Artykuł na medal

Rak przewodów żółciowych

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Rak przewodów żółciowych
ICD-10 C24.0 C22.1, C24.0

Rak przewodów żółciowych (rak komórek wyścielających drogi żółciowe, łac. cholangiocarcinoma, carcinoma cholangiocellulare, ang. cholangiocellular carcinoma, CCC, CCA) – choroba nowotworowa dróg żółciowych, będąca skutkiem nowotworowej transformacji komórek nabłonka przewodów żółciowych. Termin cholangiocarcinoma obejmuje guzy dróg żółciowych zarówno wewnątrz- jak i zewnątrzwątrobowych. Nowotwór występuje w krajach zachodnich z częstością 1-2:100 000[1], ale na całym świecie liczba zachorowań w ostatnich kilku dekadach rosła[2]. Czynnikami ryzyka tego raka są pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych, malformacje wątroby, zarażenia pasożytniczymi przywrami z gatunków Opisthorchis viverrini i Clonorchis sinensis oraz kontakt z Thorotrastem (ditlenkiem toru), stosowanym niegdyś w diagnostyce radiologicznej. Objawami raka przewodów żółciowych są żółtaczka, utrata wagi, i niekiedy świąd skóry. Rozpoznanie choroby stawiane jest na podstawie badań obrazowych po potwierdzeniu histologicznym.

Zabieg chirurgiczny jest jedynym potencjalnym sposobem wyleczenia, ale u większości pacjentów choroba zostaje rozpoznana w momencie zbytniego zaawansowania, gdy nie można już przeprowadzić operacji. Po zabiegu można dołączyć pomocniczą chemioterapię lub radioterapię, aby zwiększyć szanse wyleczenia. U pacjentów z rakiem przewodów żółciowych w stadium nieoperacyjnym stosuje się najczęściej chemioterapię i opiekę paliatywną. Aktualne badania medyczne w zakresie leczenia raka przewodów żółciowych dotyczą nowszych terapii celowanych (takich jak zastosowanie erlotynibu) oraz fotochemioterapii.

Epidemiologia[edytuj | edytuj kod]

Kraj IC (M/K) EC (M/K)
Standaryzowany współczynnik śmiertelności dla wewnątrzwątrobowych (IC) i zewnątrzwątrobowych (EC) raków dróg żółciowych dla kobiet i mężczyzn, w różnych krajach. Źródło: Khan et al, 2002[3]
USA 0,60 / 0,43 0,70 / 0,87
Japonia 0,23 / 0,10 5,87 / 5,20
Australia 0,70 / 0,53 0,90 / 1,23
Anglia i Walia 0,83 / 0,63 0,43 / 0,60
Szkocja 1,17 / 1,00 0,60 / 0,73
Francja 0,27 / 0,20 1,20 / 1,37
Włochy 0,13 / 0,13 2,10 / 2,60
Częstość raka dróg żółciowych w Tajlandii w latach 1990-2001; obok zapadalności na nowotwór (odwzorowanej kolorem) zaznaczono częstość infestacji O. viverrini na tym obszarze (kropki)[4]

Cholangiocarcinoma jest stosunkowo rzadkim nowotworem; każdego roku w USA rozpoznawanych jest około 2 000-3 000 nowych przypadków, co daje roczną zapadalność 1-2/100 000[5]. Badania sekcyjne pozwalają szacować częstość choroby na 0,01-0,46%[6]. Większą częstość raka przewodów żółciowych notuje się w Azji, co przypisuje się ogniskom endemicznych przewlekłych zakażeń (infestacji) przywrami pasożytniczymi. Częstość cholangiocarcinoma rośnie z wiekiem, nowotwór jest trochę częstszy u mężczyzn niż u kobiet (przypuszczalnie z powodu częstszego występowania pierwotnego stwardniającego zapalenia dróg żółciowych (PSC) u mężczyzn niż u kobiet)[7]. Chorobowość raka dróg żółciowych u pacjentów z PSC może wynosić nawet 30%, co oszacowano na podstawie badań autopsyjnych[8].

Liczne badania dowodzą rosnącej częstości tego typu nowotworu w ostatnich dekadach; tendencja wzrostowa zauważana jest w krajach Ameryki Północnej, Europy, Azji i Australii[9][10][11][12][13][14]. Przyczyny tego zjawiska są niejasne. Być może częściowo przyczyną jest postęp w technikach badań obrazowych pozwalających na postawienie właściwego rozpoznania, aczkolwiek częstość niektórych czynników ryzyka, takich jak infekcje HIV, również wzrosła w tym przedziale czasowym[15].

