVI wieku, [w:] Źródła dziejowe, t. 14, wyd. A. Pawiński, Warszawa 1886, s. 49.
  • Raba Wyźnia, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. B. Chlebowskiego, F. Sulimierskiego, W. Walewskiego, T. IX, Warszawa 1888,s. 340 - 341.
  • Przegląd zabytków przeszłości w okolicach Krakowa przez Józefa Łepkowskiego, [w:] "Rocznik Towarzystwa Naukowego Krakowskiego", T. XXVIII, 1861, s. 313.
  • A. S. Głowiński, Komentarze Rodzinne (Głowińscy z Raby Wyżnej), Warszawa 2004.
  • Gmina Raba Wyżna, zebrał i oprac. E. Siarka, Kraków – Michałowice 2004.
  • M. Gotkiewicz, Nazwiska orawiaków w metrykach Raby Wyżnej w latach 1629-1646, [w:] "Studia Historyczne" R. XII 1970, s. 119-121.
  • M. Koszarek, Historia Ochotniczej Straży Pożarnej w Rabie Wyżnej 1908-2008, Kraków 2008.
  • M. Koszarek, Z dziejów Parafii Św. Stanisława BM w Rabie Wyżnej w latach 1580–2001, Kraków 2001.
  • J. Kracik, Duchowe niedostatki wsi beskidzkiej w przeddzień utworzenia parafii – Spytkowice 1758, [w:] "Nasza Przeszłość" 60:1983, s. 161 – 193.
  • J. Kracik, Konsekracje kościołów i ołtarzy w Diecezji krakowskiej w XVII - XVIII wieku, [w:] "Nasza Przeszłość" 61:1984, s. 140.
  • J. Kracik, Parafia Raba Wyżna w XVI – XVIII wieku, [w:] "Analecta Cracoviensia" XXX – XXXI 1998-1999, s. 493 – 503.
  • J. Kracik, Spytkowice za królewskich i cesarskich czasów. Wieś i parafia, Kraków 2008.
  • B. Kumor, Archidiakonat sądecki. Opracowanie materiałów źródłowych do Atlasu Historycznego Kościoła w Polsce, [w:] "Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne" T. 8 (1964), s. 187 – 188.
  • M. Łukaszczyk, 550 lat dekanatu nowotarskiego, Nowy Targ 1998.
  • "Na surowym korzeniu" : przewodnik turystyczny po gminie Raba Wyżna, [aut. uczniowie i nauczyciele Gimnazjum nr 1 im. Ojca Świętego Jana Pawła II w Rabie Wyżnej]; red. Gimnazjum nr 1 im. Ojca Świętego Jana Pawła II w Rabie Wyżnej, Kraków 2008.
  • T. Chmura, Z Raby Wyżnej przez Kraków na Watykan. Curriculum Vitae księdza biskupa Stanisława Dziwisza, [w:] „Analecta Cracoviesnia” XXX – XXXI 1998 – 1999, s. 9 – 22.
  • J. Wójcik, Zarys dziejów Sieniawy na tle Gminy Raba Wyżna, Kraków 1998.
  • 25-lecie Klubu Raba Wyżna w Ameryce Północnej…i tam gdzie nasze korzenie, Chicago 1996.

Raba Wyżna w internecie[edytuj | edytuj kod]

Źródła informacji o LKS "Orkan" Raba Wyżna[edytuj | edytuj kod]