Czynniki ryzyka[edytuj | edytuj kod]

Mimo to wiele przypadków raków dróg żółciowych występuje u pacjentów bez znanych czynników ryzyka[27].

Patofizjologia[edytuj | edytuj kod]

Rak przewodów żółciowych może rozwinąć się w każdej części układu przewodów żółciowych, zarówno wewnątrz- jak i zewnątrzwątrobowo. Raki rozwijające się w przewodach żółciowych w wątrobie noszą nazwę wewnątrzwątrobowych, poza wątrobą – zewnątrzwątrobowych, a w przewodach wychodzących z wątroby – okołownękowych. Rak przewodów żółciowych rozwijający się w miejscu połączenia lewego i prawego przewodu wątrobowego, które tworzą przewód żółciowy wspólny, noszą eponimiczną nazwę guza Klatskina[32].

Komórka, z której wywodzi się rak przewodów żółciowych nie jest znana, chociaż niedawno uzyskane dowody wskazują, na pluripotencjalną wątrobową komórkę pnia[33][34][35]. Uważa się, że rak przewodów żółciowych rozwija się etapami; od wczesnej hiperplazji i metaplazji, przez dysplazję, aż do pełnego raka, podobnie jak to przebiega w przypadku raka jelita grubego[36]. Uważa się, że w progresji odgrywa znaczenie przewlekłe zapalenie oraz obstrukcja przewodów żółciowych[36][37][38].

Raki przewodów żółciowych różnicują się histologicznie od niezróżnicowanych do dobrze zróżnicowanych. Często otacza je tkanka dająca reakcję zwłóknienia lub desmoplastyczną. W obecności rozległego włóknienia odróżnienie dobrze zróżnicowanego raka przewodów żółciowych od prawidłowego reaktywnego nabłonka może być trudne. Nie istnieje całkowicie swoiste barwienie immunohistochemiczne, które pozwoliłoby odróżnić łagodną tkankę przewodów żółciowych od złośliwej, ale barwienie na cytokeratyny, antygen rakowo-płodowy i mucyny może pomóc w rozpoznaniu[39]. Większość guzów (>90%) to gruczolakoraki[40].

Podobnie jak w przypadku innych nowotworów przewodu pokarmowego, za nowotworzenie w komórkach nabłonka dróg żółciowych odpowiada prawdopodobnie szereg mutacji w protoonkogenach i genach supresorowych, aczkolwiek komórkowe mechanizmy prowadzące do neoplazji w nabłonku przewodów żółciowych są stosunkowo słabo poznane. Donoszono o stwierdzeniu mutacji w onkogenach K-ras, c-myc, c-neu, c-erb, c-met i genach supresorowych TP53 i bcl-2 w komórkach nowotworów dróg żółciowych[41][42][43][44].

Objawy kliniczne i przebieg[edytuj | edytuj kod]

Raki wewnątrzwątrobowych dróg żółciowych objawiają się w taki sam sposób jak rak hepatocelularny; przeważają objawy cholestazy (jest to główny objaw nowotworów zewnątrzwątrobowych dróg żółciowych); częściej występują bóle bez żółtaczki, natomiast w raku przewodów zewnątrzwątrobowych częściej występuje żółtaczka[45]. Według częstości występowania, objawy choroby mogą być następujące:

  • żółtaczka (90%),
  • świąd skóry (66%),
  • odbarwione stolce,
  • dyskomfort i ból brzucha (30-50%),
  • spadek masy ciała (30-50%),
  • nudności, wymioty,
  • ból pod prawym łukiem żebrowym,
  • gorączka,
  • powiększona wątroba (25-40%),
  • powiększony, macalny pęcherzyk żółciowy (25%), objaw Courvoisiera.

Przebieg choroby określa się jako podstępny[20]. Objawy w początkowym okresie choroby są mało charakterystyczne, co opóźnia rozpoznanie. Często w momencie rozpoznania guz jest już nieresekcyjny.

Lokalizacja raka dróg żółciowych[edytuj | edytuj kod]

Lokalizacja raka zewnątrzwątrobowych dróg żółciowych może być dwojaka:

  • proksymalna (bliższa) – w obrębie dróg wewnątrzwątrobowych, przewodu wątrobowego wspólnego i żółciowego wspólnego do górnego poziomu głowy trzustki (60-70%[20]), lub;
  • dystalna (dalsza) – gdy dotyczy wewnątrztrzustkowego odcinka przewodu żółciowego wspólnego (20-30%[20]).

W części proksymalnej najczęściej stwierdza się guzy wnęki wątroby, tzw. guz Klatskina.

Ze względu na lokalizację w stosunku do połączenia obu przewodów wątrobowych raki dróg żółciowych zostały podzielone na pięć typów (klasyfikacja Bismutha). Opracowano jeszcze bardziej złożone klasyfikacje, ale nie znajdują one na ogół zastosowania klinicznego[46].

Podział raków zewnątrzwątrobowych dróg żółciowych według Bismutha[47]
Typ Opis
Typ I Guz przewodu wątrobowego wspólnego lub żółciowego wspólnego nie dochodzący do miejsca połączenia prawego i lewego przewodu wątrobowego
Typ II Guz dochodzący i wciągający miejsce połączenia prawego i lewego przewodu wątrobowego
Typ IIIa Guz naciekający miejsce połączenia obu przewodów wątrobowych i wciągający prawy przewód wątrobowy
Typ IIIb Guz naciekający miejsce połączenia obu przewodów wątrobowych i wciągający lewy przewód wątrobowy
Typ IV Guz naciekający prawy i lewy przewód wątrobowy i miejsca połączenia drugorzędowych przewodów wewnątrzwątrobowych, postacie wieloogniskowe

Rozpoznanie[edytuj | edytuj kod]

Rozpoznanie choroby stawiane jest zazwyczaj w oparciu o wyniki badań obrazowych; chorzy diagnozowani są przede wszystkim z powodu idiopatycznej żółtaczki. Badania pozwalające rozpoznać CCC to USG, TK, MRI, MRCP (cholangiografia metodą rezonansu jądrowego), ECPW. Pewne rozpoznanie wymaga potwierdzenia histologicznego. Następnie określa się resekcyjność guza i obecność przerzutów; zestaw wymaganych badań obrazowych powinien obejmować przynajmniej TK jamy brzusznej i RTG klatki piersiowej.

Badania krwi[edytuj | edytuj kod]

Nie istnieją swoiste badania krwi, które mogłyby same pozwolić na zdiagnozowanie raka przewodów żółciowych. Poziomy antygenu rakowo-płodowego (CEA) i CA19-9 w surowicy są często podniesione, lecz nie są to badania wystarczająco swoiste i czułe, aby można je było stosować jako badania przesiewowe. Jednakże mogą być pomocne w ustaleniu rozpoznania, jeśli zastosuje się je w połączeniu z metodami obrazowania[48][49][50][51]. Badania wskaźników wątrobowych u pacjentów z rakiem przewodów żółciowych często przedstawiają tak zwany "obraz obstrukcyjny"; podniesiony poziom bilirubiny, fosfatazy alkalicznej i GGTP, a poziom transaminaz jest we względnej normie. Takie wyniki sugerują raczej obstrukcję dróg żółciowych niż zapalenie czy zakażenie wątroby jako podstawową przyczynę żółtaczki[52].

Obrazowanie jamy brzusznej[edytuj | edytuj kod]

Obraz raka przewodów żółciowych w CT

Badanie ultrasonograficzne wątroby i dróg żółciowych jest często stosowane na początku w przypadku podejrzenia żółtaczki zawątrobowej[53][54]. Badanie ultrasonograficzne może uwidocznić zamknięcie i poszerzenie przewodów, a w pewnych przypadkach może wystarczyć do rozpoznania raka przewodów żółciowych[55]. Tomografia komputerowa (CT) może również spełniać ważną rolę w postawieniu diagnozy[56][57][58].

Obrazowanie dróg żółciowych[edytuj | edytuj kod]

Obraz raka przewodów żółciowych w endoskopowej cholangiopankreatografii wstecznej

Obrazowanie jamy brzusznej może być przydatne w rozpoznaniu raka przewodów żółciowych, natomiast obrazowanie dróg żółciowych jest często niezbędne. W tym celu stosuje się szeroko endoskopową cholangiopankreatografię wsteczną (ERCP), która jest endoskopową procedurą wykonywaną przez gastroenterologa lub odpowiednio przeszkolonego chirurga. Chociaż ERCP jest metodą inwazyjną z ryzykiem powikłań, to daje różne korzyści, takie jak możliwość wykonania biopsji oraz umieszczenia stentów lub innych zabiegów mających na celu uzyskanie drożności dróg żółciowych[52]. W trakcie ERCP można także wykonać endoskopię ultrasonograficzną, które może zwiększyć precyzję dokonywanej biopsji oraz dostarczyć informacje o nacieczeniu węzłów chłonnych i możliwości wykonania operacji[59]. Alternatywnie dla ERCP można wykorzystać przezskórną przezwątrobową cholangiografię (PTC). Cholangiopankreatografia rezonansu magnetycznego (MRCP) jest nieinwazyjną alternatywą dla ERCP[60][61][62]. Niektórzy autorzy sugerują, że MRCP powinno zająć miejsce ERCP w diagnozowaniu nowotworów dróg żółciowych, ponieważ może dokładniej ustalić rodzaj guza i unika ryzyka związanego z ERCP[63][64][65].

Chirurgia[edytuj | edytuj kod]

Inspekcja chirurgiczna może być konieczna do uzyskania odpowiedniego bioptatu i dokładnego określenia stopnia klinicznego zaawansowania raka przewodów żółciowych u pacjenta. Laparoskopia może być również użyta do określenia stopnia zaawansowania choroby i dzięki niej można u niektórych pacjentów uniknąć bardziej inwazyjnych zabiegów, jak laparotomia[66][67]. Zabieg chirurgiczny jest jedyną metodą wyleczenia raka przewodów żółciowych, chociaż jej zastosowanie ogranicza się do przypadków we wczesnym stadium.

Patologia[edytuj | edytuj kod]

Raki przewodów żółciowych klasyfikuje się histologicznie od dobrze, do umiarkowanie zróżnicowanych. Immunohistochemia jest użyteczną metodą w rozpoznaniu i można ją zastosować do zróżnicowania pierwotnego guza od przerzutu większości innych nowotworów układu pokarmowego[68]. Skrawki cytologiczne są najczęściej niediagnostyczne[69].

Obraz makroskopowy[edytuj | edytuj kod]

Makroskopowo guz ma postać twardego, szarawego nacieku w świetle przewodu żółciowego. Wyróżnia się rozlany lub egzofityczny typ wzrostu nowotworu. Raki dróg żółciowych mogą prowadzić do słabo odgraniczonego pogrubienia ich ściany.

Obraz histologiczny[edytuj | edytuj kod]

Najczęstszym typem histologicznym raka dróg żółciowych jest rak gruczołowy (adenocarcinoma), ale zdarza się utkanie płaskonabłonkowe. Proliferacji komórek nabłonka zwykle towarzyszy obfity, włóknisty zrąb (desmoplazja podścieliska). Podział raków ze względu na budowę histologiczną wyróżnia sześć typów:

  • gruczołowy dobrze zróżnicowany,
  • pleomorficzny,
  • wielkokomórkowy,
  • płaskonabłonkowy,
  • owsianokomórkowy,
  • koloidowy.

Leczenie[edytuj | edytuj kod]

Leczeniem z wyboru jest leczenie chirurgiczne[20]. Chemioterapia przed- i pooperacyjna nie zwiększa w znaczący sposób przeżycia ani nie poprawia istotnie jakości życia pacjentów z rakiem dróg żółciowych[20]. W niektórych ośrodkach stosuje się 5-fluorouracyl w połączeniu z metotreksatem, leukoworyną, cisplatyną, mitomycyną C i interferonem alfa. W badaniu klinicznym II fazy z zastosowaniem 5-FU, leukoworyny i karboplatyny częściowa odpowiedź na chemioterapię trwająca tygodnie do miesięcy była obserwowana u 10-20% leczonych pacjentów z nieresekcyjnymi rakami dróg żółciowych[70]. Ponadto znajduje niekiedy zastosowanie pooperacyjna radioterapia z użyciem irydu-192.

W rakach proksymalnych wykonuje się cholecystektomię, resekuje drogi żółciowe, regionalne węzły chłonne i niekiedy część wątroby (hemihepatektomia), w przypadku raków dystalnych leczeniem z wyboru jest pankreatoduodenektomia (resekcja głowy trzustki, pętli dwunastnicy, części dróg żółciowych i węzłów chłonnych).

Leczenie paliatywne[edytuj | edytuj kod]

W przypadkach nieoperacyjnych celem poprawy jakości życia pacjenta wykonuje się zazwyczaj drenaż dróg żółciowych z wprowadzeniem protezy, drenaż przezskórny albo operacyjny. Stosuje się też narkotyczne i nienarkotyczne leki przeciwbólowe. Wyniki chemioterapii i radioterapii paliatywnej są na ogół niezadowalające[20].

Rokowanie[edytuj | edytuj kod]

Rokowanie w cholangiocarcinoma jest niepomyślne, zwłaszcza w przypadku guzów Klatskina (50% jest nieoperacyjnych w momencie rozpoznania[potrzebne źródło]). Około 10% chorych kwalifikuje się do leczenia operacyjnego, a śmiertelność towarzysząca radykalnym zabiegom operacyjnym wynosi około 10%[potrzebne źródło]. Częstość powikłań szacowana jest na 30%[potrzebne źródło]. 5-letnie przeżycie po operacji wynosi 9-18% (raki w części proksymalnej), 20-30% (raki w części dystalnej). Średni czas przeżycia po wycięciu guza to 20 miesięcy[potrzebne źródło].

Klasyfikacją rokowniczą powszechnie przyjętą w ośrodkach referencyjnych jest podział według AJCC (obejmuje ona wszystkie raki gruczołowe przewodów żółciowych zewnątrzwątrobowych z wyjątkiem raków brodawki Vatera i wewnątrztrzustkowego odcinka przewodu żółciowego wspólnego).

Klasyfikacja TNM raka dróg żółciowych
Stopień T N M
0 Tis N0 M0
I T1 N0 M0
II T2 N0 M0
III T1 lub T2 N1 lub N2 M0
IVa T3 Każde N M0
IVb Każde T Każde N M1
Tis – rak in situ; T1 – zajęcie podnabłonkowej tkanki łącznej; T2 – naciek błony mięśniowej; T3 – naciek okolicznych narządów; N0 – regionalne węzły chłonne niezajęte; N1 – przerzuty do regionalnych węzłów chłonnych; N2 – przerzuty do węzłów chłonnych okołotrzustkowych, okołodwunastniczych, żyły wrotnej lub górnej tętnicy krezkowej; M0 – brak odległych przerzutów; M1 – stwierdza się odległe przerzuty.

Przypisy

  1. Landis S, Murray T, Bolden S, Wingo P. Cancer statistics, 1998. „CA Cancer J Clin”. s. 6–29. PMID 9449931. 
  2. Patel T. Worldwide trends in mortality from biliary tract malignancies. „BMC Cancer”. s. 10. PMID 11991810. 
  3. Khan S, Taylor-Robinson S, Toledano M, Beck A, Elliott P, Thomas H. Changing international trends in mortality rates for liver, biliary and pancreatic tumours. „J Hepatol”. 37. 6, s. 806-13, 2002. PMID 12445422. 
  4. 4,0 4,1 4,2 Sripa B, Kaewkes S, Sithithaworn P, Mairiang E, Laha T, Smout M, Pairojkul C, Bhudhisawasdi V, Tesana S, Thinkamrop B, Bethony JM, Loukas A, Brindley PJ. Liver Fluke Induces Cholangiocarcinoma. „PLoS Med”. 4. 7, s. e201, 2007. 
  5. Landis S, Murray T, Bolden S, Wingo P. Cancer statistics. „CA Cancer J Clin”. 48. 1, s. 6–29, 1998. PMID 9449931. 
  6. Vauthey J, Blumgart L. Recent advances in the management of cholangiocarcinomas. „Semin Liver Dis”. 14. 2, s. 109-14, 1994. PMID 8047893. 
  7. Henson D, Albores-Saavedra J, Corle D. Carcinoma of the extrahepatic bile ducts. Histologic types, stage of disease, grade, and survival rates. „Cancer”. 70. 6, s. 1498-501, 1992. PMID 1516001. 
  8. Rosen C, Nagorney D, Wiesner R, Coffey R, LaRusso N. Cholangiocarcinoma complicating primary sclerosing cholangitis. „Ann Surg”. 213. 1, s. 21-5, 1991. PMID 1845927. 
  9. Patel T. Worldwide trends in mortality from biliary tract malignancies. „BMC Cancer”. 2. s. 10. PMID 11991810. 
  10. Patel T. Increasing incidence and mortality of primary intrahepatic cholangiocarcinoma in the United States. „Hepatology”. 33. 6, s. 1353–7, 2001. PMID 11391522. 
  11. Shaib Y, Davila J, McGlynn K, El-Serag H. Rising incidence of intrahepatic cholangiocarcinoma in the United States: a true increase?. „J Hepatol”. 40. 3, s. 472-7, 2004. PMID 15123362. 
  12. West J, Wood H, Logan R, Quinn M, Aithal G. Trends in the incidence of primary liver and biliary tract cancers in England and Wales 1971–2001. „Br J Cancer”. 94. 11, s. 1751–8, 2006. PMID 16736026. 
  13. Khan S, Taylor-Robinson S, Toledano M, Beck A, Elliott P, Thomas H. Changing international trends in mortality rates for liver, biliary and pancreatic tumours. „J Hepatol”. 37. 6, s. 806-13, 2002. PMID 12445422. 
  14. Welzel T, McGlynn K, Hsing A, O'Brien T, Pfeiffer R. Impact of classification of hilar cholangiocarcinomas (Klatskin tumors) on the incidence of intra- and extrahepatic cholangiocarcinoma in the United States. „J Natl Cancer Inst”. 98. 12, s. 873-5, 2006. PMID 16788161. 
  15. Shaib Y, El-Serag H, Davila J, Morgan R, McGlynn K. Risk factors of intrahepatic cholangiocarcinoma in the United States: a case-control study. „Gastroenterology”. 128. 3, s. 620-6, 2005. PMID 15765398. 
  16. Shin HR, Lee CU, Park HJ, et al. Hepatitis B and C virus, Clonorchis sinensis for the risk of liver cancer: a case-control study in Pusan, Korea. „Int J Epidemiol”. 25, s. 933-940, 1996. 
  17. Watanapa P. Cholangiocarcinoma in patients with opisthorchiasis. „Br J Surg”. 83, s. 1062-1064, 1996. PMID 8869303. 
  18. Lipsett P, Pitt H, Colombani P, Boitnott J, Cameron J. Choledochal cyst disease. A changing pattern of presentation. „Ann Surg”. 220. 5, s. 644-52, 1994. PMID 7979612. 
  19. Dayton M, Longmire W, Tompkins R. Caroli's Disease: a premalignant condition?. „Am J Surg”. 145. 1, s. 41-48, 1983. PMID 6295196. 
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 20,5 20,6 20,7 Andrzej Szczeklik (red.): Choroby wewnętrzne, tom 1. Kraków: Medycyna Praktyczna, 2005, s. 895-898. ISBN 83-7430-031-0.
  21. Chow WH, McLaughlin JK, Menck HR, Mack TM. Risk factors for extrahepatic bile duct cancers: Los Angeles County, California (USA). „Cancer Causes Control”. 5, s. 267-272, 1994. PMID 8061176. 
  22. Bergquist A, Glaumann H, Persson B, Broome U. Risk factors and clinical presentation of hepatobiliary carcinoma in patients with primary sclerosing cholangitis: a case-control study. „Hepatology”. 27, s. 311-316, 1998. PMID 9462625. 
  23. 23,0 23,1 23,2 Callea F, Sergi C, Fabbretti G, Brisigotti M, Cozzutto C, Medicina D. Precancerous lesions of the biliary tree. „J Surg Oncol Suppl”. 3, s. 131-133, 1993. PMID 8389160. 
  24. Zhou H, Ortiz-Pallardo ME, Ko Y, Fischer HP. Is heterozygous alpha-1-antitrypsin deficiency type PIZ a risk factor for primary liver carcinoma?. „Cancer”. 88. 12, s. 2668-76, 2000. PMID 10870048. 
  25. Broome U, Olsson R, Loof L, et al. Natural history and prognostic factors in 305 Swedish patients with primary sclerosing cholangitis. „Gut”. 38, s. 610-615, 1996. PMID 8707097. 
  26. Hocqueloux L, Gervais A. Cholangiocarcinoma and AIDS-related sclerosing cholangitis. „Ann Intern Med”. 132. 12, s. 1006-1007, 2000. PMID 10858162. 
  27. 27,0 27,1 de Groen PC, Gores GJ, LaRusso NF, Gunderson LL, Nagorney DM. Biliary tract cancers. „New England Journal of Medicine”. 341, s. 1368-1378, 1999. PMID 10536130. 
  28. Shaib Y, El-Serag H, Davila J, Morgan R, McGlynn K. Risk factors of intrahepatic cholangiocarcinoma in the United States: a case-control study. „Gastroenterology”. 128. 3, s. 620-6, 2005. PMID 15765398. 
  29. Mecklin JP, Jarvinen HJ, Virolainen M. The association between cholangiocarcinoma and hereditary nonpolyposis colorectal carcinoma. „Cancer”. 69. 5, s. 1112-1114, 1992. PMID 1310886. 
  30. Vernez M, Hutter P, Monnerat C, Halkic N, Gugerli O, Bouzourene H. A case of Muir-Torre syndrome associated with mucinous hepatic cholangiocarcinoma and a novel germline mutation of the MSH2 gene. „Fam Cancer”. 6. 1, s. 141-5, 2007. PMID 17051350. 
  31. Parkin DM, Ohshima H, Srivatanakul P, Vatanasapt V. Cholangiocarcinoma: epidemiology, mechanisms of carcinogenesis and prevention. „Cancer Epidemiol Biomarkers Prev”. 2. 6, s. 537-44, 1993. PMID 826877. 
  32. Klatskin G. Adenocarcinoma of the hepatic duct at its bifurcation within the porta hepatis. An usual tumor with dinstictive clinical and pathological features. „Am J Med”. s. 241-56. PMID 14256720. 
  33. Roskams T. Liver stem cells and their implication in hepatocellular and cholangiocarcinoma. „Oncogene”, s. 3818–22, 2006. PMID 16799623. 
  34. Liu C, Wang J, Ou Q. Possible stem cell origin of human cholangiocarcinoma. „World J Gastroenterol”, s. 3374–6, 2004. PMID 15484322. 
  35. Sell S, Dunsford H. Evidence for the stem cell origin of hepatocellular carcinoma and cholangiocarcinoma. „Am J Pathol”, s. 1347–63, 1989. PMID 2474256. 
  36. 36,0 36,1 Sirica A. Cholangiocarcinoma: molecular targeting strategies for chemoprevention and therapy. „Hepatology”, s. 5–15, 2005. PMID 15690474. 
  37. Holzinger F, Z'graggen K, Büchler M. Mechanisms of biliary carcinogenesis: a pathogenetic multi-stage cascade towards cholangiocarcinoma. „Ann Oncol”. s. 122-6. PMID 10436802. 
  38. Gores G. Cholangiocarcinoma: current concepts and insights. „Hepatology”, s. 961-9, 2003. PMID 12717374. 
  39. de Groen P, Gores G, LaRusso N, Gunderson L, Nagorney D. Biliary tract cancers. „N Engl J Med”, s. 1368–78, 1999. PMID 10536130. 
  40. Henson D, Albores-Saavedra J, Corle D. Carcinoma of the extrahepatic bile ducts. Histologic types, stage of disease, grade, and survival rates. „Cancer”, s. 1498-501, 1992. PMID 1516001. 
  41. Suto T, Sugai T, Nakamura S, et al. Assessment of the expression of p53, MIB-1 (Ki-67 antigen), and argyrophilic nucleolar organizer regions in carcinoma of the extrahepatic bile duct. „Cancer”. 82, s. 86-95, 1998. PMID 9428483. 
  42. Terada T, Nakanuma Y, Sirica AE. Immunohistochemical demonstration of MET overexpression in human intrahepatic cholangiocarcinoma and in hepatolithiasis. „Hum Pathol”. 29, s. 175-180, 1998. PMID 9490278. 
  43. Rijken AM, van Gulik TM, Polak MM, Sturm PD, Gouma DJ, Offerhaus GJ. Diagnostic and prognostic value of incidence of K-ras codon 12 mutations in resected distal bile duct carcinoma. „J Surg Oncol”. 68, s. 187-192, 1998. PMID 9701213. 
  44. Voravud N, Foster CS, Gilbertson JA, Sikora K, Waxman J. Oncogene expression in cholangiocarcinoma and in normal hepatic development. „Hum Pathol”. 20, s. 1163-1168, 1989. PMID 2574140. 
  45. Nakeeb A, Pitt H, Sohn T, Coleman J, Abrams R, Piantadosi S, Hruban R, Lillemoe K, Yeo C, Cameron J. Cholangiocarcinoma. A spectrum of intrahepatic, perihilar, and distal tumors. „Ann Surg”, s. 463–73; discussion 473-5, 1996. PMID 8857851. 
  46. Pitt HA, Dooley WC, Yeo CJ, Cameron JL. Malignancies of the biliary tree. „Curr Probl Surg”. 32. 1, s. 1-90, 1995. PMID 7528652. 
  47. Bismuth H, Nakache R, Diamond T. Management strategies in resection for hilar cholangiocarcinoma. „Ann Surg”. 215, s. 31-38, 1992. PMID 1309988. 
  48. Nehls O, Gregor M, Klump B. Serum and bile markers for cholangiocarcinoma. „Semin Liver Dis”, s. 139-54, 2004. PMID 15192787. 
  49. Siqueira E, Schoen R, Silverman W, Martin J, Rabinovitz M, Weissfeld J, Abu-Elmaagd K, Madariaga J, Slivka A, Martini J. Detecting cholangiocarcinoma in patients with primary sclerosing cholangitis. „Gastrointest Endosc”, s. 40-7, 2002. PMID 12085033. 
  50. Levy C, Lymp J, Angulo P, Gores G, Larusso N, Lindor K. The value of serum CA 19-9 in predicting cholangiocarcinomas in patients with primary sclerosing cholangitis. „Dig Dis Sci”, s. 1734–40, 2005. PMID 16133981. 
  51. Patel A, Harnois D, Klee G, LaRusso N, Gores G. The utility of CA 19-9 in the diagnoses of cholangiocarcinoma in patients without primary sclerosing cholangitis. „Am J Gastroenterol”, s. 204-7, 2000. PMID 10638584. 
  52. 52,0 52,1 Feldman, pp. 1493–1496.
  53. Saini S. Imaging of the hepatobiliary tract. „N Engl J Med”, s. 1889–94, 1997. PMID 9197218. 
  54. Sharma M, Ahuja V. Aetiological spectrum of obstructive jaundice and diagnostic ability of ultrasonography: a clinician's perspective. „Trop Gastroenterol”. s. 167-9. PMID 10769604. 
  55. Bloom C, Langer B, Wilson S. Role of US in the detection, characterization, and staging of cholangiocarcinoma. „Radiographics”. s. 1199-218. PMID 10489176. 
  56. Valls C, Gumà A, Puig I, Sanchez A, Andía E, Serrano T, Figueras J. Intrahepatic peripheral cholangiocarcinoma: CT evaluation. „Abdom Imaging”. s. 490-6. PMID 10931983. 
  57. Tillich M, Mischinger H, Preisegger K, Rabl H, Szolar D. Multiphasic helical CT in diagnosis and staging of hilar cholangiocarcinoma. „AJR Am J Roentgenol”, s. 651-8, 1998. PMID 9725291. 
  58. Zhang Y, Uchida M, Abe T, Nishimura H, Hayabuchi N, Nakashima Y. Intrahepatic peripheral cholangiocarcinoma: comparison of dynamic CT and dynamic MRI. „J Comput Assist Tomogr”. s. 670-7. PMID 10524843. 
  59. Sugiyama M, Hagi H, Atomi Y, Saito M. Diagnosis of portal venous invasion by pancreatobiliary carcinoma: value of endoscopic ultrasonography. „Abdom Imaging”. s. 434-8. PMID 9157867. 
  60. Schwartz L, Coakley F, Sun Y, Blumgart L, Fong Y, Panicek D. Neoplastic pancreaticobiliary duct obstruction: evaluation with breath-hold MR cholangiopancreatography. „AJR Am J Roentgenol”, s. 1491–5, 1998. PMID 9609160. 
  61. Zidi S, Prat F, Le Guen O, Rondeau Y, Pelletier G. Performance characteristics of magnetic resonance cholangiography in the staging of malignant hilar strictures. „Gut”, s. 103-6, 2000. PMID 10601064. 
  62. Lee M, Park K, Shin Y, Yoon H, Sung K, Kim M, Lee S, Kang E. Preoperative evaluation of hilar cholangiocarcinoma with contrast-enhanced three-dimensional fast imaging with steady-state precession magnetic resonance angiography: comparison with intraarterial digital subtraction angiography. „World J Surg”, s. 278-83, 2003. PMID 12607051. 
  63. Yeh T, Jan Y, Tseng J, Chiu C, Chen T, Hwang T, Chen M. Malignant perihilar biliary obstruction: magnetic resonance cholangiopancreatographic findings. „Am J Gastroenterol”, s. 432-40, 2000. PMID 10685746. 
  64. Freeman M, Sielaff T. A modern approach to malignant hilar biliary obstruction. „Rev Gastroenterol Disord”, s. 187–201, 2003. PMID 14668691. 
  65. Szklaruk J, Tamm E, Charnsangavej C. Preoperative imaging of biliary tract cancers. „Surg Oncol Clin N Am”, s. 865-76, 2002. PMID 12607576. 
  66. Weber S, DeMatteo R, Fong Y, Blumgart L, Jarnagin W. Staging laparoscopy in patients with extrahepatic biliary carcinoma. Analysis of 100 patients. „Ann Surg”, s. 392-9, 2002. PMID 11882761. 
  67. Callery M, Strasberg S, Doherty G, Soper N, Norton J. Staging laparoscopy with laparoscopic ultrasonography: optimizing resectability in hepatobiliary and pancreatic malignancy. „J Am Coll Surg”, s. 33-9, 1997. PMID 9208958. 
  68. Länger F, von Wasielewski R, Kreipe HH. The importance of immunohistochemistry for the diagnosis of cholangiocarcinomas. „Pathologe”, s. 244-50, 2006. PMID 16758167. 
  69. Darwin PE, Kennedy A. Cholangiocarcinoma. eMedicine.com. URL: http://www.emedicine.com/med/topic343.htm. Accessed on: May 5, 2007.
  70. Sanz-Altamira PM, Ferrante K, Jenkins RL, Lewis WD, Huberman MS, Stuart KE. A phase II trial of 5-fluorouracil, leucovorin, and carboplatin in patients with unresectable biliary tree carcinoma. „Cancer”. 82, s. 2321-2325, 1998. PMID 9635523. 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]


Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.